Độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo của Hồ Chí Minh trong vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam và ý nghĩa với công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ đổi mới

Bài viết này, tác giả tập trung nghiên cứu làm sáng tỏ tính độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930). Trên cơ sở đó, phân tích để rút ra ý nghĩa của nó với công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ đổi mới hiện nay.

ĐỘC LẬP, TỰ CHỦ, ĐỔI MỚI, SÁNG TẠO CỦA HỒ CHÍ MINH TRONG VẬN ĐỘNG THÀNH LẬP ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

VÀ Ý NGHĨA VỚI CÔNG CUỘC XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC

THỜI KỲ ĐỔI MỚI

ThS Nguyễn Thị Thu Dung Trường Đại học Hoa Lư

Tóm tắt

Độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo là một trong các thành tố, tố chất thẩm mỹ quan trọng nhất thuộc cấu trúc nhân cách chủ quan của Chủ tịch Hồ Chí Minh Trong cuộc vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930),thành tố, tố chất thẩm mỹ đó được tập trung thể hiện rõ nét và điều đó có ý nghĩa quan trọng, sâu sắc với công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ đổi mới hiện nay Bài viết này, tác giả tập trung nghiên cứu làm sáng tỏ tính độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930) Trên cơ sở đó, phân tích để rút ra ý nghĩa của nó với công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ đổi mới hiện nay

Từ khóa: Độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo, Đảng Cộng sản Việt Nam, thời kỳ

đổi mới

I MỞ ĐẦU

Cách đây tròn 100 năm, Nguyễn Ái Quốc đến chủ nghĩa Mác - Lênin, tìm thấy con đường cứu nước và giải phóng dân tộc Trong quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào phong trào yêu nước, phong trào công nhân trong nước, với định hướng mục tiêu là sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam, gieo hạt giống cách mạng đầu tiên cho khắp bốn phương trời Việt Nam, Nguyễn Ái Quốc (sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh) thể hiện tinh thần độc lập, tự chủ, sáng tạo Với những hoạt động độc lập, tự chủ, sáng tạo, kiên trì, bền bỉ, Người triệu tập và chủ trì Hội nghị hợp nhất các tổ chức Cộng sản dẫn tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930) Trong bối cảnh, tình hình quốc tế và dân tộc với nhiều chuyển biến phức tạp, khó lường như hiện nay, đứng trước nhiều cơ hội và thách thức, Đảng ta cần tiếp tục nâng cao tinh thần chủ động, sáng tạo

II NỘI DUNG

2.1 Độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trong cuộc vận động thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

a Chủ động, sáng tạo trong quyết định ra đi tìm đường cứu nước

Ngay sau khi thực dân Pháp vào xâm luợc nước ta, hàng loạt các cuộc đấu tranh chồng pháp diễn ra sôi nổi, mạnh mẽ Nổi bật như phong trào đấu tranh của Trương Định, Nguyễn Trung Trực,… đặc biệt là phong trào Cần vương do Vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết khởi xướng Tuy nhiên các phong trào đều bị thực dân Pháp dập tắt

Sự thất bại của phong trào Cần vương đánh dấu sự chấm dứt hoàn toàn các phong trào chống Pháp theo khuynh hướng phong kiến Lúc này, nhiều người yêu nước Việt Nam hướng ra nước ngoài, tìm đến những con đường mới để giải phóng dân tộc như con đường Duy Tân của Nhật Bản (1860), con đường Cách mạng tư sản Pháp (1789), con đường Cách mạng Tân Hợi của Trung Quốc (1911) Gặp gỡ nhiều vị các mạng tiền bối, khâm phục tinh thần yêu nước của Phan Đình phùng, Hoàng Hoa Thám, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, nhưng Nguyễn Ái Quốc không tán thành con đường cứu nước của họ Với mối quan hệ thân tình, Phan Bội Châu đã muốn đưa Nguyễn Ái Quốc

và một số thanh niên sang Nhật, nhưng Nguyễn Ái Quốc đã quyết định không đi theo con đường cách mạng này1

Với suy nghĩ độc lập, tự chủ, Nguyễn Ái Quốc thấy được những hạn chế của con đường cứu nước mà các nhà cách mạng tiền bối lựa chọn cũng như sự bất lực của các trào lưu tư tưởng cải lương từ Trung Quốc, Nhật Bản ảnh hưởng vào nước ta Qua đó, Người nhận thấy rõ phải tìm ra con đường cách mạng đúng đắn cho dân tộc Việt Nam Khác với

tư tưởng hướng về phương Đông như cụ Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Ái Quốc quyết định sang phương Tây, nơi đang sống của kẻ thù Mục đích xuất dương của Người cũng khác Nếu như Cụ Phan Bội Châu muốn dựa vào Nhật để đánh Pháp (khác nào đuổi hổ cửa truớc, ruớc beo cửa sau), Cụ Phan Châu Trinh muốn cải cách xã hội, yêu cầu người Pháp trả tự do (khác gì xin giặc rủ lòng thương) Nguyễn Ái Quốc sang phương Tây để tìm con đường cứu nước cho dân tộc

Ngày 5/6/1911, với cái tên Nguyễn Văn Ba, Người đã bắt đầu hành trình đến phương Tây mang theo hoài bão, khát vọng tìm kiếm con đường mang đến độc lập cho

Tổ quốc Việc lựa chọn hướng đi đúng đắn là dấu ấn quan trọng đầu tiên thể hiện tính độc

1

Trần Dân Tiên (2005), Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb Nghệ An,

tr.13

lập, tự chủ trong tư duy của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, đây cũng là bước đi “then chốt” quyết định sự nghiệp hoạt động cách mạng của Người và của cách mạng Việt Nam

b Chủ động, sáng tạo trong lựa chọn con đuờng cứu nước và truyền bá về Việt Nam

Trong quá trình bôn ba tìm đường cứu nước, Người đã đến nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều tầng lớp trong xã hội Thông qua học tập, nghiên cứu lý luận và các hoạt động đấu tranh cách mạng sôi nổi trong thực tiễn Người trực tiếp khảo sát ba cuộc cách mạng nổi tiếng là Cách mạng Mỹ (1776), Cách mạng Pháp (1789) và Cách mạng tháng Mười Nga (1917), Người nhận thấy Cách mạng Mỹ và Cách mạng Pháp tuy thành công nhưng

“không đến nơi” bởi người dân lao động vẫn chịu áp bức bóc lột, chỉ có Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 là “đã thành công và thành công đến nơi, nghĩa là dân chúng được hưởng cái hạnh phúc, tự do, bình đẳng, không phải tự do và bình đẳng giả dối như đế quốc chủ nghĩa Pháp khoe khoang bên An Nam”2

Năm 1920, Nguyễn Ái Quốc bắt gặp ánh sáng của của chủ nghĩa Mác - Lênin

thông qua đọc bản Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề

thuộc địa của Lênin Lúc đầu, Nguyễn Ái Quốc “ủng hộ Cách mạng tháng Mười chỉ là

theo cảm tính tự nhiên”, “kính yêu Lênin vì Lênin là một người yêu nước vĩ đại đã giải phóng đồng bào mình”3

Song, với nhãn quan chính trị sắc bén, Người đã thấy rõ con đường cách mạng đúng đắn mà cách mạng Việt Nam sẽ trải qua là con đường cách mạng vô sản, độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội và cách mạng Việt Nam là một

bộ phận khăng khít với cách mạng thế giới

Kể từ đây, đánh dấu bước ngoặt trong sự nghiệp cách mạng của Nguyễn Ái Quốc,

từ người “tìm đường” trở thành người “dẫn đường” cho cách mạng Việt Nam, giải quyết khủng hoảng về đường lối cứu nước cho dân tộc Bằng những hoạt động kiên trì của mình, Nguyễn Ái Quốc sáng tạo ra cách truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Việt Nam hết sức độc đáo

Ngoài viết sách, báo tuyên truyền cách mạng, năm 1925, Nguyễn Ái Quốc thành

lập Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, ra báo Thanh niên, mở lớp đào tạo cán bộ

cách mạng Đội ngũ này sẽ đuợc cử về nước, sống và làm việc với công nhân, nông dân

để trực tiếp tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin, đưa phong trào cách mạng phát triển mạnh theo khuynh hướng vô sản Những người chiến sĩ cộng sản - là phương tiện tuyên truyền “sống”, hết sức sáng tạo của Nguyễn Ái Quốc

2

Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.280

Những bài giảng của Người được tập hợp thành cuốn sách Đường Kách mệnh xuất bản năm 1927 Trong tác phẩm, Người nêu rõ: “Cách mệnh trước hết phải có cái

gì? Trước hết phải có đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng, ngoài thì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi Đảng có vững cách mệnh mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy”4

Nguyễn Ái Quốc đã góp phần phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin trên nhiều nội dung quan trọng, đặc biệt là về cách mạng giải phóng dân tộc và tiến lên chủ nghĩa xã hội ở các nước thuộc địa và phụ thuộc Nguyễn Ái Quốc từng nói: "Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lý nhất định của lịch sử, nhưng lịch sử nào? Lịch sử châu Âu Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại Xem xét lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng dân tộc học phương Đông”5 Đối với các dân tộc phương Đông, cần phải “phát động chủ nghĩa dân tộc bản xứ nhân danh Quốc

tế Cộng sản”6 Trên cơ sở triết lý phương Đông, Nguyễn Ái Quốc nêu ra một luận điểm

có giá trị khoa học đặc sắc: “chủ nghĩa dân tộc là động lực lớn của đất nước… Phát động chủ nghĩa dân tộc bản xứ nhân danh Quốc tế Cộng sản là một chính sách mang tính hiện thực tuyệt vời… Khi chủ nghĩa dân tộc của họ thắng lợi, nhất định chủ nghĩa dân tộc ấy sẽ trở thành chủ nghĩa quốc tế Trong khi chờ đợi, chủ nghĩa dân tộc

sẽ quấy rối chủ nghĩa đế quốc Pháp và bằng việc làm này, Quốc tế Cộng sản sẽ được lợi trực tiếp”7

Tư tưởng Hồ Chí Minh là hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc về cách mạng vô sản, về tính chất cách mệnh, về lực lượng cách mạng, lãnh đạo cách mạng, quan hệ cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới và phương pháp cách mạng Ở nội dung nào, Nguyễn Ái Quốc cũng học tập và vận dụng sáng tạo

Theo nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin, Đảng Cộng sản ra đời là sản phẩm của sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác - Lênin với phong trào công nhân Vận dụng sáng tạo quy luật này ở một nước thuộc địa nửa phong kiến, kinh tế nghèo nàn lạc hậu như Việt Nam, Hồ Chí Minh khẳng định: Chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với phong trào công nhân và phong trào yêu nước đã dẫn đến việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam Đây chính là sáng tạo nổi bật nhất của Hồ Chí Minh trong quá trình vận động thành lập Đảng Người trung thành với nguyên lý của chủ nghĩa Mác - Lênin về quy

4

Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.289

5

Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.509-510

6

Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.513

7

Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.467

luật ra đời của Đảng, đồng thời có bổ sung, sáng tạo vào quy luật ấy với điều kiện cụ thể của Việt Nam, đó là phong trào yêu nước Hồ Chí Minh đã phân tích rất kỹ tính chất xã hội, cơ cấu giai cấp của xã hội Việt Nam để chỉ ra quy luật này

Giai cấp công nhân Việt Nam ra đời từ các cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, số lượng ít, chủ yếu là công nhân khai thác mỏ, đồn điền mà chưa phải là công nhân đại công nghiệp như ở phương Tây Tuy vậy, giai cấp công nhân Việt Nam cũng

là giai cấp đại diện cho phương thức sản xuất tiên tiến, có tinh thần cách mạng triệt để nhất, có mối liên hệ mật thiết với nông dân, là lực lượng lãnh đạo cách mạng Phong trào công nhân diễn ra nhưng quy mô còn nhỏ, tổ chức chưa chặt chẽ Bên cạnh đó, phong trào yêu nước Việt Nam diễn ra sôi nổi, rộng khắp, thu hút được đông đảo các giai cấp, tầng lớp tham gia Vì vậy, phong trào công nhân và phong trào yêu nước cần phải hỗ trợ nhau để thu hút lực lượng đông đảo trong xã hội, nhất là nông dân

c Chủ động, sáng tạo trong cách thức thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Nguyễn Ái Quốc thành lập tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam Từ

khi xác định con đường cách mạng vô sản là con đường cứu nước, giải phóng dân tộc Việt Nam, Nguyễn Ái Quốc chủ động tuyên truyền tư tưởng, lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin vào phong trào công nhân, chủ động tổ chức Đảng Cùng với việc xây dựng học thuyết cách mạng giải phóng dân tộc và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, Nguyễn Ái Quốc đã tích cực chuẩn bị về tổ chức, đào tạo cán bộ cách mạng Xuất phát từ thực tiễn của đất nước những năm 20 của thế kỷ XX, mặc dù phong trào cách mạng theo khuynh hướng vô sản ngày càng phát triển, song trình độ nhận thức của nhân dân ta còn thấp, giai cấp công nhân giai cấp cách mạng, tiên tiến có số luợng ít (chiếm tỷ lệ khá nhỏ trong khối dân cư), trình độ giác ngộ chưa đủ để có thể tiến hành thành lập ngay một chính Đảng Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc đã tiến hành các bước quá độ, từng bước một Nguyễn Ái Quốc đã tiếp cận với những thanh niên yêu nước Việt Nam cấp tiến trong tổ

chức Tâm tâm xã, tuyên truyền, giác hộ họ để thành lập nên nhóm Cộng sản đoàn

(2/1925) Dựa trên nhóm Cộng sản đoàn, tháng 6/1925, Nguyễn Ái Quốc thành lập Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên - một tổ chức quá độ, trung gian và vừa tầm - từ

đó bằng nhiều cách thức khác nhau, Nguyễn Ái Quốc chuẩn bị mọi điều kiện để thành lập Đảng

Chủ động chủ trì Hội nghị thành lập Đảng Khi phong trào cách mạng theo

khuynh hướng vô sản trong nước đang trên đà phát triển, Hội Việt Nam cách mạng

Cộng sản đảng (6/1929), An Nam Cộng sản đảng (8/1929) hoạt động riêng rẽ và có biểu hiện công kích nhau Cùng thời gian đó, những người tiên tiến trong Đảng Tân Việt cũng tập hợp lại và tuyên bố lập ra Đông Dương Cộng sản liên đoàn (9/1929) Khi thấy được yêu cầu cần thống nhất các tổ chức cộng sản trong nước, Nguyễn

Ái Quốc đã rời Xiêm (11/1929) trở lại Trung Quốc để thực hiện nhiệm vụ lịch sử thống nhất các tổ chức cộng sản nhằm chấm dứt tình trạng hoạt động phân tán, ảnh hưởng đến khối đại đòan kết dân tộc Để hợp nhất các tổ chức cộng sản, Nguyễn Ái Quốc chủ động triệu tập chủ trì Hội nghị, chủ động xây dựng một cương lĩnh cách mạng sáng tạo,

phù hợp Cương lĩnh chính trị đầu tiên “chủ trương làm tư sản dân quyền cách mệnh và

thổ địa cách mệnh để đi tới xã hội cộng sản” “Đánh đổ đế quốc chủ nghĩa Pháp và bọn phong kiến Làm cho nước Nam được hoàn toàn độc lập”8 thể hiện sự lựa chọn dứt khoát con đường đấu tranh cách mạng vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Cương lĩnh còn chủ trương đoàn kết hết thảy mọi lực lượng cách mạng vào cuộc cách mạng chung của dân tộc Đây là chủ trương đúng đắn và phù hợp với cách mạng một nước thuộc địa như Việt Nam Đặc biệt, việc đặt cách mạng Việt Nam vào trào lưu tiến bộ nhất của loài người trong thế kỷ XX là sáng tạo rất lớn của Đảng ta

Sự ra đời của Đảng đã đáp ứng được yêu cầu khách quan của lịch sử và có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, đồng thời qua đó thấy được tinh thần độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trong việc xác lập con đường đi cho cách mạng Việt Nam

2.2 Ý nghĩa với công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ đổi mới

Cách mạng là sáng tạo và luôn luôn đòi hỏi sáng tạo Sự nghiệp đổi mới là một sự sáng tạo do Đảng khởi xướng và lãnh đạo Mỗi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức,… cần có tinh thần sáng tạo trong lao động, công tác, không giáo điều, rập khuôn, máy móc Những di sản tư tưởng độc lập, tự chủ, đổi mới, sáng tạo trên đây của Bác có

ý nghĩa to lớn trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay Chúng ta cần ghi nhớ phương châm “Dĩ bất biến ứng vạn biến” của Bác, giữa chiến lược và sách lược làm sao hài hòa, giữ vững nguyên tắc nhưng hình thức, bước đi phải rất uyển chuyển, tránh giáo điều, duy ý chí, nóng vội Quan trọng là vận dụng sáng tạo và phát triển, không rập khuôn, cứng nhắc Bác dặn học tập Mác - Lênin là học phương pháp vận dụng, chứ không phải là học câu chữ

Tư duy đổi mới sáng tạo về kinh tế, chính trị, chính sách đối nội, đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự, có ý nghĩa vượt thời gian

8

Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.1

Thế giới hiện nay là thế giới của tri thức sáng tạo, học tập phong cách tư duy Hồ Chí Minh là học tập tinh thần sáng tạo để hành động cho phù hợp với mục tiêu đã đề ra Phong cách tư duy Hồ Chí Minh là không giáo điều, rập khuôn, tránh lối cũ, đường mòn, tự mình tìm tòi, suy nghĩ, truy đến tận cùng bản chất của sự vật, hiện tượng để tìm ra chân lý, phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tiễn

Trong thời đại toàn cầu hóa như hiện nay, sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước đứng trước nhiều cơ hội cũng như thách thức mới Khung cảnh của thế giới hiện đại là những quan hệ chằng chịt Nhiều hình thái kinh tế xã hội khác nhau, nhiều cách thức phát triển xã hội khác nhau đang cùng tồn tại Quan hệ quốc tế ngày càng đa dạng, nhiều chiều, phức tạp Giữa các nước và các chế độ xã hội có sự đấu tranh với nhau, có

sự tác động phụ thuộc lẫn nhau, có cả chuyển hóa lẫn nhau Vậy nên, thực hiện quá trình đa dạng hóa và đa phương hóa quan hệ quốc tế là phải biết giữ mình, không để bị méo mó đi, hoặc bị hòa tan Cùng với đó, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước khác nhau có thể được tiến hành bằng những con đường khác nhau, thể hiện dưới những hình thức khác nhau, phù hợp với đặc điểm riêng của mỗi nước, mỗi dân tộc Trong quá trình phát triển, ta cần tăng cường giao lưu, hợp tác, học hỏi kinh nghiệm ở những nước có trình độ phát triển cao hơn Tuy nhiên, quá trình tiếp thu, học hỏi phải luôn vận dụng linh hoạt, chọn lọc và sáng tạo khi đưa vào Việt Nam sao cho phù hợp với điều kiện thực tiễn của đất nước

III KẾT LUẬN

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đầu năm 1930 đánh dấu bước ngoặt lịch sử của cách mạng Việt Nam, vai trò to lớn của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh Trong suốt quá trình tìm đường, khi tìm thấy con đường đấu tranh phù hợp cho cách mạng Việt Nam (1920), chuẩn bị các điều kiện về tư tưởng, lý luận, tổ chức cho đến khi thành lập Đảng, Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm với cách mạng dân tộc; tính độc lập, tự chủ, sáng tạo trong tư tưởng và thực tiễn hoạt động cách mạng Trong quá trình đổi mới đất nước ngày càng sâu rộng, đầy thử thách và vinh quang ngày nay, phát huy tinh thấn cách mạng đó, chúng ta phải vừa phát huy tối đa nội lực, vừa phải tranh thủ những điều kiện thuận lợi quốc tế mang lại nhằm xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh “sánh vai với các cuờng quốc năm châu trên thế giới”

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

3 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 12, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

4 Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

5 Trần Dân Tiên (2005), Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch,

Nxb Nghệ An