Nghiên cứu xử lý tình huống trong dạy học các bài thực hành phần sinh học cơ thể thực vật, trung học phổ thông

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG TRẦN THỊ THU SEN NGHIÊN CỨU XỬ LÝ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT, TRUNG HỌC PH

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG

TRẦN THỊ THU SEN

NGHIÊN CỨU XỬ LÝ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT,

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUY

NGÀNH: SƯ PHẠM SINH HỌC

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA SINH – MÔI TRƯỜNG

TRẦN THỊ THU SEN

NGHIÊN CỨU XỬ LÝ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT,

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Người hướng dẫn : TS Trương Thị Thanh Mai

Đà Nẵng, tháng 1 năm 2020

Tôi cam đoan đề tài “Nghiên cứu xử lý tình huống trong dạy học các bài

thực hành phần Sinh học cơ thể thực vật, trung học phổ thông” là công trình

nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả trong khóa luận là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

TRẦN THỊ THU SEN

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, tôi biết rằng sự cố gắng của riêng bản thân tôi là chưa đủ mà còn nhờ vào sự giúp đỡ từ gia đình, thầy cô và bạn

bè Vì vậy, tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những người đã đồng hành cùng tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện đề tài này

Đầu tiên, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới cô Trương Thị Thanh Mai đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện để cho tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo ở các trường Trung học phổ thông trên địa bàn Thành phố Tam Kỳ và Thành phố Đà Nẵng đã giúp đỡ trong quá trình tôi khảo sát và khảo nghiệm

Cuối cùng, cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Đà Nẵng, tháng 1 năm 2020

Tác giả

TRẦN THỊ THU SEN

LỜI CAM ĐOAN 3

LỜI CẢM ƠN 4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 7

DANH MỤC CÁC BẢNG 8

DANH MỤC HÌNH ẢNH, ĐỒ THỊ 9

MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU ĐỀ TÀI 2

3 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 2

4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI 2

CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 3

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 3

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 4

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.2.1 Tình huống và tình huống dạy học 5

1.2.2 Thực hành, thí nghiệm 6

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 12

1.3.1 Cách điều tra 12

1.3.2 Kết quả điều tra về dạy học các bài thực hành sinh học phổ thông 12

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 19

2.2 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 19

2.3 KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU 19

2.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 19

2.4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 19

2.5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 20

CHƯƠNG 3 : NGHIÊN CỨU XỬ LÝ CÁC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 22

3.1 PHÂN TÍCH CÁC THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT CHƯƠNG TRÌNH HIỆN HÀNH 22

3.2 XỬ LÝ TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT, THPT 24

3.2.1 Thí nghiệm thoát hơi nước 24

3.2.5 Thí nghiệm hướng động 37

3.3 KHẢO NGHIỆM SƯ PHẠM 43

3.3.1 Mục đích khảo nghiệm 43

3.3.2 Nội dung khảo nghiệm 43

3.3.3 Kết quả khảo nghiệm 45

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 50

I Kết luận 50

II Kiến nghị 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 52

PHỤ LỤC 56

PHỤ LỤC 1 : THIẾT KẾ MỘT SỐ BÀI THỰC HÀNH SINH HỌC 11 57

Bài 7: THỰC HÀNH: THÍ NGHIỆM THOÁT HƠI NƯỚC VÀ 57

THÍ NGHIỆM VỀ VAI TRÒ CỦA PHÂN BÓN 57

I MỤC TIÊU THỰC HÀNH 57

II CHUẨN BỊ 57

Bài 13: THỰC HÀNH 59

PHÁT HIỆN DIỆP LỤC VA CAROTENOID 59

Bài 14: THỰC HÀNH 61

PHÁT HIỆN HÔ HẤP Ở THỰC VẬT 61

PHỤ LỤC 2: PHIẾU KHẢO SÁT THỰC TRẠNG 63

PHIẾU KHẢO SÁT 66

(Dành cho học sinh THPT) 66

PHỤ LỤC 3: PHIẾU KHẢO NGHIỆM 68

PHIẾU KHẢO SÁT Ý KIẾN CỦA GIÁO VIÊN 68

1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội đặt

ra những yêu cầu mới đối với người lao động, vì vậy sự nghiệp giáo dục phải bắt nhịp với xu thế thay đổi để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu của thời đại Nền giáo dục hàn lâm, truyền thụ một chiều đã không còn phù hợp và đang được định hướng sang nền giáo dục chú trọng hình thành và phát huy năng lực hành động, phát huy tính tích cực chủ động và khả năng giao tiếp của người học Việc định hướng này thể hiện bằng những hành động cụ thể, tích cực giữa người dạy và người học Hơn nữa, đường lối chỉ đạo, định hướng của Đảng về đổi mới giáo dục được luật hóa và được thể hiện trong nhiều văn bản quan trọng Nghị quyết trung ương

8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại tích cực, chủ động, sáng tạo

và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo

cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” Để thực hiện tốt mục tiêu này đòi hỏi

mỗi người giáo viên, những nhà công tác giáo dục cần có nhận thức đúng đắn về bản chất của đổi mới phương pháp dạy học, nghiên cứu khoa học và xử lý khéo léo các tình huống trong dạy học có hiệu quả để nền giáo dục nước ta ngày càng thêm chất lượng

Đối với việc dạy sinh học, mục đích cốt lõi là phát huy năng lực người học, xử

lý được các tình huống trong dạy học mà đặc biệt là các bài thực hành giúp học sinh nắm vững bài học và vận dụng thiết yếu vào cuộc sống là khâu hết sức quan trọng Ở

bộ môn sinh học song song với việc dạy lý thuyết kết hợp với dạy thực hành “ học đi đôi với hành” Trong chương trình sinh học sách giáo khoa lớp 11 có nhiều bài liên quan đến sinh lý thực vật, khi tiến hành dạy học các bài thực hành nãy sẽ xảy ra một số tình huống yêu cầu giáo viên phải xủ lý một cách khéo léo nhằm giúp học sinh nắm bắt kiến thức hiệu quả nhất

trong dạy học và các bài thực hành phần Sinh học cơ thể thực vật, Trung học phổ thông”

2 MỤC TIÊU ĐỀ TÀI

Nghiên cứu đề xuất hệ thống tình huống trong dạy học và các bài thực hành phần sinh học cơ thể thực vật và hướng xử lý nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn sinh học, THPT

3 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu giáo viên phát hiện và xử lý tốt các tình huống trong dạy học ở những bài thực hành phần sinh học cơ thể thực vật, THPT thì hiệu quả dạy học các bài thực hành Sinh học nói chung và các bài thực hành phần sinh học cơ thể thực vật nói riêng sẽ được nâng cao

4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

- Hệ thống tình huống trong dạy học các bài thực hành phần Sinh học cơ thể thực vật

- Hướng xử lý các tình huống trong dạy học các bài thực hành phần Sinh học

cơ thể thực vật đã được đề xuất để nâng cao hiệu quả dạy học các bài thực hành sinh học

3

CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Phương pháp thực nghiệm được xây dựng ở thế kỷ XVII và rất có hiệu quả trên con đường đi tìm chân lý Ông tổ của phương pháp này chính là Galile - nhà vật lý học, ông cho rằng “ Muốn hiểu biết thiên nhiên phải trực tiếp quan sát thiên nhiên, phải làm thí nghiệm, phải hỏi thiên nhiên chứ không phải hỏi Aristôt hoặc kinh thánh…”

Nghiên cứu phương pháp thực hành trong dạy học không phải là một vấn đề mới Ngay sau khi Galile xây dựng phương pháp thực nghiệm, J.A Konmenxki, một nhà sư phạm lỗi lạc của thế kỷ XVII đã đưa ra những biện pháp dạy học bắt học sinh phải tìm tòi suy nghĩ để nắm được bản chất của sự vật hiện tượng, trong đó có phương pháp thực hành thí nghiệm J.J Ruxo cũng cho rằng phải hướng học sinh tích cực tự giành lấy kiến thức bằng tìm hiểu, khám phá và sáng tạo

Vận dụng phương pháp thực hành trong dạy học đã được nhiều nhà giáo dục trên thế giới quan tâm nghiên cứu như: B.P Exipop, M.A Danilop, M.N Scattin, Skinner (Mỹ), Okon (Ba Lan)… Skinner (1904 – 1990) trong tác phẩm “Công nghệ dạy học” (1968) đã cho rằng: dạy học là quá trình tự khám phá và ông đã đưa ra mô hình dạy học khám phá bằng việc sử dụng thí nghiệm thực hành

Dạy học bằng phương pháp thực hành thí nghiệm đã được sử dụng ở nhiều nước tiên tiến trên thế giới Ở nước Pháp vào những năm (1904 – 1990), đã có nhiều trường hợp sử dụng phương pháp thực hành thí nghệm trong dạy học và được xem là phương pháp trọng tâm của các môn khoa học tự nhiên ở các trường trung học Năm

1980, ông Pie Giô liô Quirin – Viện trưởng viện hàn lâm Pháp đã khởi xướng phương pháp Lamap – “ Bàn tay nặn bột”, Bắt nguồn từ thực trạng xuống cấp của sinh viên các ngành khoa học tự nhiên Với phương pháp này Viện hàn lâm mong muốn mang đến một cơ hội để người học tiếp cận khoa học bằng các bài học thực tiễn chứ không phải các bài giảng thuần túy lý thuyết, theo phương pháp này, lớp học được chia thành nhiều nhóm Mỗi nhóm được giao các tài liệu và yêu cầu khác nhau liên quan đến bài học Căn cứ vào yêu cầu, các nhóm sẽ lựa chọn vật dụng cần thiết cho việc thực hành

thí nghiệm Các vật dụng thường đơn giản, dễ tìm Các nhóm sẽ thảo luận các cách thức thực hiện các bài thí nghiệm, trình bày hiểu biết mà mình khám phá được [41], [43]

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, có rất nhiều nhà lí luận dạy học nghiên cứu về phương pháp thí nghiệm thực hành nhằm cải tiến phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoạt động nhận thức như: Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành, Trần Bá Hoành,… Việc sử dụng phương pháp thực hành trong giảng dạy để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh đã thu hút một số tác giả nghiên cứu như:

Trần Sinh Thành, Đặng Quang Khoa (2003) với đề tài “Hình thành kỹ năng phán đoán cho sinh viên sư phạm kỹ thuật thông qua thực hành thí nghiệm”

Cao Cự Giác (2004) – Trường Đại học Sư phạm Vinh có bài viết “Phát triển khả năng tư duy và thực hành thí nghiệm qua các bài tập hóa học thực nghiệm” (Tạp chí giáo dục số 88 – 2004) Theo tác giả việc sử dụng bài tập thí nghiệm không chỉ cung cấp kiến thức, củng cố kiến thức mà còn rèn luyện các kỹ năng tư duy thực nghiệm và thao tác thực hành

Nguyễn Thị Dung – Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội có bài “Tích cực hóa hoạt động học tập trong giờ thực hành củng cố môn Sinh học ở phổ thông” (Tạp chí Giáo dục số 6 – 2006) Tác giả cho rằng với quan niệm dạy học mới hiện nay, việc tích cực hoạt động học tập trong giờ thực hành củng cố cần được coi trọng bằng cách tạo điều kiện cho học sinh tự lực tìm con đường chứng minh cho các vấn đề được học [6], [12], [26]

Vấn đề sử dụng TN trong dạy học ở giai đoạn hiện nay đã được nghiên cứu trên nhiều môn học như Vật Lý, Hóa học, Sinh học,… Trong lĩnh vực Sinh học, vấn đề sử dụng TN trong dạy học ở trưởng THPT đã được nghiên cứu rộng rãi và vận dụng có hiệu quả như: Hoàng Thị Kim Huyền (2005) đã xây dựng cấu trúc các bài thực hành dạy học Sinh học nhằm nâng cao chất lượng các bài thực hành và bồi dưỡng năng lực

tự học cho sinh viên các trường Đại học Sư phạm; Phan Đức Duy (2012) đã sử dụng các bài thực hành thí nghiệm sinh học để rèn luyện năng lực tư duy cho HS…[9], [15], [18], [28]

5

Bên cạnh đó cũng có rất nhiều nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng TN trong dạy học sinh học như Nguyễn Thị Thắng (2006) đã đề xuất một số kinh nghiệm thực hiện thành công các thí nghiệm thực hành trong dạy học sinh học 8; Hoàng Việt Cường (2009) đã đề xuất một số phương án cải tiến cách làm và cách sử dụng một số

TN trong dạy học sinh học tế bào…[7], [27]

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.2.1 Tình huống và tình huống dạy học

1.2.1.1 Tình huống

Xét về mặt tâm lý học: “Tình huống là một hệ thống những điều kiện bên trong quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên tính tích cực của chủ thể đó”

Nói một cách khái quát hơn, “Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịu đựng”[9],[33]

Người ta phân biệt tình huống làm hai dạng chính [34]:

✓ Tình huống đã xảy ra, đây là những tình huống đã xảy ra và được tích lũy lại trong vốn tri thức của loài người

✓ Tình huống sẽ xảy ra (dự đoán), đây là những tình huống mà con người dự đoán xảy ra trong tương lai

1.2.1.2 Tình huống dạy học

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã hội

cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thành chủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học nhằm một mục đích dạy học cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ đề với đối tượng nhận thức

Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bào của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế, riêng biệt [9]

Nguyễn Ngọc Quang còn đưa ra một cách tiếp cận mới của tình huống dạy học

đó là tình huống mô phỏng hành vi Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chép, phỏng theo quá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng cá nhân của người đó, nhằm

đạt mục đích nào đó Quá trình hành vi của con người trong tình huống thực, cụ thể được xử lý sư phạm bằng mô hình hóa tạo nên tổ hợp các tình huống mô phỏng, là một

mô hình của tình huống thực tiễn Dùng tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống dạy học Thực chất đó là quy trình chuyển tình huống mô phỏng thành tình huống dạy học [9], [25]

Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứa đựng mối liên hệ mục đích – nội dung – phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức

- Thực hành có liên quan đến nhiều giác quan, do đó bắt buộc học sinh phải suy nghĩ, tìm tòi nhiều hơn nên tư duy sáng tạo có điều kiện phát triển hơn

- Thực hành là phương pháp có ưu thế nhất để rèn luyện các kĩ năng, kĩ năng ứng dụng tri thức vào đời sống, đặc biệt nó là phương pháp chủ đạo trong dạy học kĩ thuật nông nghiệp Tóm lại, thực hành có điều kiện nhất để thực hiện nguyên lí giáo dục gắn lí thuyết với thực tiễn, đáp ứng các yêu cầu của giáo dục

- Thực hành là nơi tập dượt cho học sinh các phương pháp nghiên cứu Sinh học như quan sát, thực nghiệm,…

- Qua thực hành, học sinh có điều kiện tự tìm hiểu mối quan hệ giữa cấu trúc với chức năng, giữa bản chất và hiện tượng, giữa nguyên nhân và kết quả, do đó các

em nắm vững tri thức và thiết lập được lòng tin tự giác, sâu sắc hơn [1]

7

- Thí nghiệm do giáo viên tiến hành và học sinh quan sát hoặc do học sinh tự tiến hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên từ đó các em sẽ tìm hiểu cấu tạo trong mối quan hệ với chức năng, tìm ra bản chất của sự vật, hiện tượng, các quá trình sinh học, đồng thời giúp các em khắc sâu kiến thức đã lĩnh hội Thí nghiệm do giáo viên biểu diễn phải là mẫu mực về thao tác để qua đó học sinh học tập, bắt chước, dần dần, khi học sinh tiến hành được thí nghiệm, học sinh sẽ rèn luyện được kĩ năng thực hành thí nghiệm

- Thí nghiệm là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn, vì vậy nó là phương tiện duy nhất giúp hình thành ở học sinh kĩ năng, kĩ xảo thực hành và tư duy kĩ thuật Qua quá trình tiến hành thí nghiệm, học sinh sẽ có cơ hội hiện thực hóa các kiến thức lí thuyết đã học, làm cho các kiến thức đó trở nên gần gũi với thực tiễn Trong các hoạt động thực hành, có sự tham gia của nhiều cơ quan cảm giác, đồng thời học sinh phải động não suy nghĩ, tìm tòi nên phát triển được tư duy sáng tạo Đồng thời do những yêu cầu chặt chẽ khi tiến hành các thí nghiệm đã giúp cho học sinh được những phẩm chất tốt đẹp của người lao động, hình thành và phát triển ở các em thao tác tư duy kĩ thuật

- Thí nghiệm có thể được sử dụng để tổ chức hoạt động nhận thức của HS với các mức độ tích cực, tự lực và sáng tạo khác nhau: thông báo, tái hiện (bắt chước), tìm tòi bộ phận, nghiên cứu

Vì vậy thí nghiệm được xem là một trong những phương tiện trực quan quan trọng hàng đầu trong dạy học nói chung và dạy học Sinh học nói riêng, đặc biệt là trong giảng dạy các bài thực hành Sinh học

* Thực hành quan sát

Thực hành quan sát là dùng các giác quan tri giác trực tiếp, có mục đích đến các đối tượng, hiện tượng tự nhiên [1]

Các bước tổ chức thực hành quan sát:

• Xác định rõ mục đích yêu cầu nhiệm vụ quan sát của HS

• GV hướng dẫn tổ chức quan sát, trình tự các công đoạn TH quan sát

• Phân phát mẫu vật

• HS tự làm, quan sát và ghi chép

• Làm tường trình, rút ra kết luận khái quát hoặc trả lời các câu hỏi do GV đặt ra

* Thực hành thí nghiệm

Thực hành thí nghiệm được hiểu là tiến hành các thí nghiệm trong các bài thực hành, được HS thực hiện để hiểu rõ được mục đích thí nghiệm, điều kiện thí nghiệm Qua tiến hành và quan sát thí nghiệm tại phòng thực hành, HS xác định được bản chất của hiện tượng, quá trình [1], [16]

Trong dạy học SH, GV sử dụng phương pháp này khi nghiên cứu quá trình sinh

lý, ảnh hưởng các nhân tố sinh thái lên sinh vật HS tự mình khám phá ra những điều mới mẻ từ những tác động chủ ý của các em lên đối tượng thí nghiệm, qua đó kích thích hứng thú học tập, tạo sự say mê, niềm tin yêu khoa học Các em thấy được vai trò của con người trong việc chinh phục cải tạo tự nhiên

1.2.2.2 Phân loại thực hành

* Theo đối tượng thực hành

- TH quan sát, nhận biết, sưu tập các mẫu vật

- TH quan sát trên các tiêu bản hiển vi

- TH nuôi, trồng, thí nghiệm các động vật, thực vật

- TH các thí nghiệm dài ngày ở nhà, trong phòng thí nghiệm

* Theo địa điểm thực hành

1.2.2.3 Yêu cầu của dạy học thực hành

Dạy thực hành, mục đích chính là rèn các kỹ năng thao tác chân tay, các đức tính kiên nhẫn, biết chấp nhận thử thách và tự tìm cách vượt qua các thách thức để đạt được mục tiêu của mình Vì vậy học sinh phải tự mình làm thí nghiệm cho dù các thao tác ban đầu còn vụng về và có thể thất bại Như vậy, nếu quan niệm thực hành chỉ là minh họa, trình diễn để học sinh xem thì việc tổ chức cho cả lớp học sinh vào phòng thí nghiệm làm cùng lúc là được nhưng học sinh không thể hình thành được kỹ năng

9

cũng như rèn luyện được những đức tính cần thiết của người làm khoa học Còn nếu

để học sinh tự làm thì lại phải chia lớp thành nhiều nhóm nhỏ (tối đa khoảng 10 em) thì các em mới có thể tự làm thí nghiệm được và học sinh chỉ hình thành được kỹ năng khi được làm đi làm lại nhiều lần một kỹ năng nhất định

Đối với giáo viên khi dạy các bài thực hành cần:

- Xác định rõ mục đích tiết thực hành về một nội dung cụ thể nào đó

- Hướng dẫn trình tự các bước của công tác thực hành

- Tiến hành tổ chức lớp phải chu đáo, tỉ mỉ để trong suốt quá trình thực hành mọi HS luôn có việc làm

- Nghiên cứu kỹ nội dung và tiến hành trước công việc thực hành để bảo đảm thành công khi hướng dẫn cho học sinh

- Phải dành thời gian nhận xét, đánh giá kết quả thực hành của học sinh [2]

1.2.2.4 Quy trình dạy học thực hành

Quy trình cho một bài thí nghiệm có thể gồm các bước như sau [2]:

- Chuẩn bị thí nghiệm: Giáo viên phải có kế hoạch đảm bảo chuẩn bị đầy đủ dụng cụ, hóa chất, mẫu vật và các điều kiện cần thiết khác để thí nghiệm thành công

Có thể giao cho học sinh chuẩn bị nhưng phải kiểm tra

- Phổ biến nội quy an toàn phòng thí nghiệm: Ngay khi bắt đầu một bài thực hành, giáo viên cần phải hướng dẫn cho học sinh về quy tắc an toàn trong phòng thí nghiệm Điều này là hết sức cần thiết và phải làm ngay mỗi lần học sinh vào phòng thí nghiệm Bên cạnh đó cũng cần phổ biến cách cấp cứu trong những trường hợp cần thiết như bỏng hóa chất, băng bó khi bị thương,…

- Giáo viên giới thiệu quy trình thí nghiệm: Học sinh có thể tự đọc quy trình thí nghiệm (nếu có sẵn trong bài thực hành) hoặc giáo viên giới thiệu cho học sinh Sau đó học sinh tự kiểm tra các loại hóa chất thiết bị, mẫu vật xem có đáp ứng được với yêu cầu bài thực hành hay không

- Tiến hành thí nghiệm: Học sinh tự tiến hành thí nghiệm theo quy trình đã cho

để thu thập số liệu

- Xử lý số liệu thực nghiệm: Học sinh xử lý số liệu và viết báo cáo thí nghiệm nộp cho giáo viên Cuối buổi giáo viên có thể đưa ra các tình huống khác với thí nghiệm để học sinh suy ngẫm và tìm cách lý giải

- Giải thích các hiện tượng quan sát được: Đây là giai đoạn có nhiều thuận lợi

để tổ chức HS theo phương pháp tích cực Giáo viên có thể dùng hệ thống câu hỏi dẫn dắt theo kiểu nêu vấn đề giúp học sinh tự giải thích các kết quả

- Rút ra kết luận cần thiết: Giáo viên yêu cầu học sinh căn cứ vào mục tiêu ban đầu trước khi làm thí nghiệm để đánh giá công việc đã làm

Quy trình một bài thực hành có thể tóm tắt theo sơ đồ sau:

Sơ đồ tiến trình sư phạm của dạy học thực hành

1.2.2.5 Vai trò của việc dạy thực hành [2]

Đối với quá trình dạy học các môn khoa học tự nhiên, khoa học thực nghiệm, quan sát và thí nghiệm cũng là phương pháp làm việc của học sinh, nhưng với học sinh những bài tập quan sát hoặc các thí nghiệm được giáo viên trình bày hay do chính các

em tiến hành một cách độc lập dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên thường để giải quyết những vấn đề đã biết trong khoa học, rút ra những kết luận cũng đã biết tuy

Qua thực hành, học sinh có điều kiện tự tìm hiểu mối quan hệ giữa cấu trúc với chức năng, giữa bản chất và hiện tượng, giữa nguyên nhân và kết quả, do đó HS có thể nắm vững tri thức và thiết lập được lòng tin tự giác, sâu sắc hơn

Thực hành có liên quan đến nhiều giác quan, do đó bắt buộc học sinh phải suy nghĩ, tìm tòi nhiều hơn nên tư duy sáng tạo có điều kiện phát triển hơn

Như vậy, thực hành đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình dạy học nói chung và trong dạy học Sinh học nói riêng Bởi Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, kiến thức lí thuyết luôn gắn liền với việc giải quyết những vấn đề của đời sống xã hội Do đó, việc nâng cao hiệu quả, chất lượng sử dụng thực hành trong dạy học Sinh học là việc hết sức cần thiết, giáo viên cần coi thực hành là phương tiện để tổ chức hoạt động nhận thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo vận dụng kiến thức Sinh học vào đời sống sản xuất, thực hành phải được xem là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.3.1 Cách điều tra

Để tìm hiểu tình hình giảng dạy thực hành Sinh học ở các trường THPT Chúng tôi đã tiến hành khảo sát, thăm dò ý kiến của 15 giáo viên Sinh học THPT trên địa bàn thành phố Tam Kỳ và thành phố Đà Nẵng Song song với với việc khảo sát, lấy ý kiến của giáo viên, tìm hiểu thông tin người học được tiến hành trên 45 học sinh ở trường THPT Phan Châu Trinh – Thành phố Đà Nẵng

1.3.2 Kết quả điều tra về dạy học các bài thực hành sinh học phổ thông

1.3.2.1 Kết quả điều tra giáo viên

Kết quả điều tra đã cho thấy tình hình thực tế của việc sử dụng các thí nghiệm trong dạy học ở các trường THPT hiện nay như sau:

- Khi được hỏi về tính cần thiết của việc giảng dạy các bài thực hành trong quá trình dạy học Sinh học các giáo viên đã có sự lựa chọn và được thể hiện thoogn qua biểu đồ bên dưới Qua đó, có thể thấy được rằng hầu hết các giáo viên đều nhận thấy được vai trò quan trọng việc giảng dạy thực hành trong quá trình dạy học Sinh học

Hình 1.1: Tính cần thiết của việc giảng dạy các bài thực hành trong dạy học Sinh học

- Điều tra về quá trình giảng dạy thực hành của GV trong tiến trình dạy học Sinh học thu được kết quả như sau:

Hình 1.3: Các giai đoạn dạy học được giáo viên giảng dạy thực hành thường xuyên

Hình 1.4: Mục đích của việc giảng dạy thực hành trong quá trình dạy học

Sinh học

Kết quả trên cho thấy: Giáo viên sử dụng thực hành chủ yếu trong việc hình

thành kiến thức mới cho học sinh

- Việc cải tiến các thí nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng của nó trong quá trình dạy học cũng đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học

- Được sự ủng hộ của nhà trường trong việc đổi mới phương pháp dạy học

- Phòng thực hành được trang bị khá đầy đủ các thiết bị, dụng cụ, hóa chất nên việc giảng dạy thực hành cũng trở nên thuận tiện hơn

Hình 1.6: Tình hình đồ dùng thí nghiệm ở trường THPT hiện nay

Hình 1.7: Chất lượng đồ dùng thí nghiệm ở trường THPT

1.3.2.2 Kết quả điều tra học sinh

Sau khi tiến hành điều tra và phân tích số liệu dựa trên các câu trả lời của học sinh với các mức độ đồng ý trong bảng hỏi được phân bố từ cao xuống thấp (3: đồng ý; 2: phân vân – không đồng ý, không phản đối; 1: không đồng ý), thu được kết quả như sau:

Qua điều tra tình hình thực tế, chúng tôi nhận thấy rằng:

- Phần đông học sinh cấp THPT đều cảm thấy Sinh học không phải là môn học khó, tuy nhiên không phải lúc nào các em cũng có thể hiểu tất cả nội dung trong một tiết học và chưa có nhiều hứng thú đối với môn học

- Đối với học sinh, thực hành có vai trò quan trọng trong việc hình thành các nội dung kiến thức Sinh học

- Học sinh đặc biệt hứng thú với việc được tự mình tiến hành các thí nghiệm trong các giờ thực hành Sinh học

Bảng 1.2: Bảng kết quả thăm dò về nguyên nhân chủ yếu mà HS không

làm ra kết quả thực hành như mong muốn

Mặc dù rất hứng thú với các tiết thực hành, tuy nhiên khi tự mình tiến hành thực hành thí nghiệm thì học sinh lại gặp phải rất nhiều khó khăn như:

- Không làm ra kết quả thực hành

- Không đủ thời gian tiến hành thí nghiệm và kỹ năng thực hành của học sinh còn yếu

2.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và nhà nước trong công tác giáo dục; Luật giáo dục; các công trình nghiên cứu cải tiến PPDH hướng vào việc sử dụng PT dạy học khác nhau để xử lý tình huống trong dạy học và các bài thực hành; các tư liệu; sách; báo; hội nghị; hội thảo có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu cá tài liệu lý luận về tình huống bài thực hành, xử lý tình huống trong dạy học và các bài thực hành nhằm nâng cao chất lượng dạy học và các bài thực hành ở trường phôt thông, thiết kế chuyên đề, sách giáo khoa (SGK), sách hướng dẫn giảng dạy liên quan đến bài thực hành phần sinh học cơ thể thực vật , Sinh học 11

2.4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

a Phương pháp điều tra

Sử dụng phiếu thăm dò ý kiến, trao đổi với giáo viên, dự giờ ở trường THPT nhằm tìm hiều về thực trạng các tình huống xảy ra và đề xuất một số biện pháp xử lý trong dạy học các bài thực hành ở phần sinh học cơ thể thực vật , Sinh học 11

• Điều tra giáo viên

Hệ thống câu hỏi của phiếu điều tra giáo viên xoay quanh các vấn đề sau:

- Tính cần thiết của việc giảng dạy các bài thực hành trong dạy học Sinh học

- Tình hình giảng dạy thực hành trong dạy học Sinh học

- Quá trình giảng dạy các bài thực hành của giáo viên trong tiến trình dạy học Sinh học ở trường THPT hiện nay

- Những tình huống xảy ra dẫn đến kết quả thí nghiệm sai lệch hoặc không làm

• Điều tra học sinh

Các câu hỏi điều tra học sinh tập trung làm rõ các vấn đề sau:

- Thái độ của học sinh đối với môn Sinh học ở trường THPT

- Đánh giá tác động của thực hành trong các giờ học Sinh học ở trường THPT

- Đánh giá tầm quan trọng của thực hành trong việc học Sinh học

- Hứng thú của học sinh đối với các tiết dạy thực hành

- Những khó khăn của học sinh khi tiến hành thực hành thí nghiệm

b Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia

Gặp gỡ và trao đổi với những người giỏi về lĩnh vực mình nghiên cứu để xin ý kiến đóng góp quý báu cho đề tài nghiên cứu như: Trao đổi về một số cách xử lý các tình huống xảy ra trong dạy học sinh học phần cơ thể thực vật nói riêng và các bài thực hành ở trường THPT nói chung Đề xuất các tiêu chí để đánh giá giải quyết các tình huống trong dạy học các bài thực hành ở phần sinh học cơ thể thực vật , Sinh học 11

c Phương pháp khảo nghiệm sư phạm

- Xây dựng các tiêu chí đánh giá việc xử lý các tình huống trong dạy học các bài thực hành

- Đánh giá kết quả của TNSP dựa trên các tiêu chí đã xây dựng

2.5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu thực trạng dạy học thực hành sinh học ở các trường THPT của địa bàn nghiên cứu

CHƯƠNG 3 : NGHIÊN CỨU XỬ LÝ CÁC TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT, TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG

3.1 PHÂN TÍCH CÁC THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT CHƯƠNG TRÌNH HIỆN HÀNH

Để có cơ sở xử lý các tình huống trong dạy học các bài thực hành phần sinh học

cơ thể thực vật, chúng tôi đã tiến hành phân tích các thí nghiệm thực hành trong dạy học Sinh học cơ thể thực vật trong chương trình hiện hành, kết quả thể hiện ở bảng 3.1 :

Bảng 3.1 : Tóm tắt nội dung kiến thức các thí nghiệm thực hành trong chương trình

hiện hành phần Sinh học cơ thể thực vật, Trung học phổ thông

độ thoát hơi nước khác nhau ở hai mặt

lá

+ Thí nghiệm

về vai trò của phân bón NPK đối với cây trông

Phương tiện:

+ Cặp nhựa hoặc cặp gỗ + Lam kính

+ Giấy lọc + Đồng hồ bấm giây + Bình hút ẩm Hóa chất: Dung dịch coban clorua 5%

Mẫu vật: Cành cây có lá bản to

Phương tiện:

+2 chậu nhựa đường kính

10 – 20 cm +Chai nhựa 0,5 lit +Thước nhựa chia độ đến

mm +Tấm xốp tròn nhỏ hơn lòng chậu có khoan các lỗ nhỏ

Hóa chất:

+ 0,5g phân bón NPK + 1 lit nước sạch Mẫu vật:

+ Hạt nảy mầm 2, 3 ngày (ngô, đỗ, thóc…) (50- 100 hạt)

- Tẩm dung dịch côban clorua vào giấy lọc và sấy khô à giấy lọc xuất hiện màu xanh da trời

- Đặt đối xứng 2 miếng giấy lọc trên qua 2 mặt lá

- Dùng cặp gỗ kẹp và ép 2 bản kính vào 2 miếng giấy lọc này ở cả 2 mặt lá tạo thành hệ thống kín

- Dùng đồng hồ bấm giây để so sánh thời gian giấy chuyển từ màu xanh da trời sang màu hồng và diện tích giấy

có màu hồng ở mặt trên và mặt dưới lá trong cùng thời gian

- Chọn các hạt nảy mầm có kích thước tương đương nhau và đặt vào các lỗ trong tấm xốp sao cho rễ chui xuống dưới và ngập trong dung dịch NPK

23

chậu thí nghiệm => Đưa 2 chậu thí nghiệm và đối chứng ra góc sân có ánh sáng và theo dõi hăng ngày để thấy sự khác biệt giữa 2 chậu thí nghiệm và đối chứng

+ Thí nghiệm phát hiện carotenoid

- Chọn mẫu vật, cân khoảng 0,2g, loại bỏ cuống và gân chính

- Dùng kéo cắt mỏng cắt ngang theo chiều gân lá

- Cho vào hai cốc đối chứng và thí nghiệm

- Cho ngập nước vào cốc đối chứng, cho cồn vào cốc thí nghiệm Sau 20 – 30 phút quan sát

- Tương tự cho các thí nghiệm chiết rút carotenoitd

+ Phát hiện hô hấp qua sự hút O2

- Cho vào bình thủy tinh 50g các loại hạt mới nhú mầm Nút chặt bình bằng nút cao su đã gắn ống thủy tinh hình chữ U

và phễu

- Cho đầu ngoài của ống hình chữ U vào ống nghiệm có chứa nước vôi trong suốt Sau đó, rót nước từ từ từng ít một qua phễu vào bình chứa hạt Nước

sẽ đẩy không khí ra khỏi bình vào ống nghiệm Vì không khí

đó giàu CO2 nước vôi sẽ bị vẩn đục

- Để so sánh, lấy 1 ống nghiệm

có chứa nước vôi trong suốt và thở bằng miệng vào đó qua 1 ống thủy tinh hay ống nhựa Nước vôi trong trường hợp này cũng bị vẩn đục

- Lấy 2 phần hạt mới nhú mầm ( mỗi phần 50g)

- Đổ nước sôi lên một trong 2 phần hạt đó để giết chết hạt Tiếp theo, cho mỗi phần hạt vào mỗi bình và nút chặt

- Sau khoảng 2h, mở nút bình chưa hạt sống và nhanh chóng đưa nến (que diêm) đang cháy vào bình

- Mở nút của bình chứa hạt chết

và lại đưa nến hay diêm đang cháy vào bình

- Quan sát ngọn nến cháy ở 2 bình

+ Thí nghiệm phát hiện hướng sáng của cây

+ Thí nghiệm phát hiện hướng nước của cây

Phương tiện:

+ Chuông nhựa, đĩa có đáy sâu

+ Tấm xốp, đinh ghim, dao lam, giấy lọc

Hóa chất: Nước sạch Mẫu vật: Các loại hạt đã mọc mầm có rễ thẳng, dài

2 – 3 cm

- Chọn các hạt đã có rễ mầm nhú thẳng, dùng ghim cắm xuyên 2 hạt vừa chọn Cho rễ mầm ở phía nằm ngang hướng ra mép của nút cao su, còn các lá mầm thì hướng vào bên trong

- Cắt bỏ tận cùng của rễ ở một hạt Đặt nút cao su trên lên đáy của đĩa đã có nước

- Dùng giấy lọc phủ lên lá mầm, hai đầu của giấy lọc nhúng vào nước ở trong đĩa để cây mầm không bị khô

- Úp lên đĩa và nút đã ghim cây mầm bằng chuông thủy tinh, rồi đặt vào trong buồng tối

- Sau 1 – 2 ngày, quan sát sự vận động của rễ ở cây mầm còn nguyên rễ và cây mầm đã bị cắt đỉnh rễ

- Rèn luyện các thao tác thực hành thí nghiệm

- Rèn luyện kỹ năng quan sát các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm

- Rèn luyện kỹ năng quản lý thời gian, đảm bảo trách nhiệm trong khi tiến hành thí nghiệm

25

b Cơ sở khoa học

- Thoát hơi nước có vai trò tạo lực hút dòng nước và ion khoáng từ rễ lên lá

và đến các bộ phận khác ở trên mặt đất của cây

vào bên trong lá cần cho quá trình quang hợp

- Cây thoát hơi nước chủ yếu qua khí khổng

- Số lượng khí khổng ở mặt dưới lá nhiều hơn mặt trên lá => Thoát hơi nước

ở mặt dưới lá xảy ra nhanh hơn và nhiều hơn mặt trên lá

- Dung dịch coban clorua 5%

- Bình hút ẩm để giữ giấy tẩm coban clorua

d Cách tiến hành thí nghiệm

- Dùng hai miếng giấy lọc tẩm coban clorua đã sấy khô (có màu xanh da trời) đặt đối xứng nhau qua hai mặt của lá Tiếp theo dùng cặp gỗ hoặc cặp nhựa kẹp ép hai bản kính vào 2 miếng giấy này ở cả hai mặt của lá tạo thành hệ thống kín

- Bấm giây đồng hồ để so sánh thời gian giấy chuyển màu từ xanh da trời sang màu hồng và diện tích giấy có màu hồng ở mặt trên và mặt dưới của lá trong cùng thời gian

g Các tình huống

➢ Tình huống 1: Học sinh thắc mắc nếu làm thí nghiệm vào buổi sáng

hoặc buổi chiều thì có sự khác nhau không?

❖ Nếu làm vào buổi sáng lá cây thoát hơi nước nhiều nên giấy tẩm coban clorua chuyển màu nhanh hơn chỉ trong 5 – 10 phút

A Mặt dưới của lá (sau 15 phút) B Mặt trên của lá (sau 15 phút)

Hình 3.1: Kết quả thí nghiệm thoát hơi nước khi làm vào buổi sáng

A Mặt dưới của lá (sau 15 phút) B Mặt trên của lá (sau 15 phút)

Hình 3.2: Kết quả thí nghiệm thoát hơi nước khi làm vào buổi chiều

➢ Tình huống 2: Không có coban clorua

❖ Cách khắc phục: Vẫn tiến hành thí nghiệm kẹp lam kính Sau một thời

gian, ở hai mặt lá bị ướt ➔ Vẫn xảy ra hiện tượng thoát hơi nước

➢ Tình huống 3: Giấy coban clorua không đổi màu

❖ Nguyên nhân: Do quá trình sấy coban clorua

27

❖ Cách khắc phục: Sấy coban clorua với thời gian vừa đủ 5 – 10 phút

3.2.2 Thí nghiệm về vai trò của phân bón

a Mục tiêu

- Biết bố trí thí nghiệm về vai trò của phân bón NPK đối với cây trồng

- Rèn luyện các thao tác thực hành thí nghiệm

- Rèn luyện kỹ năng quan sát các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm

- Rèn luyện kỹ năng quản lý thời gian, đảm bảo trách nhiệm trong khi tiến hành thí nghiệm

và một chậu thí nghiệm (chứa dung dịch phân NPK)

- Mỗi nhóm 1 bình có dung tích 1 lít, bằng nhựa hoặc thủy tinh (có thể thay bằng chai nhựa đựng nước khoáng đã dùng, còn sạch, dung tích 0,5 lít

- Thước nhựa có chia độ đến mm

- Tấm xốp tròn có kích thích nhỏ hơn lòng chậu một chút Tấm xốp phải được khoan lỗ có đường kính bằng đường kính của khoan nút chai kích thước nhỏ nhất hoặc nan hoa xe đạp (dùng nan hoa xe đạp nung nóng để dùi thủng tấm xốp)

Lỗ cách lỗ khoảng 5-10 mm Tấm xốp sẽ nổi trên mặt nước Nếu không có tấm xốp thì dùng vải màn (2 lớp), căng vải màn để bao bề mặt của chậu Các thao tác còn lại thì làm giống như với tấm xốp

- Mỗi nhóm một ống đong có dung tích 100ml, bằng nhựa hay thủy tinh, tốt nhất là loại có mỏ

- Đũa thủy tinh (nếu không có, có thể dùng đũa sạch bằng tre hay gỗ) dài hơn chiều cao của chai được dùng trong thí nghiệm

d Cách tiến hành thí nghiệm

Mỗi nhóm thực hiện một lần nhắc lại thí nghiệm gồm một chậu đối chứng (chỉ có nước sạch) và một chậu thí nghiệm (chứa dung dịch NPK) như sau:

- Mỗi nhóm pha một chai phân NPK có nồng độ 1g/l như đã nêu ở trên Cách pha: Cân 1g phân NPK (nếu có bình đựng dung tích 11l) hoặc 0.5g phân NPK (nếu chỉ có chai 0.5l), rồi cho vào đáy bình (hoặc chai) Dùng ống đong lấy đủ lượng nước cần thiết và rót vào bình (hoặc chai) Tiếp theo đậy chặt nắp bình rồi lắc hoặc dùng que sạch để khuấy cho phân hòa tan hết

- Rót dung dịch phân NPK vào chậu thí nghiệm

- Đặt tấm xốp vào chậu trồng cây đã có chứa môi trường nuôi cấy

- Chọn các hạt với cây mầm có kích thước tương đương nhau Số lượng hạt

đã nảy mầm tùy thuộc vào số lỗ tấm xốp

- Xếp các hạt đã được chọn vào các lỗ trong tấm xốp, cho rễ mầm chui vào

lỗ hướng xuống dung dịch dinh dưỡng trong chậu Mỗi lỗ chỉ xếp một hạt Cần thao tác nhẹ nhàng để không làm gãy mầm

- Đặt các chậu vào gốc thực nghiệm trong phòng có ánh sáng hoặc đưa ra vườn trường Cần đặt các chậu sao cho ánh sáng chiếu dồng đều đến mỗi chậu Tiếp theo, cần chăm sóc để cây được chiếu sáng hàng ngày (khoảng 8 giờ/ngày) cho đến khi thấy rõ sự khác biệt giữa cây thí nghiệm và cây đối chứng

- Quan sát, đo chiều cao của cây trong các chậu thí nghiệm và chậu đối chứng Tính chiều cao trung bình của cây, ghi kết quả quan sát được

- Nguyên nhân: Do cách pha dung dịch NPK không đúng với tỷ lệ

- Cách khắc phục: Cần cẩn thận trong cách pha chế dung dịch phân NPK

➢ Tình huống 5: Nếu sử dụng phân bón cho hạt vừa mới nhú mầm thì

- Làm được thí nghiệm phát hiện diệp lục và carotenoid

- Xác định được diệp lục trong lá, carotenoid trong lá vàng, trong quả và trong củ

- Rèn luyện các thao tác thực hành thí nghiệm

- Rèn luyện các kỹ năng quan sát các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm

- Rèn luyện các kỹ năng quản lý thời gian, đảm bảo trách nhiệm trong khi tiến hành thí nghiệm

b Cơ sở khoa học

- Sắc tố tan trong dung môi hữu cơ, không tan trong nước

c Chuẩn bị thí nghiệm

* Dụng cụ:

- Cốc thủy tinh (hoặc nhựa hay sứ), tốt nhất là loại có mỏ Nếu không có các dụng cụ này, có thể dùng loại chén sứ uống nước chè với dung tích 20 – 50ml

- Ống đong bằng nhựa hoặc bằng thủy tinh loại 20 – 50ml, có chia độ Nếu không có, có thể dùng ống không chia độ Khi đó, giáo viên tự đánh dấu tại các vị trí cần thiết trên ống ứng với các dung tích như nêu trên

- Ống đong hoặc ống nghiệm thủy tinh (hoặc nhựa) trong suốt, loại 10 – 15ml Nếu dùng ống nghiệm thì phải chuẩn bị thêm giá thí nghiệm phù hợp với số lượng và kích thước ống nghiệm

- Kéo học sinh

* Hóa chất:

- Nước sạch (nước cất, nước giếng, nước máy) Nước phải trong suốt

- Cồn 90 – 96 độ (có thể sử dụng cồn đốt y tế loại đựng trong lọ nhựa 50ml bán tại các quầy thuốc)

* Mẫu vật:

- Lá xanh tươi (chọn các loại lá mềm dễ cắt bằng kéo học sinh như lá rau muống, khoai lang, xà lách hay các loại cải, rau hung, sắn,…)

- Lá già có màu vàng

- Các loại quả có màu vàng hay đỏ như quả gấc, xoài, cà chua,…

- Các loại củ có màu đỏ hay vàng như củ cà rốt, củ nghệ

d Cách tiến hành thí nghiệm

* Thí nghiệm chiết rút diệp lục

Cân khoảng 0.2g các mẫu lá đã loại bỏ cuống lá và gân lá chính Nếu không

có cân thích hợp, thì chỉ cần lấy khoảng 20 – 30 lát cắt mỏng ngang lá tại nơi không có gân chính Dùng kéo cắt ngang lá thành từng lát cắt thật mỏng để có nhiều tế bào bị hư hại Bỏ các mảnh lá vừa cắt vào các cốc đã ghi nhãn (đối chứng hoặc thí nghiệm), với khối lượng (hoặc số lát cắt) tương đương nhau Đong 20ml cồn bằng các ống đong, rồi rót lượng cồn đó vào cốc thí nghiệm Lấy 20ml nước sạch và rót vào cốc đối chứng, nước cũng như cồn phải vừa ngập mẫu vật thí nghiệm Để các cốc chứa mẫu trong thời gian 20 – 25 phút

* Thí nghiệm chiết rút carotenoid

Tiến hành các thao tác chiết rút carotenoid từ lá vàng, quả và củ tương tự như chiết rút diệp lục

31

Sau thời gian chiết rút (20 – 30 phút), cẩn thận nghiêng các cốc, rót dung dịch có màu vào các ống đong hay ống nghiệm sạch và trong suốt sao cho không

có mẫu thí nghiệm lẫn vào

Quan sát màu sắc trong các ống nghiệm ứng với dịch chiết rút từ các cơ quan khác nhau của cây từ các cốc đối chứng và thí nghiệm, rồi điền kết quả quan sát được vào bảng sau (nếu đúng màu ghi trên đầu cột thì ghi dấu +: nếu không đúng màu ghi trên đầu cột, thì ghi dấu -)

Nước (đối chứng) Cồn (thí nghiệm)

Nước (đối chứng) Cồn (thí nghiệm)

* Thí nghiệm chiết rút diệp lục

- Trong lá xanh chứa diệp lục