Bài viết nghiên cứu các cá thể của hai loài chim Hồng hoàng (Buceros bicornis) và Cao cát bụng trắng (Anthracoceros albirostris) tại Vườn thú Hà Nội trong năm 2016-2017, bước đầu đã xác định được một số đặc điểm về đặc trưng âm sinh học cũng như biểu hiện tập tính của loài khi phát tiếng kêu. Kết quả nghiên cứu tạo cơ sở khoa học hướng tới việc nhân nuôi sinh sản thành công hai loài chim Hồng hoàng và Cao cát bụng trắng tại Vườn thú Hà Nội trong thời gian tới.
Trang 1TẬP TÍNH PHÁT TIẾNG KÊU TRONG MÙA SINH SẢN CỦA HAI LOÀI CHIM HỒNG
HOÀNG (Buceros bicornis) VÀ CAO CÁT BỤNG TRẮNG (Anthracoceros albirostris)
TẠI VƯỜN THÚ HÀ NỘI Nguyễn Thị Nga 1 *, Nguyễn Lân Hùng Sơn 1 , Nguyễn Thanh Vân 1 Tóm tắt: Tập tính phát tiếng kêu trong mùa sinh sản của các loài chim có ý nghĩa quan
trọng vào sự thành công của việc ghép đôi giữa các cá thể trong loài ở ngoài tự nhiên Khi
nuôi nhốt tại các vườn thú, đến mùa sinh sản, các loài chim vẫn biểu hiện tập tính phát
tiếng kêu Nghiên cứu các cá thể của hai loài chim Hồng hoàng (Buceros bicornis) và Cao cát
bụng trắng (Anthracoceros albirostris) tại Vườn thú Hà Nội trong năm 2016-2017, bước
đầu đã xác định được một số đặc điểm về đặc trưng âm sinh học cũng như biểu hiện tập
tính của loài khi phát tiếng kêu Kết quả nghiên cứu tạo cơ sở khoa học hướng tới việc nhân
nuôi sinh sản thành công hai loài chim Hồng hoàng và Cao cát bụng trắng tại Vườn thú Hà
Nội trong thời gian tới
Từ khóa: Cao cát bụng trắng, Hồng hoàng, mùa sinh sản, tiếng kêu, Vườn thú Hà Nội
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Các loài chim mỏ sừng (hornbill) là những loài chim to đẹp, có chiếc mỏ sừng lớn đặc trưng Tuy nhiên, các loài chim mỏ sừng của Việt Nam cũng như trên thế giới đang bị đe dọa bởi việc mất nơi ở, nơi ở bị phân mảnh, thiếu nguồn thức ăn và nạn săn bắn trái phép [4] Cho đến nay, ở Việt Nam chỉ ghi nhận được sự phân bố của 5 loài chim trong họ Hồng hoàng (Bucerotidae) [5], trong đó có tới 4 loài được liệt tên trong Sách Đỏ Việt Nam, 2007[2] Một
số cá thể của các loài trong nhóm chim này được nuôi trong vườn thú, thảo cầm viên, safari hay vườn sinh thái ở Việt Nam Tuy nhiên, đây là nhóm chim hoang dã kích thước cơ thể lớn, sống chủ yếu trong các khu rừng mưa nhiệt đới nguyên sinh, làm tổ trong các thân cây lớn nên việc nhân nuôi trong điều kiện nuôi nhốt để đáp ứng yêu cầu cứu hộ, bảo tồn, nhân nuôi còn gặp nhiều khó khăn Cho đến nay, các công trình nghiên cứu về tập tính của các loài chim trong họ Hồng hoàng ở Việt Nam chưa nhiều ngay cả trong điều kiện nuôi nhốt cũng như ngoài tự nhiên Tập tính phát tiếng kêu, tiếng hót của các loài chim trong mùa sinh sản là dạng tập tính phổ biến và có ý nghĩa quan trọng trong việc ghép đôi duy trì nòi giống ở hầu hết các
loài chim Để tạo cơ sở khoa học cho việc nhân nuôi hai loài chim Hồng hoàng (Buceros
bicornis) và Cao cát bụng trắng (Anthracoceros albirostris) ở Vườn thú Hà Nội, chúng tôi đã
tiến hành nghiên cứu tập tính phát tiếng kêu trong mùa sinh sản của hai loài chim này
2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2016 - 2017 Tập tính phát tiếng kêu của chim được tiến hành qua theo dõi 4 cá thể Hồng hoàng (3 trống, 1 mái) và 5 cá thể Cao cát bụng trắng (3 trống, 2 mái) đang được nuôi tại Vườn thú Hà Nội Các loài được nuôi trong chuồng
1 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, *Email: nguyennga01081988@gmail.com
Trang 2PHẦN 1: NGHIÊN CỨU CƠ BẢN TRONG SINH HỌC 585
nuôi kết cấu bằng khung lưới sắt, có cây, có sào đậu, có nhà trú bên trong và được chăm sóc cho ăn uống hàng ngày
Hình 1 Loài Hồng hoàng nuôi tại
Vườn thú Hà Nội Hình 2 Loài Cao cát bụng trắng nuôi tại Vườn thú Hà Nội
2.2 Phương pháp nghiên cứu chính
Nghiên cứu sử dụng phương pháp quan sát trực tiếp qua điểm quan sát được ngụy trang bên ngoài chuồng nuôi tập tính phát tiếng kêu của các loài chim được nuôi nhốt tại Vườn thú
Hà Nội kết hợp với việc ghi hình để xem lại phân tích [1] Sử dụng máy thu âm kỹ thuật số Sony kết nối với míc thu âm định hướng Parabola microphone Telinga PRO-4PIP để thu âm Các tệp âm thanh tiếng kêu của chim được phân tích trên phần mềm Raven Pro 1.3 được phát triển bởi Phòng thí nghiệm Điểu học Cornell, Trường Đại học Cornell, Mỹ Phương pháp phân tích âm tham khảo tài liệu của Hoop và nnk (1998) [3]
3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
3.1 Đặc điểm âm học và tập tính phát tiếng kêu trong mùa sinh sản của loài chim Hồng hoàng
- Đặc điểm âm học
Âm đồ tiếng kêu đặc trưng của loài Hồng hoàng trong mùa sinh sản nuôi tại Vườn thú
Hà Nội được thể hiện trong hình 1
Trang 3Hình 1 Âm đồ tiếng kêu của con trống loài Hồng hoàng trong mùa sinh sản
A Dao động sóng âm; B Âm đồ Tiếng kêu của loài Hồng hoàng có cấu trúc đơn nốt, kéo dài trong khoảng thời gian 0,08-0,146s (0,103 ± 0,02s, n=7) Tỉ lệ lặp đi lặp lại của tiếng kêu là 0,558 tiếng kêu/s (n=1) Khoảng thời gian giữa các tiếng kêu 1,875-2,125s (1,972 ± 0,086 s, n=6) (Hình 3) Mỗi nốt bao gồm nhiều xung (25-39 xung) Tần số trội các tiếng kêu trong khoảng 0,517-0,689 kHz (0,664± 0,065 kHz, n=7) Độ gia thời gian của các tiếng kêu CV=21,28% Khoảng thời gian giữa các tiếng kêu CV=4,37% và tần số trội CV=9,8%
- Tập tính phát tiếng kêu của Hồng hoàng
Khi phát tiếng kêu chim trống thường đậu trên các cành cây hoặc sào đậu trong chuồng,
cổ ngửng cao và cất tiếng kêu Tiếng kêu to và rõ ràng Chúng thường kêu nhiều vào khoảng
từ 7h30-10h00 sáng Buổi chiều chúng ít kêu hơn Số lần kêu trong ngày các tháng trong năm của chim được thể hiện trong bảng 1
Bảng 1 Số lần kêu trong ngày của Hồng hoàng qua các tháng trong năm
Số lần kêu trong
ngày
8,67
±0,49
10,58
±0,51
11,33
±0,49
11,16
±0,37
10,67
±0,49
9,75
±0,62
Số lần kêu trong
ngày
5,5
±0,52
5,5
±0,52
2,33
±0,49
2,75
±0,64
2,58
±0,51
3,25
±0,45 Qua bảng 1 có thể thấy, chim Hồng hoàng kêu ở hầu hết các tháng trong năm, tuy nhiên chim kêu nhiều hơn vào khoảng từ tháng 1 đến tháng 6 Trong thời gian này, khoảng thời gian mỗi lần kêu thường kéo dài hơn và hoạt động kêu diễn ra rải rác trong ngày Đây cũng là khoảng thời gian trùng với mùa sinh sản ngoài tự nhiên của chim từ tháng 1 đến tháng 8 [11] Khi con trống phát tiếng kêu trong mùa sinh sản thì thường kích thích con cáiở chuồng bên tăng hoạt động di chuyển và tiến sát lại vách lưới ngăn giữa hai chuồng Mức độ kích thích con mái phụ thuộc vào số lần lặp lại tiếng kêu của con trống
A
B
Trang 4PHẦN 1: NGHIÊN CỨU CƠ BẢN TRONG SINH HỌC 587
3.2 Đặc điểm âm học và tập tính phát tiếng kêu trong mùa sinh sản của loài chim Cao cát bụng trắng
- Đặc điểm âm học
Tiếng kêu của loài Cao cát bụng trắng trong mùa sinh sảngồm 2 loại: Có cấu trúc một nốt và cấu trúc đa nốt (hình 4) Trong tiếng kêu đa nốt, bao gồm tiếng kêu đa nốt ngắn (3 nốt/ tiếng kêu) (hình 6) và tiếng kêu đa nốt dài (11-19 nốt/ tiếng kêu) (hình 5)
Tiếng kêu đơn nốt, kéo dài trong khoảng thời gian 0,035-0,048s (0,04 ± 0,004s, n=7) Tỉ
lệ lặp đi lặp lại của tiếng kêu 5,733 tiếng kêu/s (n=1) Khoảng thời gian giữa các tiếng kêu 0,138-0,193s (0,157 ± 0,02s, n=6) Tần số trội các tiếng kêu trong khoảng 2,067-3,618kHz (2,584± 0,629kHz, n=7) Độ gia thời gian của các tiếng kêu (CV=10,98%), khoảng thời gian giữa các tiếng kêu (CV=12,62%) và tần số trội (CV=24,34%)
Tiếng kêu đa nốt ngắn, kéo dài trong khoảng thời gian 0,283-0,525s (0,437 ± 0,134s, n=3) Tỉ lệ lặp đi lặp lại của tiếng kêu 0,938 tiếng kêu/s (n=1), khoảng thời gian giữa các tiếng kêu 0,849-1,036s (0,943 ± 0,132s, n=2) Mỗi nốt bao gồm nhiều xung Tần số trội các tiếng kêu trong khoảng 2,076-2,584kHz (2,297± 0,263 kHz, n=5) Độ gia thời gian của các tiếng kêu (CV=30,66%), khoảng thời gian giữa các tiếng kêu (CV=14,03%) và tần số trội (CV=11,46%)
Tiếng kêu đa nốt dài, kéo dài trong khoảng thời gian 1,664-3,21s (2,483 ± 0,777s, n=3),
tỷ lệ lặp đi lặp lại của tiếng kêu 0,1904 tiếng kêu/s (n=1), khoảng thời gian giữa các tiếng kêu 0,428-7,877s (4,153 ± 5,267s, n=2) Mỗi nốt bao gồm nhiều xung Tần số trội các tiếng kêu trong khoảng 2,067-3,618kHz (3,101± 0,895kHz, n=3) Độ gia thời gian của các tiếng kêu (CV=31,3%), khoảng thời gian giữa các tiếng kêu (CV=126,85%) và tần số trội (CV=28,87%)
Hình 4 Âm đồ tiếng kêu của con trống loài Cao cát bụng trắng
A Dao động sóng âm; B Âm đồ
A
B
Trang 5Hình 5 Cấu trúc tiếng kêu đa nốt dài của con trống loài Cao cát bụng trắng
A Dao động sóng âm; B Âm đồ
Hình 6 Cấu trúc tiếng kêu đa nốt ngắn của con trống loài Cao cát bụng trắng
A Dao động sóng âm; B Âm đồ
- Tập tính phát tiếng kêu
Cao cát bụng trắng thường kêu vào buổi sáng sớm Khi phát tiếng kêu, loài chim này di chuyển lên các cành cây cao hoặc sào đậu Trước khi kêu, cổ của chúng vươn dài lên phía trước và ngửa cao Tiếng kêu thường bắt đầu là những tiếng kẹc, kẹc bé trong họng, sau đó là một chuỗi các tiếng kêu lớn Trong mùa sinh sản chúng kêu nhiều hơn, không chỉ từng cá thể kêu riêng lẻ mà các cá thể trống và mái cất tiếng kêu đối đáp cùng nhau
Số lần kêu trong ngày các tháng trong năm của chim Cao cát bụng trắng được biểu hiện
cụ thể trong bảng 2 Qua bảng 2, cho thấy loài Cao cát bụng trắng kêu ở hầu hết các tháng trong năm Tuy nhiên, chim kêu nhiều hơn vào khoảng từ tháng 3 đến tháng 6 Đây cũng là khoảng thời gian trùng với thời gian mùa sinh sản của loài ở ngoài tự nhiên [11] Trong mùa sinh sản, chim kêu nhiều hơn và thời gian mỗi lần kêu dài hơn
A
B
A
B
Trang 6PHẦN 1: NGHIÊN CỨU CƠ BẢN TRONG SINH HỌC 589
Bảng 2 Số lần kêu trong ngày của Cao cát bụng trắng qua các tháng trong năm
Số lần kêu
trong ngày
8,25
±0,621
11,5
±0,67
45,67
±0,49
51,67
±0,492
52,25
±0,45
45,33
±0,49
Số lần kêu
trong ngày
14,25
±0,45
7,42
±0,51
4,5
±0,52
6,75
±0,45
5,58
±0,51
6,25
±0,45
So sánh giữa tập tính phát tiếng kêu của hai loài chim nghiên cứu tại Vườn thú Hà Nội, cho thấy loài Cao cát bụng trắng thường phát tiếng kêu nhiều hơn so với loài Hồng hoàng Điều này cũng lí giải một phần bởi điều kiện nuôi khác nhau của hai loài này Loài Cao cát bụng trắng được nuôi theo từng cặp Loài Hồng hoàng được nuôi tách riêng trống mái do có hiện tượng đánh nhau khi nuôi chung chuồng
Tiếng kêu và tần suất tiếng kêu gia tăng là biểu hiện khoe mẽ kích thích gọi bạn tình của các loài chim trong mùa sinh sản Bên cạnh tiếng kêu, nhiều yếu tố vô sinh và hữu sinh cũng kích thích đưa các loài chim bước vào mùa sinh sản Bên cạnh tiếng kêu đặc trưng của loài trong mùa sinh sản, không gian sống, điều kiện làm tổ, thứcăn, ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, sự đáp ứng của các cá thể là những điều kiện cần thiết để giúp các loài chim sinh sản thành công Sử dụng các tệp âm thanh tiếng kêu đặc trưng của loài trong mùa sinh sản để kích thích nhân tạo các cá thể chim Hồng hoàng và Cao cát bụng trắng nuôi tại Vườn thú Hà Nội cần được tiếp tục thử nghiệm
KẾT LUẬN
Nghiên cứu tập tính phát tiếng kêu trong mùa sinh sản của hai loài chim Hồng hoàng và Cao cát bụng trắng nuôi tại Vườn thú Hà Nội, bước đầu đã xác định được đặc điểm âm học tiếng kêu đặc trưng của hai loài Con trống loài Hồng hoàng trong mùa sinh sản có một kiểu tiếng kêu đơn nốt Tần số trội dao động trong khoảng 0,517-0,689 kHz Con trống loài Cao cát bụng trắng trong mùa sinh sản có hai kiểu tiếng kêu đơn nốt và đa nốt, trong đó cấu trúc đa nốt bao gồm đa nốt ngắn (0,283-0,525s) và đa nốt dài (1,664-3,21s) Tần số trội dao động trong khoảng 2,067-3,618kHz đối với tiếng kêu đơn nốt, 2,076-2,584kHz đối với tiếng kêu đa nốt ngắn và 2,067-3,618kHz đối với tiếng kêu đa nốt dài Số lần kêu trong ngày tại chuồng nuôi gia tăng trong các tháng tương ứng với mùa sinh sản của hai loài ở ngoài tự nhiên Cả hai loài đều có tập tính di chuyển lên cành cao hoặc sào đậu trong chuồng nuôi và ngửa mỏ lên cao để phát tiếng kêu
Lời cảm ơn: Đề tài được thực hiện với sự cho phép và hỗ trợ của Ban Giám đốc Vườn thú Hà
Nội Xin cảm ơn ông Đặng Gia Tùng, ông Nguyễn Xuân Đức đã giúp đỡ nhóm nghiên cứu trong thời gian thực hiện đề tài
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Altmann J, 1974 Observational study of behavior methods Behaviour 48:1-41
2 Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, 2007 Sách Đỏ Việt Nam,
phần I: Động vật, Nxb Khoa học tự nhiên và Công nghệ, Hà Nội
3 Hoop S.L, Owren M.J, Evans C.S (eds.), 1998 Animal acoustic communication: Sound analysis
and research methods Springer
4.Hoyo D J., Elliott A., SargatalJ., 2001 Handbook of the Birds of the World, Volume 6 Mousebirds
to Hornbills Lynx Edicions, 436-487
5 Robson C., 2015 Birds of South-East Asia Bloomsbury Publishers
THE CALLING BEHAVIORAL OF GREAT HORNBILL (Buceros bicornis)
AND ORIENTAL PIED HORNBILL (Anthracoceros albirostris)
IN BREEDING SEASON AT HA NOI ZOO
Nguyen Thi Nga 1 , Nguyen Lan Hung Son1, Nguyen Thanh Van 1
Abstract: The base on call analysis of the Great hornbill and the Oriental pied hornbill at
the Hanoi zoo, we find that the behavior of call during breeding season is important for the
reproduction of birds Frequency, duration and intensity of calls of hornbill pairs increase
prior to breeding At the same time provide data on the asvertisement call of two species in
breeding season Thereby, it is suggested that farmers prepare for pre-breeding season in
order to overcome current difficulties and bring about the hope of successful reproduction
of these two species in the conditions of rearing at the Hanoi zoo
Keywords: Anthracoceros albirostris, advertisement calls, behaviour, breeding season,
Buceros bicornis, Ha Noi zoo
1 Hanoi National University of Education