Tài liệu KÌ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI LỚP 12 CẤP TỈNH QUẢNG NGÃI

Chứng minh tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của tự nhiên Việt Nam là do vị trí địa lí - lãnh thổ quy định.. Cho bảng số liệu sau: Chế độ nhiệt ở một số địa điểm ở nước ta Địa điểm Vĩ độ

TRƯỜNG THPT LÊ VĂN HƯU KỲ THI HỌC SINH GIỎI CẤP TRƯỜNG KHỐI 12 NĂM HỌC 2009 - 2010

Môn thi: ĐỊA LÍ

Thời gian làm bài: 180 phút, không kể thời gian giao đề

ĐỀ CHÍNH THỨC

Câu 1 (4 điểm) Vị trí địa lí của nước ta có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự hình thành các

đặc điểm tự nhiên Việt Nam Anh (Chị) hãy:

a Trình bày đặc điểm vị trí địa lí – lãnh thổ của nước ta.

b Chứng minh tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của tự nhiên Việt Nam là do vị trí địa lí - lãnh thổ quy định.

Câu 2 (6 điểm)

a Trình bày những nhân tố ảnh hưởng đến sự phân hóa khí hậu nước ta.

b Cho bảng số liệu sau:

Chế độ nhiệt ở một số địa điểm ở nước ta

Địa điểm Vĩ độ địa lí

Nhiệt độ trung bình năm (0C)

Nhiệt độ trung bình tháng I (0C)

Nhiệt độ trung bình tháng VII (0C)

Biên độ nhiệt độ trung bình năm (0C)

Biên độ nhiệt tuyệt đối (0C)

Tổng nhiệt

độ năm (0C)

Hãy nhận xét và giải thích sự thay đổi chế độ nhiệt của nước ta theo hướng bắc - nam qua bảng số liệu trên.

Câu 3 (6 điểm) Cho bảng số liệu sau

Tổng diện tích rừng, rừng tự nhiên, rừng trồng ở nước ta qua các năm

(Đơn vị: triệu ha )

Giả sử tổng diện tích đất tự nhiên nước ta là 33,1 triệu ha và không thay đổi từ năm

1943 đến năm 2008 Anh (Chị) hãy:

a Tính độ che phủ rừng của nước ta qua các năm.

b Vẽ biểu đồ thể hiện tốt nhất sự biến động về diện tích rừng tự nhiên, rừng trồng và

độ che phủ rừng của nước ta từ năm 1943 đến 2008.

c Nêu nhận xét và giải thích về sự biến động diện tích các loại rừng và độ che phủ rừng trong thời gian nói trên.

Câu 4 (4 điểm)

a Trình bày hệ quả của các giai đoạn hình thành lãnh thổ đối với sự phát triển của tự nhiên Việt Nam.

b Đặc điểm địa hình của miền tự nhiên Tây Bắc và Bắc Trung Bộ tác động gì tới đặc điểm sông ngòi nước ta?

ĐÁP ÁN + BIỂU ĐIỂM

u

m

1 Đặc điểm vị trí địa lí – lãnh thổ của nước ta; Vị trí địa lí quy định “tính chất

♦ Vị trí địa lý:

- Hệ tọa độ: trên đất liền (vĩ độ 8034’B – 23023’B; kinh độ 102010’Đ - 109024’Đ); trên biển các đảo kéo dài (phía tây 1010Đ, phía đông 117020’Đ, phía nam 6050’B)

- Nằm ở rìa phía đông của bán đảo Đông Dương, gần trung tâm của khu vực Đông Nam Á

- Vị trí địa lý nước ta có tính chất bán đảo: vừa gắn liền với lục địa Á – Âu, vừa tiếp giáp với Thái Bình Dương

- Vị trí nằm trọn trong múi giờ thứ 7

♦ Lãnh thổ:

- Vùng đất liền:

+ Diện tích đất liền và các hải đảo: 331.212 km2 (Niên giám thông kê 2006) Biên giới: chiều dài đường biên giới với Trung Quốc (hơn 1400km), với Lào (gần 2100km), với Campuchia (hơn 1100km), bờ biển: 3260km

+ Hệ thống đảo và quần đảo: nước ta có hơn 4000 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó có quần đảo lớn là Hoàng Sa (Đà Nẵng) và Trường Sa (Khánh Hòa)

- Vùng biển:

+ Diện tích hơn 1 triệu km2 Bao gồm: nội thủy, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa

- Vùng trời: Vùng trời Việt Nam là khoảng không gian không giới hạn về độ cao bao trùm lên trên lãnh thổ Việt Nam trên đất liền được xác định bởi đường biên giới, trên biển là ranh giới phía ngoài của lãnh hải và không gian các đảo

0,25 0,25 0,25 0,25

0,25

0,25 0,25

0,25

b Vị trí địa lí quy định các đặc điểm chung của tự nhiên Việt Nam, trong đó có

“tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa”:

2,0

- Vị trí nội chí tuyến: quy định tính chất nhiệt đới của khí hậu, các thành phần và cảnh quan thiên nhiên Việt Nam

- Nằm rìa bán đảo Trung Ấn, giáp biển Đông – quy định tính chất bán đảo của thiên nhiên Việt Nam

- Giáp biển Đông – quy định thiên nhiên Việt Nam mang tính chất ẩm

- Nằm ở trung tâm khu vực châu Á gió mùa, sự hoạt động của chế độ gió mùa, giao tranh với Tín phong của vùng nội chí tuyến đã quy định nhịp điệu mùa của khí hậu, các thành phần khác và cảnh quan thiên nhiên Việt Nam

0,5 0,5 0,5 0,5

Có 3 nhân tố ảnh hưởng đến sự phân hóa khí hậu nước ta: Vị trí địa lí – hình dạng lãnh thổ, địa hình, hoạt động gió mùa

♦ Vị trí địa lí, hình dạng lãnh thổ:

0,25

- Nước ta nằm hoàn toàn trong vành đai khí hậu nhiệt đới nửa cầu Bắc nên nhận được lượng bức xạ mặt trời lớn, mọi địa phương trong cả nước trong năm đều có 2 lần mặt trời lên thiên đỉnh

- Do lãnh thổ kéo dài khoảng 1650 km theo chiều Bắc – Nam từ 8034’B đến 23023’B nên khí hậu có sự khác biệt từ Bắc vào Nam

♦ Địa hình:

- Nước ta với ¾ diện tích là đồi núi, trong đó 70% có độ cao dưới 500m, 15% có độ cao từ 500 – 1000m, 15% có độ cao trên 1000m

- Khí hậu chịu sự chi phối của địa hình:

+ Tạo nên vành đai khí hậu theo độ cao: Từ 0 – 600m vành đai khí hậu nhiệt đới; trên

600 – 700m vành đai khí hậu cận nhiệt đới trên núi; trên 2400 – 2600m vành đai khí hậu núi cao

+ Phân hóa theo hướng sườn: sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió mưa ít

♦ Hoạt động gió mùa:

Có 2 loại gió mùa hoạt động luân phiên quanh năm trên lãnh thổ nước ta: gió mùa đông và gió mùa mùa hạ

- Gió mùa đông:

+ Gió mùa đông bắc hoạt động từ vĩ tuyến 160B trở ra Bắc

+ Gió tín phong ở phía Nam (xuất phát từ trung tâm cao áp trên biển Thái Bình Dương – Tm, thổi về xích đạo)

- Gió mùa mùa hạ:

+ Gió mùa tây nam và gió mùa đông nam

- Sự luân phiên của các khối khí theo mùa và các hướng khác nhau tạo nên tính phân mùa của khí hậu

0,25 0,25

0,25

0, 5 0,25 0,25

0,25 0,25

0,25 0,25

b Nhận xét và giải thích sự thay đổi chế độ nhiệt của nước ta theo hướng bắc –

♦ Nhận xét:

- Nhiệt độ trung bình năm và tổng nhiệt độ tăng dần theo hướng Bắc – Nam

- Biên độ nhiệt năm càng vào nam, càng giảm

- Biên độ nhiệt tuyệt đối rất cao ở Lạng Sơn, cao hơn nhiều so với TP Hồ Chí Minh

- Sự chênh lệch nhiệt theo hướng Bắc – Nam khác nhau theo mùa: vào tháng 1, nhiệt

độ trung bình và biên độ nhiệt ở Lạng Sơn thấp hơn nhiều so với TP Hồ Chí Minh; vào tháng 7, trên cả 3 miền, nhiệt độ trung bình không khác nhau nhiều

♦ Giải thích:

- Càng về phía Bắc, càng xa xích đạo, tổng nhiệt độ và nhiệt độ trung bình càng giảm

- Nguyên nhân chủ yếu làm nhiệt độ hạ thấp về mùa đông ở miền Bắc là do gió mùa Đông Bắc

- Biên độ nhiệt trung bình năm về phía Bắc cao, do gần chí tuyến Đồng thời biên độ nhiệt tuyệt đối ở Lạng Sơn rất cao, trong khi ở TP Hồ Chí Minh nhỏ, do tác động của

0,5 0,25 0,25

0,5

0,5 0,5

gió mùa Đông Bắc Như vậy, gió mùa Đông Bắc là nguyên nhân chủ yếu gây nên sự phân hóa chế độ nhiệt theo hướng Bắc – Nam ở nước ta 0,5

Giả sử tổng diện tích đất tự nhiên nước ta là 33,1 triệu ha và không thay đổi từ 1943 –

2008 Ta có độ che phủ rừng của nước ta qua các năm như sau:

Cách tính: ĐCPR = SR

STN (%)

Trong đó: - ĐCPR: độ che phủ rừng

- SR : Tổng diện tích rừng

- STN : Tổng diện tích đất tự nhiên

Độ che phủ rừng (%) 43,2 33,5 21,8 28,1 32,9 36,5 39,6 1,0

Theo yêu cầu của bài ra và bảng số liệu vẽ biểu đồ kết hợp là thích hợp nhất Ta có

biểu đồ sau:

Biểu đồ thể hiện sự biến động diện tích rừng tự nhiên, rừng trồng và độ che

phủ rừng của nước ta từ năm 1943 - 2008

(Trường hợp sai khoảng cách năm, thiếu chú giải, tên biểu đồ, số liệu trên biểu đồ

Mối ý trừ 0,5 điểm)

2,5

3

♦ Nhận xét:

- Tổng diện tích rừng giảm từ 14,3 triệu ha (1943) xuống 7,2 triệu ha (năm 1983), sau

đó tăng lên và năm 2008 đạt 13,1 triệu ha

- Diện tích rừng tự nhiên giảm nhanh từ 14,3 triệu ha (năm 1943) còn 6,8 triệu ha (năm 1983), sau đó tăng lên 10,3 triệu ha (năm 2008)

- Diện tích rừng trồng tăng từ 0,4 triệu ha (năm 1983) lên 2,8 triệu ha (năm 2008)

- Độ che phủ rừng giảm từ 43,2% (năm 1943) giảm còn 21,8% (năm 1983), sau đó

0,25 0,25 0,25 0,25

tăng lờn và năm 2008 đạt 39,6%.

♦ Giải thớch:

- Diện tớch rừng tự nhiờn giảm là do khai thỏc gỗ, củi, chiến tranh, chỏy rừng, mở rộng diện tớch đất nụng nghiệp… Sau đú tăng lờn nhờ khụi phục diện tớch đất rừng hiện cú

- Diện tớch rừng trồng ngày càng tăng là nhờ đẩy mạnh cụng tỏc trồng rừng

- Độ che phủ rừng biến động theo sự tăng, giảm diện tớch rừng

0,5

0,5 0,5

a Trỡnh bày hệ quả của cỏc giai đoạn hỡnh thành lónh thổ đối với sự phỏt triển của

♦ Giai đoạn tiền Cambri:

- Là giai đoạn vỏ trái đất chuyển biến từ vỏ đại dơng sang vỏ lục địa

- Cuối đại Nguyên Sinh, lãnh thổ Việt nam gắn kết với ĐNA trở thành một lục địa thống nhất Sau đó nền bằng đó đợc phá vỡ tạo nên những nền móng cơ sở cho các vận

động cổ kiến tạo kế thừa, nâng cao và mở rộng dần, tạo lập nên lãnh thổ Việt Nam ngày nay

♦ Giai đoạn cổ kiến tạo:

- Trải qua các chu kì kiến tạo nối tiếp nhau, trên cơ sở của các đơn vị nền móng cổ, kế thừa nâng cao ổn định và tạo nên những nếp uốn ngoài rìa Trong giai đoạn này, về cơ bản cấu trúc địa hình lãnh thổ đợc hình thành

- Bồi lấp những chỗ trũng, kèm theo hoạt động macsma, cố kết rắn chắc hơn cấu trúc

địa hình lãnh thổ

♦ Giai đoạn Tõn kiến tạo:

- Quyết định đặc điểm địa hình và mạng lới thủy văn hiện tại:

+ Làm trẻ lại địa hình, tạo nên địa hình núi cao cùng với tính phân bậc của địa hình Nớc ta trở thành nớc có nhiều đồi núi, có sự phân hóa theo đai cao

+ Mạng lới thủy văn phát triển mạnh mẽ trở lại so với kết thúc giai đoạn cổ kiến tạo

- Quyết định tính đa dạng và phức tạp của cảnh quan tự nhiên Việt Nam

+ Thông qua sự thay đổi địa hình, Tân kiến tạo làm thay đổi điều kiện sinh khí hậu theo đai cao, tạo điều kiện cho sự xâm nhập của các luồng di c sinh vật

+ Tạo nên sự phân hóa khí hậu và cảnh quan theo đai cao

0,25 0,25

0,25

0,25

0,25 0,25

0,25 0,25

b Đặc điểm địa hỡnh của miền tự nhiờn Tõy Bắc và Bắc Trung Bộ tỏc động gỡ tới

Địa hỡnh là nhõn tố rất quan trọng của tự nhiờn Điều đú được thể hiện ở chỗ địa hỡnh làm nền và tỏc động mạnh tới cỏc yếu tố khỏc, trong đú cú sụng ngũi

- Hướng nghiờng của địa hỡnh (tõy bắc – đụng nam) và hướng nỳi (tõy bắc – đụng nam và tõy - đụng) cú tỏc động lớn trong việc quy định hướng sụng, làm cho sụng ngũi trong vựng chảy theo 2 hướng chớnh: Hướng tõy bắc – đụng nam: sụng Đà, sụng

Mó, sụng Cả và Hướng tõy – đụng: sụng Đại, sụng Bến hải, sụng Bồ

- Địa hỡnh cú độ dốc lớn (do khụng cú bộ phận chuyển tiếp) nờn độ dốc của sụng ngũi

0, 5

0,25

cũng lớn (đặc biệt ở Bắc Trung Bộ).

- Địa hình núi tập trung ở phía tây, tây bắc kết hợp với hình dáng lãnh thổ làm chiều dài sông có sự phân hóa: Tây Bắc: sông dài, diện tích lưu vực lớn Bắc Trung Bộ: sông nhỏ, ngắn dốc

- Địa hình là nhân tố quan trọng làm chế độ nước sông (mùa lũ) có sự phân hóa theo không gian:

+ Tây Bắc: sông có mùa lũ từ tháng 5 đến tháng 10, trùng với mùa mưa trên phần lớn lãnh thổ nước ta

+ Bắc Trung Bộ: sông có mùa lũ từ tháng 8 đến tháng 12 (do ảnh hưởng của dãy trường sơn gây hiện tượng phơn trong mùa hạ và đón gió Đông Bắc gây mưa)

- Địa hình có độ dốc lớn (cấu trúc nham thạch cứng) nên khả năng bồi lấp phù sau hạn chế

0,25

0,25 0,25 0,25 0,25