sự du nhập của Phật giáo vào Việt Nam, những giá trị văn hóa Phật giáo trong đời sống tinh thần người Việt

sự du nhập của Phật giáo vào Việt Nam, những giá trị văn hóa Phật giáo trong đời sống tinh thần người Việt, Bài tập lớn 9đ, Trường Đại học Luật Hà Nội, chúc các bạn có một trải nghiệm vui vẻ khi chạy deadline

1

I MỞ ĐẦU

Ph Angghen đã nói: “Tất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo vào trong đầu óc của con người của những lực lượng ở bên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang hình thức những lực lượng siêu nhiên trần thế” Điều đó có nghĩa là, tôn giáo

do con người sáng tạo ra, tôn giáo sáng tạo ra con người song lại có ảnh hưởng lớn tới đời sống của con người trên nhiều lĩnh vực khác nhau

Phật giáo – một trong mười tôn giáo lớn trên thế giới – ra đời đã hơn 2500 năm nay, đã được truyền bá và ảnh hưởng tới nhiều nước trên thế giới như: Xrilanca, Xiry, Ai Cập, Mianma, Thái Lan, Việt Nam, Trung Quốc và một phần Anh, Đức, Pháp, và nhanh chóng trở thành tôn giáo mang tính thế giới Trong quá trình du nhập trải qua các thời kỳ lịch sử, Phật giáo lại phụ thuộc vào tình hình kinh tế - xã hội ở mỗi quốc gia mà đã biến đổi cho phù hợp với tập tục của từng địa phương, từng dân tộc và mang những sắc thái khác nhau Sự ảnh hưởng của Phật giáo đến ngoại bang diễn ra rất sớm và nhanh chóng Ngày nay trên phạm vi quốc tế, Phật giáo đang chiếm vị trí sâu rộng trong đời sống tinh thần của con người, trong đó có Việt Nam Chính vì vậy, thông qua bài luận này em xin đề cập đến một số giá trị và hạn chế của văn hóa Phật giáo trong đời sống tinh thần của người Việt Nam

II THÂN BÀI

1 Sự du nhập của Phật giáo vào Việt Nam

Phật giáo vào Việt Nam bằng con đường dân giã và mang tính tự phát thông qua các thương nhân Ấn Độ và các nhà truyền giáo Trung Quốc Công lao đầu tiên của việc Phật giáo du nhập vào Việt Nam phải kể đến vai trò của các thương nhân

Ấn Độ, từ những năm đầu công nguyên người Ấn Độ đã đi buôn bán với nhiều nước trong vùng Địa Trung Hải, Trung Đông, Đế quốc La Mã Họ đi nhiều nơi để tìm nguyên liệu, hàng hóa Chính trong quá trình đó, họ đã tới Đông Nam Á, trong

2

đó có đất Giao Chỉ Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng, trung tâm Phật giáo đầu tiên

ở Việt Nam – Luy Lâu – được hình thành do sự viếng thăm của thương nhân người

Ấn Họ đến Việt Nam trước cả các tăng sĩ, họ mang theo cả những kỹ thuật canh tác, y thuật, phong tục tập quán và sinh hoạt tôn giáo của người Ấn Độ Những ảnh hưởng này đã có ảnh hưởng đến đời sống của người dân bản địa Việt Nam Như vậy, các thương nhân Ấn Độ đã tham gia một cách tự phát vào quá trình truyền bá Phật giáo vào các xứ phương Đông, trong đó có Việt Nam Hay nói cách khác, họ

đã đem Phật giáo đến Việt Nam một cách tự phát, không có chủ đích Tuy nhiên, Phật giáo ở Giao Chỉ ở thời kỳ này mới chỉ là những sinh hoạt tín ngưỡng đơn sơ trong giới hạn trong sự đọc Tam quy, cúng đường Phật pháp, bố thí chứ chưa có kinh điển

Tiếp sau các tăng sĩ Ấn Độ là các nhà sư người Trung Quốc Lúc này nước Việt Nam đang chịu sự đô hộ Trung Hoa Các nhà sư Trung Quốc đến Việt Nam truyền đạo lúc này chưa phải do được người Việt mời, thỉnh mà cũng hoàn toàn mang tính

tự phát Chỉ đến khi nước Việt Nam bước vào thời kỳ tự chủ, vua Lê Đại Hành mới cho người sang Trung Hoa mời sư về thỉnh kinh

Phật giáo vào Việt Nam chủ yếu bằng con đường hòa bình, ít gây ra xong đột với vă hóa bản địa Phật giáo đến với dân tộc Việt Nam một cách rất tự nhiên Ngay từ buổi đầu mới du nhập, Phật giáo đã nhanh chóng được người Việt đón nhận mà hầu như không hề gặp phải bất kỳ một trở ngại nào Thậm chí, nó còn được tiếp nhận một cách nhanh chóng vì bản thân nó có nhiều điểm phù hợp với hệ thống tín ngưỡng của người Việt cổ Người Việt thời kỳ này tin tưởng có ông Trời

ở trên cao, nhìn thấu mọi việc dưới đất, trừng phạt kẻ ác, giúp đỡ người thiện Linh hồn con người không chết đi cùng thể xác mà nó vẫn còn tồn tại xung quanh người thân để che chở, bảo vệ, phù hộ cho họ Bên cạnh đó họ còn tin có ma xó, tin vào thầy mo, thầy cúng, Trong bối cảnh nhưu vậy, Phật giáo với thuyết Nhân quả

3

nghiệp báo, luân hồi, với những quan niệm về công đức, Tam bảo không những không đi ngược với tín ngưỡng của người Việt mà còn rất phù hợp nên nó đã được tiếp nhận nhanh chóng Đồng thời, trong hoàn cảnh bị đô hộ bởi thế lực ngoại bang, người Việt đã tìm thấy ở Phật giáo một nền tảng tư tưởng để củng cố bản sắc dân tộc

Ở Việt Nam hơn 2000 năm, Phật giáo tuy có lúc thịnh lúc suy nhưng trên thực

tế đã luôn gắn bó với truyền thống dân tộc Phật giáo phát triển qua các thời kỳ Đinh, Lê, hưng thịnh và đạt đến đỉnh cao dưới thời Lý, Trần, đã góp phần ổn định, bảo vệ chế độ phong kiến tập quyền và đã để lại dấu ấn sâu đạm trong nền văn hóa Việt Nam Nhân sinh quan Phật giáo, nhất là đức từ-bi-hỷ-xả ngày càng thấm sâu vào đời sống tâm linh, hướng con người người vào con đường thiện nghiệp, tu dưỡng đọ đức Hiện nay, tuy không còn là quốc giáo, song Phật giáo vẫn có ảnh hương rất lớn đến đời sống tinh thần của người Việt Nam

2 Những giá trị của văn hóa Phật giáo trong đời sống tinh thần người Việt Nam

Giá trị của Phật giáo về khía cạnh đạo đức

Đạo Phật đồng hành với dân tộc Việt Nam, từ khi du nhập vào Việt Nam đến nay đã 2000 năm lịch sử, nên có thể xem nó như một phần tài sản văn hóa dân tộc Trong quá trình phát triển tại Việt Nam, đạo Phật không chỉ đơn thuần chuyền tải niềm tin của con người mà còn có vai trò góp phần duy trì đạo đức xã hội nơi trần thế Đạo đức Phật giáo thể hiện ở mục tiêu muốn đưa lại hạnh phúc và an lạc cho nhân sinh Nguyên tắc đạo đức mà đức Phật dạy cho chúng sinh là phải tự lực phấn đấu, đề cao lòng từ bi, vô ngã - vị tha, làm điều thiện, ngừa điều ác: “chư ác mạc tác / chúng thiện phụng hành / tự tịnh kỳ ý / thị chư Phật giáo”

Đạo đức Phật giáo thông qua những giáo luật, giáo lý và các giá trị, chuẩn mực

đã đi vào cuộc sống của người dân Việt Nam Sự ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo

4

đến đời sống của người Việt Nam không chỉ là giáo lý qua kinh kệ, sách vở mà đã trở thành phong tục, cách sống của dân tộc, của mọi gia đình Người Việt Nam truyền thống với tinh thần yêu thương, đoàn kết, đùm bọc lẫn nhau, phụng dưỡng cha mẹ, tri ân những người có công với cộng đồng, làm điều thiện… đó cũng chính

là những điều luân lý đạo đức cụ thể mà Phật giáo đã truyền dạy Đạo đức Phật giáo đã thực sự đi vào cuộc sống, đi vào tâm linh mỗi con người Trong suốt chiều dài của lịch sử, đạo đức Phật giáo đã có nhiều đóng góp đáng kể đối với sự phát triển của dân tộc, những nhân tố quan trọng góp phần định hình nên các quan niệm chuẩn mực, hệ giá trị đạo đức trong xã hội Việt Nam truyền thống và hiện đại Trong phạm vi từng quốc gia, khát vọng sống yên bình trên một đất nước thanh bình chỉ được hiện thực hóa khi đời sống được xây dựng trên nền tảng đạo đức, để mỗi thành viên trở thành nhân tố tích cực cho xã hội Nói một cách khác, văn hóa đạo đức Phật giáo có khả năng điều chỉnh hành vi đạo đức của con người, cũng tức

là đóng góp vào việc đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng để phục vụ cho sự phát triển đất nước, mà hiện nay là phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đưa đất nước không ngừng phát triển và hội nhập quốc tế Đạo đức Phật giáo chính là nếp sống hoàn thiện, là con đường chân chính đi đến an lạc và hạnh phúc

Giá trị của Phật giáo về văn hóa

Phật giáo đã có ảnh hưởng lâu dài và sâu rộng đến nhiều lĩnh vực của đời sống

xã hội của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, văn hóa Phật giáo Việt Nam đã

để lại nhiều sản phẩm vật chất và tinh thần có giá trị đặc sắc như sau:

a Ảnh hưởng của Phật giáo qua phong tục, tập quán:

Phong tục tập quán tại Việt Nam trong quá trình tồn tại và phát triển đã chịu nhiều tác động của các trào lưu văn hóa khác nhau Trong đó Phật giáo đã góp phần quan trọng trong việc hình thành và duy trì không ít các tập tục dân gian mà chúng

ta vẫn thấy ngày nay như:

5

- Tục ăn chay, thờ Phật, phóng sinh và bố thí

- Tục cúng rằm, mùng một và kễ chùa

- Tập tục đốt vàng mã

- Tập tục cúng sao hạn, xin lộc may mắn

- Tập tục xin xăm, bói quẻ

b Ảnh hưởng của Phật giáo qua góc độ ca dao, thơ ca và văn học:

Đạo Phật là đạo hiếu Là người Việt Nam không thể không hiếu kính cha mẹ, niềm tri ơn và báo ơn ấy đã trở thành bản tính tự nhiên, ăn sâu vào tâm khảm của người dân Việt:

“Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiết mới là đạo con”

Luật nhân quả của Đạo phật đã dạy ta ăn ở cho lương thiện để tu nhân tích đức rồi thế nào cũng gặp điều tốt lành, may mắn và hạnh phúc:

“ Ai ơi hãy ở cho lành Kiếp này chẳng gặp để dành kiếp sau”

“ Đoạn trường tân thanh” của đại thi hào Nguyễn Du là một minh chứng cho triết lý nhân quả của Phật giáo Theo thuyết này, những điều họa phúc mà con người phải gánh chịu ở kiếp này đều có nghiệp nhân ở kiếp trước:

“ Đã mang lấy nghiệp vào thân Thì đừng trách lẫn trời gần trời xa”

c Ảnh hưởng của Phật giáo qua các loại hình nghiệ thuật:

- Nghệ thuật sân khấu:

Giáo lý “ nhân quả báo ứng, thưởng thiện phạt ác”, luôn được đề cao trong nghệ thuật sân khấu Tiêu biểu như các vở “ Thích Ca đắc đạo”, “ Quan Âm Thị

6

Kính”, “ Quan Âm Diệu Thiên”, Nhà nghiên cứu Sơn Nam từng phát biểu về điều

này: “Phật giáo là phép màu dung hòa mọi mâu thuẫn, chỉ nẻo cho con người thoát khỏi những cảnh ngộ éo le, khó xử nhất Nếu thoát khỏi luân lý ấy, cải lương sẽ là cái xác không hồn”

- Nghệ thuật tạo hình:

+ Về kiến trúc: tinh thần khai phóng của Phật giáo phối hợp cùng với lối tư duy tổng hợp của dân tộc Việt đã tạo ra một mô hình kiến trúc rất riêng cho Phật giáo ở Việt Nam Phật giáo để lại nhiều quần thể kiến trúc độc đáo và danh lam thắng cảnh cho nước Việt, nhiều ngôi chùa nổi tiếng như ở miền Bắc có chùa Một Cột, chùa Tây phương, chùa Hương, ở miền Trung có chùa Thiên Mụ, chùa Từ Hiếu, chùa Báo Quốc; và ở miền Nam có các chùa Giác Lâm, chùa Vĩnh Tràng

+ Về điêu khắc: Ngày nay, khi có dịp tham quan viện bảo tàng lớn ở Việt Nam, chúng ta sẽ thấy nhiều cốt tượng, phù điêu của Phật giáo được trưng bày Tiêu biểu

ta thấy có các tác phẩm như: tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở Chùa Hạ (Vĩnh Phú, Bắc Việt, cao 3,2m); 16 pho tượng tổ gỗ của chùa Tây Phương (Hà Tây, Bắc Việt), tượng Đức Phật Thích Ca ngồi kiết già cao 11m tại Vũng Tàu, khánh thành ngày 10/3/963; tượng “Kim thân Phật tổ” cao 24m ở chùa Long Sơn, TP Nha Trang được thực hiện vào năm 1964

+ Về hội họa: Nhiều tranh lụa, tranh màu nước, sơn dầu, sơn mài đề cập đến Phật giáo đã được các họa sĩ, nghệ nhân lên tuổi ở Việt Nam thể hiện một cách sống động và tinh tế qua các tác phẩm như “chùa Thầy” của Nguyễn Gia Trí sáng tác năm 1938, “Lễ Chùa” của Nguyễn Siêu,

Giá trị của Phật giáo trong việc hình thành nhân cách con người Việt Nam

Nhân cách Phật giáo đã góp phần làm nên nhân cách của người Việt ngày nay Nhân cách đó có tác dụng hai mặt Mặt tích cực là chấp nhận sự biến đổi của thế giới và con người, sống có nề nếp, trong sạch, giản dị, quan tâm đến nỗi khổ của

7

người khác, thương người, vị tha, cứu giúp người hoạn nạn, hành động thì lấy tự giác làm đầu Mặt tiêu cực là nhìn đời một cách bi quan, có pha trộn chất hư vô chủ nghĩa, nặng về tin tưởng ở quyền năng và phép màu nhiệm của một vị siêu nhiên mà nhẹ về tin tưởng năng lực hoạt động của con người, nếp sống khổ hạnh và không tránh khỏi nương theo những nghi lễ tư duy thần bí

Có thể thấy rằng những tư tưởng Phật giáo có ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống của người Việt Ngay từ hoạt động của thanh thiếu niên hiện nay ở các trường phổ thông đã phát huy tư tưởng của Phật giáo qua các phong trào nhân đạo như “lá lành đùm lá rách”, quỹ giúp bạn bè vượt khó, quỹ viên gạch hồng Chính vì vậy, ngay từ nhỏ các em học sinh đã được giáo dục tư tưởng nhân đạo bác ái giúp đỡ người khác

mà các cơ sở của nền tảng ấy là tư tưởng giáo lý nhà Phật đã hòa tan với giá trị truyền thống của con người Việt Nam Sự đồng cảm với những con người gặp khó khăn những số phận bất hạnh, cô đơn đã giúp những học sinh sinh viên còn ngồi trên ghế nhà trường có đủ nghị lực và tâm huyết để lập ra những kế hoạch tham gia vào những động hoạt động thiết thực như hội chữ thập đỏ, hội tình thương, các chương trình phụ cấp cho trẻ em nghèo, chăm nom các cụ già neo đơn Hình ảnh hàng đoàn viên thanh niên sinh viên hàng ngày vẫn mọi nẻo đường tổ quốc góp phần xây dựng đất nước tổ quốc ngày càng giàu mạnh thật đáng xúc động và tự tự hào tất cả những điều đó

Như vậy có thể kết luận rằng, Phật giáo góp phần kiến tạo một xã hội bình đẳng và bác ái, hướng con người đến cuộc sống lương thiện, tu tâm dưỡng tính Quan trọng hơn hết, Phật giáo có ảnh hưởng vô cùng sâu sắc đến các mối quan hệ gia đình và xã hội, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc và những nét riêng chỉ có ở người Việt

3 Một số hạn chế của Phật giáo trong đời sống tinh thần người Việt Nam

8

Bên cạnh những mặt tích cực thì Phật giáo cũng có những hạn chế trong tiến trình chung của sự phát triển xã hội Nhưng cần phải nhận thức được những ảnh hưởng tiêu cực này không phải xuất phát từ bản chất, lý luận của đạo Phật mà do những cá nhân

Thời đại toàn cầu hóa hiện nay, nước ta vừa trải qua mấy chục năm chiến tranh

và hàng chục năm sống dưới chế độ bao cấp, đời sống còn nghèo nàn, lạc hậu, rất cần đến sự phát triển đột phá Phát triển có nghĩa là sự tăng trưởng nhanh chóng về kinh tế, đời sống vật chất và văn hóa Để có thể đạt được mục tiêu đó, nước ta cần phải có những người có tham vọng lớn, năng động, lạc quan, tin tưởng, dũng cảm

và sáng tạo, Những phẩm chất này phần lớn trái với giáo lý nhà Phật, vì tham vọng trái với cấm dục, vô dục, ly dục của nhà Phật, Theo giáo lý nhà Phật con người trở nên không có tham vọng tiến thân, bằng lòng với những gì mình có, sống nhẫn nhục, không đấu tránh, sống cuộc sống “an bần lạc đạo” Như vậy đạo đức Phật giáo đã tách con người rời khỏi điều kiện thực tiễn của con người xã hội, làm cho con người có thái độ chấp nhận, chạy trốn nhu cầu bản năng chứ không phải là cải tạo thế giới, chế ngự thiên nhiên Các chương trình xã hội của Phật giáo không cải tạo lại điều kiện sống mà chỉ để cố san bằng xã hội bằng đạo đức, trong xã hội

đó ai cũng từ bi, hỉ xả, nhẫn nhục, điều này ảnh hưởng rất lớn đến việc thực thi pháp luật, quản lý xã hội Vì vậy việc cần làm hiện nay là phải xác định rõ Phật giáo có ảnh hưởng đến hệ tư tưởng của người Việt Nam như thế nào để từ đó đưa

ra những chính sách phát triển phù hợp với lòng dân, làm cho xã hội ngày càng phát triển tốt đẹp hơn

Có thể thấy một điều rằng giữa mô hình lý tưởng nhân đạo của Phật giáo và chủ nghĩa cộng sản: một bên là duy tâm, một bên là duy vật, từ đây đã thấy rõ được hạn chế của Phật giáo

9

Ngày nay, có nhiều người quá lạm dụng yếu tố mê tín gây lãng phí của cải cho việc cúng bái, lễ lạt Nhiều người thì thụ động cho rằng con người đã có số mạng định trước thì còn phấn đấu để làm gì Như thế thì chẳng khác nào Phật giáo làm cho con người mất đi động lực sinh tồn, xã hội không thể tiến lên được

Phật giáo bác học cũng bị mai một nhiều, không còn phát huy vai trò hướng đạo Các cao tăng chưa ý thức được hết vai trò của họ trong việc xây dựng hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam Người dân lên chùa do đua theo thị hiếu với hình thức đi chơi, giải trí với bạn bè kèm theo là sự thiếu nghiêm túc trong ăn mặc,

đi đứng, nói năng,

4 Một số giải pháp cơ bản

Ảnh hưởng của Phật giáo đối với lối sống của người Việt Nam bao gồm cả tính tich cực và tiêu cực Vì vậy, chúng ta cần phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực bằng một số giải pháp sau:

- Khuyến khích Phật giáo tham gia vào các hoạt động kinh tế-xã hội vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh

- Xây dựng ý thức đoàn kết tôn giáo và đồng thuận xã hội

- Phát huy giá trị đạo đức, văn hóa Phật giáo trong cơ chế thị trường

- Định hướng cho hoạt động Phật sự gắn với việc bảo vệ môi trường

- Phát huy tính chủ động, sáng tạo của Phật giáo

III KẾT BÀI

Phật giáo là tôn giáo lớn đã có hơn 2000 năm phát triển ở Việt Nam Trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, Phật giáo đã có đóng góp cho dân tộc Việt Nam trên nhiều phương diện Hơn 2000 năm ở Việt Nam là hơn 2000 năm Phật giáo đã thâm nhập vào dân tộc và để lại dấu ấn sâu đậm của mình trong lối sống của người Việt Nam trong lịch sử cũng như hiện đại

10

Tính cố kết cộng đồng, lối sống thấm đượm tinh thần vô ngã, vị tha, từ bi, cứu khổ, cứu nạn của Phật giáo đã dần trở thành một tinh thàn truyền thống Việt Nam Các giá trị tinh thần truyền thóng như phong tục, tập quán, giá trị đạo đức, cách thức ứng xử và giao tiếp của con người Việt Nam hiện nay ít nhiều đều bị chi phối bởi những tư tưởng và nhân sinh quan của Phật giáo

Tuy nhiên, bên cạnh lối sống vị tha, nhân ái, cố kết cộng đồng, Phật giáo không phải không có những tác động tiêu cực tới lối sống của con người Việt Nam hiện nay Đó là không cố gắng dấn thân, ít nghĩ tới việc phải làm những gì to tát, lâu bền, dễ chán nản, chùn bước khi gặp khó khăn, không biết vươn lên, Ngoài ra còn những tập tục lạc hậu trong sinh hoạt tín ngưỡng như đốt vàng mã, bói xăm, xin quẻ, giải hạn,

Vì vậy, cần phải có cái nhìn toàn diện về Phật giáo, nhận biết rõ những giá trị

và hạn chế từ đó có thể chủ động phát huy những vẻ đẹp, giá trị trong văn hóa Phật giáo, hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực của nó trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước