Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong xây dựng xã hội mới

Trên cơ sở kế thừa và phát triển truyền thống giáo dục của dân tộc, tư tưởng giáo dục của nhân loại và đặc biệt là những quan điểm khoa học và cách mạng của học thuyết Mác - Lênin về giá

Trang 1

“Bác Hồ với giáo dục”

Thành phố Huế, ngày 26 tháng 8 năm 2019

19

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC TRONG XÂY DỰNG XÃ HỘI MỚI

Nguyễn Văn Quang *

1 Đặt vấn đề

Trong quá trình hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều cống hiến

to lớn cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo của đất nước Trên cơ sở kế thừa và phát triển truyền thống giáo dục của dân tộc, tư tưởng giáo dục của nhân loại và đặc biệt là những quan điểm khoa học và cách mạng của học thuyết Mác - Lênin về giáo dục, cũng như thực tiễn giáo dục và đào tạo của Việt Nam trong quá trình xây dựng chế độ xã hội mới,

Hồ Chí Minh xác lập hệ thống quan điểm về mục tiêu, nội dung, nguyên tắc, phương pháp giáo dục và đào tạo Hệ thống quan điểm của Người có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, định hướng xây dựng nền giáo dục mới, mở đường cho nền giáo dục Việt Nam trong thời kỳ mới

2 Nội dung

2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò, mục tiêu của giáo dục

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, con người là vốn quý nhất Sự nghiệp cách mạng thành hay bại, sự tồn vong, thịnh hay suy của quốc gia dân tộc suy cho cùng phụ thuộc vào con người, vào sự nghiệp “trồng người”, trong đó giáo dục giữ vai trò cốt yếu Từ thực tiễn cách mạng, Người thấy rõ vị trí và vai trò quan trọng của giáo dục đối với sự

nghiệp cách mạng: “Không có giáo dục, không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh

tế, văn hóa”1 Trong Thư gửi các học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”2 Với nhận thức này, Hồ Chí Minh đã đặt giáo dục ở vị trí cao nhất trong công cuộc xây dựng đất nước

* TS, Khoa Giáo dục chính trị, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế.

1 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 10, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.345

Trang 2

Hồ Chí Minh không chỉ coi giáo dục là nhiệm vụ quan trọng của cách mạng, mà còn là lực lượng, mặt trận có vai trò cực kì quan trọng trong cuộc đấu tranh giành, giữ chính quyền, xây dựng đất nước Do đó, ngày sau khi tuyên bố thành lập nước Việt

Nam Dân chủ Cộng hòa, Người chỉ thị “một trong những công việc phải thực hiện cấp tốc trong lúc này là nâng cao dân trí”3 Người chỉ rõ: “Nạn dốt là một trong những phương pháp độc ác mà bọn thực dân dùng để cai trị chúng ta”, “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”4, cho nên cần phải chống giặc dốt, diệt giặc dốt

Về mục tiêu của giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định nền giáo dục mới phải lấy việc phát triển toàn diện con người làm mục đích cơ bản, lâu dài Người khẳng định mục đích trọng tâm và xuyên suốt của nền giáo dục mới là vì con người, cho con người và hướng tới việc xây dựng con người mới Người đưa ra luận điểm nổi tiếng:

“Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”5 Người chỉ rõ sứ mệnh của nền giáo dục mới là “đào tạo các em nên những công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”6 Theo Người, dạy cũng như học đều hướng đến xây dựng con người mới, những công dân và cán bộ tốt, những người làm chủ tương lai nước nhà

Nền giáo dục mới phải thực hiện dạy và học theo hướng: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ Học để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, Tổ quốc và nhân loại”7

Đó là mục đích cao nhất, là lý tưởng sáng ngời và là triết lý giáo dục Hồ Chí Minh cũng như của sự nghiệp giáo dục và đào tạo Việt Nam trong thời đại mới

2.2 Quan điểm Hồ Chí Minh về đối tượng giáo dục

Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng chế độ xã hội mới phải làm cho mọi người “ai cũng được học hành” Với nhận thức đó, đối tượng của giáo dục rất rộng lớn, đó là “đại

chúng”, là tất cả mọi người Việt Nam, trước hết là thiếu niên, nhi đồng, thanh niên đến cán bộ, đảng viên

Trong các đối tượng của giáo dục, thiếu niên, nhi đồng luôn được Chủ tịch Hồ Chí

Minh quan tâm đặc biệt, vì đây chính là “những tiểu quốc dân của một nước độc lập”

Nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam độc lập, Người viết: “Chúng ta phải xây dựng lại cơ đồ mà tổ tiên đã để lại cho chúng ta, làm sao cho chúng ta theo kịp các nước khác trên toàn cầu Trong cuộc kiến thiết đó, nước nhà trong mong chờ đợi ở các

Trang 3

21

em rất nhiều”8 Trong giáo dục thiếu niên, nhi đồng, Người quan tâm đến giáo dục đạo đức vì trẻ em như tấm gương, cái tốt dễ tiếp thu, cái xấu cũng dễ tiếp thu Người yêu cầu

“giáo dục nhi đồng là một khoa học”, không được chủ quan tùy tiện, mà phải “cố gắng học tập, nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm, phải làm kiểu mẫu trong mọi việc”9

Đối tượng giáo dục thứ hai được Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá rất cao là thanh niên Đây là lực lượng nòng cốt, xung kích trong sự nghiệp cách mạng, “là mùa xuân của

xã hội”, “là người chủ tương lai của nước nhà, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên”10 Thanh niên là “người tiếp sức cách mạng cho thế

hệ thanh niên già, đồng thời là người phụ trách dìu dắt thế hệ thanh niên tương lai, tức là các cháu nhi đồng… Là người xung phong trong công cuộc phát triển kinh tế và văn hóa, trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội…, là lực lượng cơ bản trong bộ đội, công an

và dân quân tự vệ đang hăng hái giữ gìn trật tự, trị an, bảo vệ Tổ quốc”11 Trước lúc đi

xa, Người căn dặn: “Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo

họ thành những người thừa kế xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa hồng vừa chuyên”12

Ngoài thanh thiếu niên, nhi đồng, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi vấn đề đào tạo cán

bộ, đảng viên là vấn đề cực kì quan trọng, bởi vì cán bộ là cái gốc của mọi công việc, là

tiền vốn của đoàn thể, là dây chuyền của bộ máy Từ thực tiễn tập hợp lực lượng và chỉ đạo cách mạng, Người khẳng định cán bộ và đảng viên của chúng ta rất tốt, tận tụy hy

sinh, nhưng “vì điều kiện khó khăn, mà số đông cán bộ và đảng viên chưa được huấn luyện hẳn hoi cho nên tư tưởng và trình độ chính trị còn thấp kém và lệch lạc”13 Do đó,

Hồ Chí Minh rất quan tâm đến công tác giáo dục cán bộ, nhất là cán bộ đảng viên là trí thức Trong giáo dục cán bộ, đảng viên, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh vào năm vấn đề: 1) Giáo dục lý luận, nâng cao trình độ chính trị tư tưởng; 2) Giáo dục đạo đức cách mạng; 3) Giáo dục tư tưởng và tác phong xã hội chủ nghĩa, chống quan liêu, ba hoa, hẹp hòi; 4) Giáo dục nếp sống mới; 5) Giáo dục ý thức nâng cao trình độ văn hóa, thực hành khẩu hiệu “Học, học nữa, học mãi” của V.I Lênin

2.3 Quan điểm Hồ Chí Minh về nội dung giáo dục

Xuất phát từ yêu cầu mục tiêu của sự nghiệp cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra quan điểm giáo dục toàn diện nhằm hoàn thiện con người phù hợp với tình hình

Trang 4

mới Để phát triển con người toàn diện cả về đức, trí, thể, mỹ thì cần phải có một nền giáo dục toàn diện, trong đó, nội dung giáo dục phải tổng hợp tri thức nhiều lĩnh vực như văn hoá, chính trị, thể chất, khoa học - kỹ thuật, quân sự, đạo đức cách mạng, lý tưởng cách mạng, xây dựng nếp sống văn hoá… Nội dung giáo dục phải trang bị, cung cấp kiến thức, phát triển năng lực tư duy, mở mang trí tuệ; đồng thời, tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng, đạo đức cho người học Người đã làm rõ mối quan hệ giữa “dạy chữ” với “dạy người” giữa “hồng” với “chuyên”, giữa học tập văn hoá với chính trị, giữa học tập tri thức với rèn luyện đạo đức cách mạng Mặc dù vậy, Người luôn lưu ý nội dung giáo dục phải theo nguyên tắc “quý hồ tinh bất quý hồ đa”

Trước hết, phải tẩy trừ tàn tích và ảnh hưởng của giáo dục nô dịch thực dân Chủ

tịch Hồ Chí Minh khẳng định “chế độ khác thì giáo dục cũng khác”, dưới chế độ xã hội mới nhà trường phải là “pháo đài của chủ nghĩa xã hội” Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa, mà con người xã hội chủ nghĩa phải do nhà trường của chúng ta tạo ra Do đó, đội ngũ thầy cô giáo trong chế độ xã hội mới phải

góp phần vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, phải cùng với nhà trường “ra sức tẩy sạch ảnh hưởng giáo dục nô dịch của thực dân còn sót lại, như: Thái độ thờ ơ đối với xã hội, xa rời đời sống lao động và đấu tranh của nhân dân; học để lấy bằng cấp, dạy theo lối nhồi sọ Và cần xây dựng tư tưởng: Dạy và học để phục vụ Tổ quốc, phục

vụ nhân dân”14, “phải luôn luôn nâng cao tinh thần yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa xã hội, tăng cường tình cảm cách mạng đối với công nông, tuyệt đối trung thành với sự nghiệp cách mạng, triệt để tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, sẵn sàng nhận bất kỳ nhiệm vụ nào mà Đảng và nhân dân giao cho”15

Bên cạnh đó, giáo dục chính trị tư tưởng là một trong những nội dung căn bản của

tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục Theo Người, việc giáo dục chính trị tư tưởng phải được cụ thể hóa phù hợp với từng cấp học, ngành học, chương trình và mục tiêu đào tạo Giáo dục chính trị tư tưởng trước hết là phải dạy lý luận, dạy chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp học với hành Lý luận như cái kim chỉ nam, xác định phương hướng trong công việc thực tế Do đó, Người căn dặn: không học chủ nghĩa Mác - Lênin thì

không nắm lý luận, “không có lý luận thì lúng túng như nhắm mắt mà đi, vì kém lý luận, cho nên gặp mọi việc không biết xem xét cho rõ, cân nhắc cho đúng, xử trí cho khéo Không biết nhận rõ điều kiện, hoàn cảnh khách quan, ý mình nghĩ thế nào làm thế ấy Kết quả thường thất bại”16

Trang 5

23

Không chỉ coi trọng giáo dục chính trị tư tưởng, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn rất coi

trọng giáo dục đạo đức Người coi giáo dục đạo đức là nền tảng trong giáo dục Do đó, trong chế độ xã hội mới, Người yêu cầu: “Nội dung giáo dục cần chú trọng hơn nữa về mặt đức dục Dạy cho các cháu đạo đức cách mạng, biết yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu khoa học, yêu lao động và người lao động, thật thà, dũng cảm, sẵn sàng tham gia lao động và bảo vệ Tổ quốc”17 Đối với cán bộ, Người chỉ rõ: “bất kỳ ở cương vị nào, bất kỳ làm công việc gì, đều không sợ khó, không sợ khổ, đều một lòng một dạ phục vụ lợi ích chung của giai cấp, của nhân dân, đều nhằm mục đích xây dựng chủ nghĩa xã hội”18 Đối với trí thức, “Đảng và Chính phủ phải giúp bằng cách giáo dục, để trí thức có lập trường vững vàng, quan điểm đúng đắn, tư tưởng sáng suốt, tác phong dân chủ Nói tóm lại: Giúp đỡ các bạn trí thức chính tâm và thân dân”19 Đối với học sinh, sinh viên, Hồ Chí Minh nêu rõ nội dung giáo dục đạo đức, rèn luyện nhân cách theo 5 cái “yêu”: “yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học và yêu đạo đức” Người còn khuyên học sinh, sinh viên phải có động cơ học tập đúng đắn để xứng

đáng là người chủ nước nhà, học “để phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh”20

Trong các nội dung giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn coi trọng giáo dục trí tuệ Người cho rằng “một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”21 Do đó, bồi dưỡng năng lực nhận thức, phát triển trí tuệ là một nhiệm vụ to lớn của giáo dục nước nhà Ngày sau khi trở thành người đứng đầu nhà nước, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời nước Việt

Nam Dân chủ Cộng hòa, Người chỉ rõ: “nạn dốt là một trong những phương pháp độc ác

mà bọn thực dân dùng để cai trị chúng ta”22 Với ham muốn khai sáng dân tộc, nâng cao dân trí, Người đã ký ba sắc lệnh quan trọng về giáo dục23 và ra lời kêu gọi chống nạn thất

học, mở đường cho sự nghiệp học tập toàn dân theo phương châm: “Muốn giữ vững độc lập, muốn làm cho dân mạnh nước giàu, mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hết phải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ”24

20 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 9,Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.179

23 Ngày 08-9-1945, Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 17-SL, thành lập Nha bình dân học vụ, qui định nhiệm vụ của Nha là

lo việc học cho nhân dân; Sắc lệnh số 19-SL, qui định hạn trong 6 tháng, làng nào, thị trấn nào cũng phải có lớp học, ít nhất là 30 người theo học; Sắc lệnh số 20/SL, ban bố việc học chữ quốc ngữ là “bắt buộc và không mất tiền”, hạn một năm tất cả mọi người Việt Nam từ 8 tuổi trở lên phải biết đọc, biết viết chữ Quốc ngữ

Trang 6

Ngoài ra, giáo dục thể chất là một nội dung của giáo dục toàn diện trong tư tưởng

giáo dục Hồ Chí Minh Giáo dục thể chất giúp học sinh, sinh viên biết rèn luyện sức

khỏe, biết cách giữ gìn sức khỏe, là điều kiện để phát triển trí tuệ Người khuyên “phải siêng học tập thể thao để mình mẩy nở nang”, “mỗi một người dân yếu ớt tức là cả nước yếu ớt, mỗi một người dân khỏe mạnh tức là cả nước khỏe mạnh”25 Vì vấn đề sức khỏe

có ý nghĩa quan trọng, cho nên Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trương đưa giáo dục thể chất

vào trường học từ rất sớm Năm 1946, Người yêu cầu “Bộ Giáo dục có Nha Thể dục, mục đích là để khuyên và dạy cho đồng bào tập thể dục, đặng giữ gìn và bồi đắp sức khoẻ Dân cường thì quốc thịnh”26

Để phát triển con người toàn diện, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm

đến giáo dục kỹ thuật tổng hợp Người nói: “Trong việc giáo dục và học tập cần chú trọng các mặt đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa kỹ thuật, lao động sản xuất” Trong bài Nói chuyện với học sinh và giáo viên Trường phổ thông cấp III Chu Văn An (Hà Nội), Người chỉ rõ: “Trường học của ta là trường học xã hội chủ nghĩa: Học đi với lao động; Lý luận đi với thực hành; Cần cù đi với tiết kiệm”27, nhà trường phải gắn liền với sản xuất đời sống Tuy nhiên, việc giáo dục lao động kỹ thuật tổng hợp cho học sinh phải tùy theo lứa tuổi, tuổi nhỏ làm việc nhỏ, làm được bao nhiêu tốt bấy nhiêu, việc gì có ích cho kháng chiến, có ích cho Tổ quốc thì phải gắng hết sức làm

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến sự kết hợp giữa giáo dục kỹ thuật tổng hợp, giáo dục với lao động, khoa học kỹ thuật Điều đó không chỉ giáo dục, hình thành nhân cách cho học sinh, mà còn giúp các em rèn luyện thể chất, thông minh và khỏe mạnh hơn Người phê phán giáo dục trong xã hội cũ tách rời lao động trí óc với lao động chân tay, phê phán một số thanh niên không yêu lao động, không biết kết hợp lao động với học tập, không yêu ngành nghề đào tạo, không muốn về nông thôn phục vụ

sản xuất nông nghiệp Người viết: “Một số khá đông thanh niên chưa hiểu thấu rằng tất

cả lao động có ích cho xã hội đều là vẻ vang, vì vậy họ chưa thiết tha yêu nghề, thường

“đứng núi này, trông núi nọ” Nhiều thanh niên nông thôn chưa hiểu rằng nông nghiệp

là cực kỳ quan trọng cho quốc kế dân sinh, vì vậy mà họ chưa thật thích thú với sản xuất nông nghiệp”28

Trang 7

25

2.4 Quan điểm Hồ Chí Minh về nguyên tắc, phương pháp giáo dục

Hồ Chí Minh không chỉ đưa ra những quan điểm lý luận có ý nghĩa quan trọng đối với công cuộc xây dựng nền giáo dục mới, mà còn đưa ra những kiến giải khoa học và sáng tạo về các nguyên tắc và phương pháp giáo dục Người yêu cầu phải căn cứ vào đặc điểm, nhu cầu của đối tượng, nội dung giáo dục, và các điều kiện cơ bản của nhà trường mà xác định các nguyên tắc và phương pháp dạy học phù hợp Cụ thể:

- Một là, giáo dục phù hợp với đối tượng, điều kiện, hoàn cảnh

Từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã xác định học sinh là trung tâm của quá trình giáo dục, do đó giáo dục phải dựa trên năng lực, điều kiện và trình độ của học sinh Để nâng cao hiệu quả, chất lượng, giáo dục phải căn cứ vào đối tượng người học mà truyền đạt

nội dung và bổ sung cách thức giáo dục cho phù hợp Người căn dặn: “Bất kỳ việc to, việc nhỏ, chúng ta phải xét rõ và làm cho hợp với trình độ văn hóa, thói quen sinh hoạt, trình độ giác ngộ, kinh nghiệm tranh đấu, lòng ham, ý muốn, tình hình thiết thực của quần chúng”29 Người còn yêu cầu giáo viên phải căn cứ vào trình độ, năng lực người học, bậc học để có phương pháp truyền tải những nội dung khác nhau cho phù hợp

Chẳng hạn đối với “đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành Trung học thì cần đảm bảo cho học trò những tri thức phổ thông, chắc chắn, thiết thực, thích hợp Tiểu học thì cần giáo dục các cháu thiếu nhi: yêu tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, trọng của công”30

Bên cạnh đó, giáo dục còn phải tìm hiểu điều kiện, hoàn cảnh của cả người dạy

lẫn người học để định phương pháp dạy học phù hợp, “phải tuỳ hoàn cảnh làm ăn mà tổ chức học mới duy trì được lâu dài, mới có kết quả tốt”31 Không những chú ý đến đối tượng và điều kiện cụ thể của người học, Hồ Chí Minh còn cho rằng, việc dạy học phải chú ý đến tâm lý người học, coi đó là một cách thức tạo nên sự hứng thú để người học

có thể tiếp thu kiến thức dễ dàng, tự nhiên mà không cảm thấy bị gò ép Người căn dặn

phương pháp dạy học thiếu niên nhi đồng “phải nhẹ nhàng và vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ của người lớn Phải chú ý giữ gìn sức khỏe cho các cháu”32

Như vậy, để đạt hiệu quả trong giáo dục, đòi hỏi giáo viên phải xác định rõ đối tượng, điều kiện hoàn cảnh của người học, phải có tầm nhìn sâu sắc, nhạy bén, có phương pháp linh hoạt, mềm dẻo phù hợp Có như vậy mới phát huy hết khả năng của người thầy

và khơi dậy được toàn bộ tiềm năng trí tuệ của người học

Trang 8

- Hai là, giáo dục gắn với thực tiễn cuộc sống, học đi đôi với hành

Để đào tạo nên những người tài đức đáp ứng công cuộc kiến thiết nước nhà, Chủ

tịch Hồ Chí Minh nêu rõ nguyên tắc: “Học phải đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội”33 Quan điểm này có ý nghĩa hết sức

to lớn trong việc hoạch định các chương trình giáo dục, mục đích đào tạo, nội dung chương trình giáo dục

Năm 1950, khi nói chuyện tại Hội nghị toàn quốc lần thứ I về công tác huấn luyện

và học tập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phân tích hết sức cụ thể và thuyết phục về mối quan

hệ giữa học và hành Người khẳng định: “Học với hành phải đi đôi Học mà không hành thì vô ích Hành mà không học thì không trôi chảy”34 Cũng đề cập về việc học đi đôi với

hành, đối với các cháu học sinh Người khuyên: “Học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế, phải có thí nghiệm và thực hành Học với hành phải kết hợp với nhau”35

Nguyên tắc gắn kết giữa lý luận và thực tiễn, học tập gắn liền với thực hành, sản xuất trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị Bởi

sự kết hợp giữa lao động, sản xuất với học tập không chỉ trang bị cho người học những kiến thức cơ bản mà còn đào tạo họ thành những con người có đức tính cần cù, siêng năng, hăng hái tham gia thực hiện “đời sống mới” và xây dựng xã hội mới

- Ba là, giáo dục gắn với nêu gương

Nêu gương không chỉ là nguyên tắc, mà còn là phương pháp giáo dục mang lại hiệu quả cao Nêu gương đòi hỏi nhà giáo phải là tấm gương đạo đức, tri thức, trình độ

chuyên môn nghiệp vụ, yêu nghề, yêu thương học sinh… Hồ Chí Minh viết: “Ngoài tri thức phải có đạo đức cách mạng Thầy giáo phải làm kiểu mẫu cho các cháu Làm được như thế là tròn nhiệm vụ”36 Nêu gương không chỉ dừng lại ở trong nhà trường, mà còn xuất phát từ trong gia đình Ông bà làm gương cho con cháu, cha mẹ làm gương cho con cái, anh chị phải làm gương cho em Nêu gương trên cả ba mặt tinh thần, vật chất

và văn hóa gắn với những việc làm cụ thể, thiết thực

- Bốn là, giáo dục gắn với tự giáo dục

Tự giáo dục hay tự học chính là sự nỗ lực của bản thân người học để nâng cao trình độ nhằm đáp ứng yêu cầu của cuộc sống đặt ra Để lĩnh hội tri thức, người học không chỉ dừng lại ở những kiến thức do người thầy truyền thụ, mà một phần lớn kiến

Trang 9

27

thức người học thâu tóm được là từ sự nỗ lực nghiên cứu, tìm hiểu của bản thân Hồ Chí

Minh yêu cầu người học “phải biết tự động học tập”, “lấy tự học làm cốt”37 Tuy nhiên,

để việc tự học đạt hiệu quả cần phải có kế hoạch, phải “sắp xếp thời gian và bài học phải cho khéo, phải có mạch lạc với nhau mà không xung đột với nhau”38, đồng thời phải có sự chỉ đạo và quản lý nội dung từ bên trên Hồ Chí Minh yêu cầu người học phải đào sâu suy nghĩ, phát huy tính độc lập, tự chủ, sáng tạo, phải biết biến kiến thức của thầy thành kiến thức của mình

- Năm là, giáo dục phải đảm bảo bình đẳng, dân chủ trong học tập cho mọi người

Trong tiến trình cách mạng Việt Nam, hiếm có lãnh tụ nào quan tâm đến sự nghiệp giáo dục một cách toàn diện như Chủ tịch Hồ Chí Minh Người khẳng định rằng

mọi người Việt Nam đều phải được giáo dục, “phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà”39 Tư tưởng này của Hồ Chí Minh phù hợp với Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền đã

được Đại Hội đồng Liên hiệp Quốc thông qua và công bố vào ngày 10-12-1948 Điều 26

của Tuyên ngôn ghi rõ: “Mọi người đều có quyền được giáo dục Giáo dục phải được miễn phí, ít nhất là ở bậc tiểu học và căn bản Giáo dục tiểu học phải bắt buộc Giáo dục

kỹ thuật và chuyên nghiệp phải được mở rộng và giáo dục đại học phải được mở rộng bình đẳng cho mọi người, trên căn bản tài năng xứng đáng”40

Hồ Chí Minh không chỉ khẳng định giá trị bình đẳng cho mọi công dân của một

nước Việt Nam độc lập, mà còn chú trọng pháp điển hoá quyền bình đẳng ấy Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1946 ghi rõ: “Tất cả công dân Việt Nam đều ngang quyền về mọi phương diện: chính trị, kinh tế, văn hoá”, “Tất cả công dân Việt Nam đều bình đẳng trước pháp luật, đều được tham gia chính quyền và công cuộc kiến quốc tuỳ theo tài năng và đức hạnh của mình” Người còn lưu ý rằng: “Ngoài sự bình đẳng về quyền lợi, những quốc dân thiểu số được giúp đỡ về mọi phương diện để chóng tiến kịp trình độ chung” (Điều thứ 8)41

Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh cũng khẳng định rằng giáo dục và đào tạo phải đảm bảo bình đẳng giữa nam và nữ, “đàn bà cũng được tự do, bất phân nam nữ đều cho bình quyền” Người luôn động viên, khuyến khích chị em chịu khó học tập để có khả năng làm chủ đất

nước, đảm nhiệm những công việc như nam giới Người yêu cầu “phụ nữ lại càng cần phải

40 Xem Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền

41 Xem Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1946

Trang 10

học, đã lâu chị em bị kìm hãm, đây là lúc các chị em phải cố gắng để kịp nam giới, để xứng đáng mình là một phần tử trong nước, có quyền bầu cử và ứng cử”42 Tư tưởng “nam nữ bình quyền” của Hồ Chí Minh được thể chế hoá trong Hiến pháp năm 1946 Điều thứ 9 ghi:

“Đàn bà ngang quyền với đàn ông về mọi phương diện” Hiến pháp nước Việt Nam Dân

chủ Cộng hoà (1959), tiếp tục khẳng định: “Công dân nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đều bình đẳng trước pháp luật” (Điều 22), “Công dân nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà

có quyền học tập Nhà nước thực hiện từng bước chế độ giáo dục cưỡng bách, phát triển dần các trường học và cơ quan văn hoá, phát triển các hình thức giáo dục bổ túc văn hoá,

kỹ thuật, nghiệp vụ, tại các cơ quan, xí nghiệp và các tổ chức khác ở thành thị và nông thôn, để bảo đảm cho công dân được hưởng quyền đó” (Điều 33)43

- Sáu là, giáo dục phải huy động mọi lực lượng tham gia giáo dục và đào tạo con người

Trên cơ sở tiếp thu quan điểm cách mạng là sự nghiệp của quần chúng của chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh khẳng định rằng giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, của mỗi gia đình, nhà trường và các lực lượng xã hội Mỗi thành phần trong lực lượng đó đều có vị trí, vai trò quan trọng khác nhau nhưng cần có sự hợp lực, thống nhất trong quá trình giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ Vì, chỉ có kết hợp chặt chẽ các yếu

tố này mới tạo thành sức mạnh tổng hợp để đưa sự nghiệp “trồng người” đi đến thắng lợi

Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh phát huy mối liên hệ mật thiết giữa nhà trường,

gia đình, xã hội trong giáo dục Người viết: “Giáo dục trong nhà trường dù tốt mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn”44 Trong Thư gửi cán bộ, thầy giáo, cô giáo, học sinh nhân dịp khai giảng năm học mới, Người khẳng định: “Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng Cần phải phát huy đầy

đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa Do đó các ngành, các cấp Đảng và chính quyền địa phương phải thật sự quan tâm hơn nữa đến sự nghiệp này, phải chăm sóc nhà trường về mọi mặt, đẩy mạnh sự nghiệp giáo dục lên những bước phát triển mới”45

3 Kết luận

Có thể nói những quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục có giá trị to lớn, vẹn nguyên những giá trị trong thời đại mới Những quan điểm đó thật sự là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho Đảng và Nhà nước ta hoạch định chiến lược giáo dục Việt Nam trong những năm qua và thời gian tới Nhận thức được vị trí, vai trò của giáo dục và đào

43 Xem Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà năm 1946

Định dạng
Số trang	11
Dung lượng	641,99 KB