Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học môn Tâm lí học nghề nghiệp cho sinh viên trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Hưng Yên

Bài viết trình bày bản chất của “Quan điểm sư phạm tương tác” và ý nghĩa của nó trong dạy học. Đồng thời trên cơ sở đánh giá những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn dạy học môn Tâm lí học nghề nghiệp cho sinh viên trường Đại học Sư phạm kỹ thuật Hưng Yên, nhóm tác giả đề xuất các giải pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học bộ môn trong chương trình đào tạo giáo viên kỹ thuật của Nhà trường.

VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM SƯ PHẠM TƯƠNG TÁC TRONG DẠY HỌC MÔN TÂM LÍ HỌC NGHỀ NGHIỆP CHO SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT HƯNG YÊN

Trần Mai Duyên, Nguyễn Thị Liễu, Lê Ngọc Phương

Trường Đại học Sư phạm Kĩ thuật Hưng Yên

Ngày tòa soạn nhận được bài báo: 10/07/2017 Ngày phản biện đánh giá và sửa chữa: 20/08/2017 Ngày bài báo được duyệt đăng: 06/09/2017

Tóm tắt:

Bài viết trình bày bản chất của “Quan điểm sư phạm tương tác” và ý nghĩa của nó trong dạy học Đồng thời trên cơ sở đánh giá những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn dạy học môn Tâm lí học nghề nghiệp cho sinh viên trường Đại học Sư phạm kỹ thuật Hưng Yên, nhóm tác giả đề xuất các giải pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học bộ môn trong chương trình đào tạo giáo viên kỹ thuật của Nhà trường.

Từ khóa: Sư phạm tương tác; Tâm lí học nghề nghiệp.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Dạy học là một quá trình bao gồm nhiều

thành tố cấu trúc, sự tương tác của các thành tố

trong dạy học tạo nên sự vận động của quá trình

dạy học theo mục tiêu xác định Nghiên cứu về các

thành tố, vai trò và mối quan hệ qua lại giữa các

thành tố dạy học nhằm thúc đẩy sự vận động hiệu

quả của các thành tố để nâng cao chất lượng dạy

học được các nhà giáo dục quan tâm từ rất sớm

trong lịch sử phát triển giáo dục nhân loại

Sư phạm tương tác (SPTT) là một cách nhìn

mới về hoạt động dạy và hoạt động học Đó là sự

thiết lập một cấu trúc tư duy - sự phối hợp như thế

nào giữa người dạy, người học và môi trường để

người học đạt được kiến thức trên nền tảng vững

chắc, có tính khoa học và mang tính tự nhiên

Cả ba yếu tố người học, người dạy, môi

trường tác động lẫn nhau, xâm nhập vào nhau

Trong đó, người học được coi là tác nhân chính của

việc học Người học trước hết là người đi học chứ

không phải là người mà nhà sư phạm sẽ dạy bảo

Người dạy đóng vai trò là người hướng dẫn, người

điểu khiển, định hướng hoạt động dạy tùy theo đối

tượng là người học Còn môi trường luôn ở trạng

thái động, luôn có xu hướng biến đổi và tác động

nhiều phía đến người dạy và người học [12] Xét ở

góc độ nào đó, sự tương tác giữa ba thành tố người

học - người dạy - môi trường phải được nhìn nhận

như một nguyên tắc then chốt của quá trình dạy học

hiện đại Sự tương tác giữa ba thành tố này sẽ làm

tăng tính tích cực, chủ động của cả người dạy và

người học trong sự biến đổi liên tục của yếu tố môi

trường

1 Quan điểm sư phạm tương tác

SPTT chính là một cách tiếp cận xoay quanh

vai trò người học, người dạy và môi trường Nó

thuộc về tư duy của chúng ta như một cách xử sự, những cách xử sự sẽ giúp người giáo viên lựa chọn những phương pháp thích hợp đối với người học và với tác động của môi trường

Như vậy, SPTT là cách tiếp cận hoạt động dạy học, đặc biệt nhấn mạnh các mối quan hệ qua lại giữa ba nhân tố người học, người dạy và môi trường trong hoạt động sư phạm.

Cấu trúc của hoạt động SPTT là xem xét cơ chế tương tác trong mối quan hệ tam giác: Người học - Người dạy - Môi trường Các yếu tố này tác động qua lại với nhau, tương tác và hỗ trợ nhau nhằm đạt mục đích học tập đề ra

Trong quá trình dạy học, sự tương tác giữa các yếu tố tạo nên sự vận động, phát triển của quá trình đó, quy định chất lượng, hiệu quả dạy học Theo quan điểm SPTT, hoạt động dạy học dựa trên mối quan hệ tương tác của ba yếu tố cơ bản là người dạy - người học - môi trường Có thể biểu diễn mối quan hệ tương tác giữa ba yếu tố này bằng sơ đồ như sau:

Người học

Hình 1.1 Mối quan hệ của 3 yếu tố cơ bản trong dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác [19, tr22]

Qua sơ đồ chúng ta nhận thấy, các dạng tương tác sư phạm trong thực tế dạy học gồm có: tương tác người dạy - người học, tương tác người học - môi trường, tương tác người dạy - người học

- môi trường

2 Vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong

dạy học môn Tâm lí học nghề nghiệp

Để vận dụng quan điểm SPTT trong dạy học

môn Tâm lí học nghề nghiệp (TLHNN) ở trường

Đại học Sư phạm kỹ thuật (ĐHSPKT) Hưng Yên

một cách hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng

dạy học, đòi hỏi phải có sự phù hợp, tương đồng

giữa quan điểm SPTT và dạy học môn này trong

Nhà trường hiện nay với những điều kiện cần thiết

Chúng tôi nhận thấy việc vận dụng quan điểm

SPTT trong môn TLHNN mang lại những yếu tố

tích cực sau:

- Vận dụng quan điểm SPTT trong dạy học

môn TLHNN ở Trường ĐHSPKT Hưng Yên sẽđáp

ứng được mục tiêu dạy học môn học: Mục tiêu dạy

học môn TLHNN ở Trường ĐHSPKT Hưng Yên

không chỉ nâng cao nhận thức nghề, kĩ năng nghề

mà còn hình thành thái độ, phẩm chất, định hướng

các giá trị nghề nghiệp cho SV SPKT Vì vậy, tiếp

cận quan điểm SPTT trong dạy học môn TLHNN,

SV sẽ có nhiều điều kiện phát triển nhiều kĩ năng

và giá trị nghề nghiệp trong môi trường học tập đa

tương tác, đáp ứng mục tiêu dạy học môn TLHNN

- Vận dụng quan điểm SPTT trong dạy học

môn TLHNN sẽ tích cực hóa hoạt động học của SV:

Quan điểm SPTT đặc biệt chú trọng tới hoạt động

của người học Vận dụng quan điểm SPTT trong

dạy học môn TLHNN sẽ giúp SV chủ động, tích

cực hơn khi tham gia vào quá trình học trong môi

trường học tập thuận lợi, có nhiều cơ hội thể hiện

bản thân qua hoạt động, giao tiếp…, phát huy được

tiềm năng, sự sáng tạo của các em, đồng thời phát

triểnkĩ năng xã hội, nghề nghiệp, mang lại hiệu quả

học tập cao đáp ứng mục tiêu dạy học môn TLHNN

- Vận dụng quan điểm SPTT trong dạy học

môn TLHNN sẽ khuyến khích lao động sáng tạo

của giảng viên (GV): Tiếp cận quan điểm SPTT sẽ

giúp cho GV dạy TLHNN có cái nhìn toàn diện,

năng động và sáng tạo hơn, không bỏ qua bất kì

yếu tố có lợi nào trong việc thiết kế, tổ chức hoạt

động dạy học thúc đẩy tính tích cực, sự hứng thú

học tập của SV, mang lại sự thành công nhiều nhất

cho người học, đáp ứng mục tiêu dạy học môn học

Chẳng hạn, GV luôn phải tìm tòi, thiết kế các tình

huống dạy học, các dự án, các nhiệm vụ học tập

của cá nhân, nhóm, lớp SV sao cho hấp dẫn, lôi

cuốn, tạo ra sự hứng thú, tham gia tích cực của SV

trong quá trình học tập; luôn xuất hiện đúng lúc khi

SV cần; luôn có những quyết định thông minh làm

“hài lòng” người học Do vậy việc ứng dụng quan

điểm SPTT trong dạy học môn TLHNN ở Trường

ĐHSPKT Hưng Yên sẽ được các GV nhanh chóng

đón nhận và vận dụng hiệu quả

Như vậy, khả năng vận dụng quan điểm

SPTT vào dạy học môn TLHNN rất cao Tuy nhiên,

nếu muốn vận dụng có hiệu quả thì cần phải có đủ những điều kiện có liên quan trực tiếp đến ba nhân

tố người học, người dạy, môi trường mà quan điểm này đã xác định

3 Thực trạng hoạt động học tập môn Tâm lí học nghề nghiệp xét theo quan điểm sư phạm tương tác

a Hứng thú của SV với việc học môn TLHNN

Hứng thú với môn học sẽ giúp SV học hăng say hơn, sáng tạo hơn và hiệu quả học tập vì thế sẽ tốt hơn Qua điều tra, khảo sát hứng thú của SV với việc học môn TLHNN chúng tôi thu được kết quả sau:

Hình 3.1 Hứng thú của SV với việc học môn TLHNN

Như vậy, phần lớn SV chưa có hứng thú với việc học môn TLHNN: 4,8% SV lựa chọn mức độ ít hứng thú và 9,5% không hứng thú; 47,6% SV cảm thấy môn học này là bình thường Lí do chủ yếu

mà SV đưa ra là GV chưa có cách thức tổ chức giờ học hiệu quả nhất, chưa tạo được không khí sôi nổi trong lớp học

b Biểu hiện của SV khi học môn TLHNN

Qua điều tra, khảo sát cũng cho thấy: Phần lớn SV (71%) không tập trung chú ý vào giờ học; Hoặc có tới 61,9% SV không hợp tác với các bạn trong nhóm;Hay còn có 38% SV không bao giờ trao đổi với GV về những vấn đề chưa hiểu Điều này có nghĩa là SV vẫn chưa thực sự tích cực học tập môn TLHNN, có thể vì nhiều nguyên nhân như vấn đề trao đổi chưa thực sự hấp dẫn, hoặc việc tổ chức dạy học chưa tạo được sự tương tác tích cực giữa người dạy – người học – môi trường

Bảng 3.1 Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả học tập

môn TLHNN của SV

STT Các yếu tố ảnh

hưởng lượng Số Tỉ lệ % Thứ bậc

1 Nguồn học liệu

2 Phòng học tốt (sạch

sẽ, thoáng mát, yên tĩnh…)

3 Đầy đủ đồ dùng,

4 Mối quan hệ giữa

các thành viên trong

lớp gắn bó, cởi mở,

chan ḥòa

5 Mối quan hệ thầy trò

Số liệu ở bảng 3.1 cho thấy: Hầu hết SV

được điều tra cho rằng kết quả học tập của các em

phụ thuộc chủ yếu vào mối quan hệ tương tác giữa

thầy - trò và trò - trò Các yếu tố đó lần lượt xếp

thứ 1 (86% ý kiến) và thứ 2 (81% ý kiến) Các yếu

tố khác như đảm bảo đầy đủ đồ dùng, phương tiện

học tập, nguồn học liệu phong phú đa dạng, phòng

học tốt (sạch sẽ, thoáng mát, yên tĩnh…) dù không

phải là yếu tố ảnh hưởng chính nhưng cũng có ảnh

hưởng không nhỏ đến kết quả học tập của các em

Điều này cho thấy kết quả học tập môn TLHNN

của SV không được tốt phần nhiều phải xem xét từ

các mối quan hệ tương tác giữa thầy - trò, trò - trò,

ngoài ra cũng cần phải xem xét đến việc trang bị các

đồ dùng, thiết bị và cải thiện các điều kiện học tập

Nếu điều chỉnh và có biện pháp cải thiện mối quan

hệ thầy - trò, trò - trò, tạo được môi trường thuận lợi

thì kết quả học tập của SV trong môn TLHNN sẽ

được cải thiện

c Các biện pháp, kĩ thuật dạy học môn TLHNN

Các biện pháp, kĩ thuật được đa số GV sử dụng để gia tăng mối quan hệ tương tác và nâng cao hiệu quả dạy học là: Có thái độ cởi mở thân thiện, gần gũi với sinh viên; kích thích tính tự tin của sinh viên chiếm 100%; gần gũi với SV, tổ chức hướng dẫn SV tự học (80%) Một số biện pháp, kĩ thuật

GV ít sử dụng đó là: Tiến hành kiểm tra, đánh giá thường xuyên kết quả học tập, có sự tham gia của

SV (40%); sử dụng phương tiện, kĩ thuật dạy học hiện đại (40%)

Như vậy, mặc dù GV đã có những định hướng cho hoạt động học tập của SV, tạo được môi trường nhận thức có tính vấn đề cao kết hợp với các phương pháp kích thích SV tự tin tham gia tích cực vào quá trình dạy học song GV còn rất ít chú ý đến việc sử dụng các phương tiện, kĩ thuật dạy học hiện đại; chuẩn bị nguồn học liệu, phương tiện học tập, nhất là kiểm tra, đánh giá kết quả của người học Do đó, muốn nâng cao chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học mônTLHNN tại trường Đại học SPKT Hưng Yên cần phải tăng cường vận dụng những biện pháp, kĩ thuật để tạo ra môi trường học tập mang tính tương tác, tăng tính tích cực, chủ động của người học dưới sự tổ chức, hướng dẫn chủ động, sáng tạo của GV

4 Giải pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học môn Tâm lí học nghề nghiệp tại trường ĐHSPKT Hưng Yên

Hình 4.1 Giải pháp vận dụng quan điểm SPTT trong dạy học môn TLHNN

Theo quan điểm SPTT, tổ chức dạy học là

việc thực hiện một hệ thống các giải pháp thiết lập

các mối quan hệ tương tác tích cực đa chiều giữa

các yếu tố dạy học nhằm thúc đẩy tính tích cực học

tập của người học, trên cơ sở đó thực hiện tốt các

nhiệm vụ dạy học Vì vậy, các giải pháp vận dụng

quan điểm SPTT trong dạy học môn TLHNN được

đề xuất phải tác động đồng bộ tới các yếu tố dạy

học môn TLHNN nhất là ba yếu tố người dạy, người

học, môi trường Trong nghiên cứu này, chúng tôi

đề xuất các giải pháp sau:

- Giải pháp 1: Sử dụng hiệu quả các phương

pháp, phương tiện, kĩ thuật dạy học phát huy tính

tích cực của người học và tính tương tác giữa các

thành tố của quá trình dạy học

- Giải pháp 2: Mở rộng môi trường học tập

theo quan điểm SPTT

- Giải pháp 3: Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết

quả học tập môn TLHNN theo quan điểm SPTT

KẾT LUẬN:

1 SPTT là cách tiếp cận hoạt động dạy học,

đặc biệt nhấn mạnh các mối quan hệ qua lại giữa ba

nhân tố người học, người dạy và môi trường trong

hoạt động sư phạm Hoạt động SPTT mang lại

những ưu điểm vượt trội: Giúp người học đạt được

các năng lực vận hành bộ máy học của họ, phát huy

tính sáng tạo, óc sáng kiến, sự tự chủ của mình qua

liên tưởng; giúp hình thành ở họ năng lực tự chịu

trách nhiệm và tự học; giúp chúng ta hiểu được cách

học của người học, cách dạy của người dạy và ảnh

hưởng của môi trường đến hoạt động dạy học

2 TLHNN là môn khoa học mang tính đặc

thù của các trường ĐHSPKT, trang bị kiến thức, kĩ

năng, thái độ, đặt nền móng cho quá trình phát triển

năng lực, phẩm chất nghề nghiệp cho người giáo

viên tương lai, đáp ứng yêu cầu của nền giáo dục

trong xã hội hiện đại Thực tế dạy học môn TLHNN

tại Trường ĐHSPKT Hưng Yên đã có nhiều đổi

mới song kết quả nghiên cứu cho thấy: SV chưa có

hứng thú với môn học, tính tích cực, kết quả học tập

của SV trong các giờ học môn TLHNN chưa cao… Nguyên nhân chủ yếu là do ý thức, động cơ học tập của SV chưa thật sâu sắc, mạnh mẽ, GV chưa tạo được môi trường học tập thuận lợi thúc đẩy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, sự hứng thú học tập của các em… Vì vậy, cần phải có các giải pháp tổ chức dạy học môn TLHNN mang tính đồng bộ, hiệu quả và khả thi tác động đến GV, SV và môi trường dạy học góp phần nâng cao kết quả học tập của SV

3 Từ những nghiên cứu về mặt lí luận và thực tiễn trên đây, chúng tôi tiến hành xây dựng 3 giải pháp vận dụng quan điểm SPTT trong dạy học môn TLHNN ở Trường ĐHSPKT Hưng Yên nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả môn học Trong mỗi giải pháp, chúng tôi đề xuất các biện pháp cụ thể và nêu rõ mục tiêu, nội dung, cách thức, điều kiện thực hiện cho từng biện pháp

4 Để kiểm tra tính hiệu quả, khả thi của các giải pháp, chúng tôi đã tiến hành tổ chức thực nghiệm thông qua tổ chức giảng dạy môn TLHNN (chương 3: Các thuộc tính tâm lí của nhân cách) cho SV SPKT của Trường ĐHSPKT Hưng Yên Kết quả phân tích cho thấy: Việc vận dụng quan điểm SPTT vào giảng dạy môn TLHNN là phù hợp với đặc điểm hoạt động học tập của SV SPKT, phù hợp với đặc thù môn học và điều kiện thực tế của Trường ĐHSPKT Hưng Yên, phát huy được tính tích cực của các yếu tố người dạy, người học và môi trường dạy học GV đã nâng cao được năng lực nghiên cứu người học, việc học để lập kế hoạch dạy học; kĩ năng thiết kế các hoạt động dạy học và các hoạt động giáo dục; năng lực lãnh đạo và tổ chức các tương tác sư phạm được hoàn thiện hơn SV SPKT thể hiện được tính chủ động, tích cực, năng động, sáng tạo hơn khi tham gia vào quá trình học tập và các mối quan hệ tương tác với người dạy, môi trường và bạn học, kết quả học tập môn TLHNN được nâng cao Yếu tố môi trường tự nhiên và môi trường tâm lí tác động đến người học theo chiều hướng tích cực hơn

Tài liệu tham khảo

[1] Bộ giáo dục và Đào tạo (2013), Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.

[2] Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011 - 2020 (2011)

[3] Nguyễn Thị Thanh Hằng (2010), Tổ chức dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác trong nhà trường tiểu học, Luận án Tiến sĩ, Hà Hội.

[4] Nguyễn Thị Bích Hạnh (2006), Biện pháp hoàn thiện kĩ năng tự học cho SV ĐHSP theo quan điểm sư phạm tương tác, Luận án Tiến sĩ, Hà Nội

[5] Vũ Lệ Hoa (2008), Biện pháp vận dụng quan điểm sư phạm tương tác trong dạy học môn giáo dục học ở các trường đại học sư phạm, Luận án Tiến sĩ, Hà Nội.

[6] Phó Đức Hoà, Ngô Quang Sơn (2008), Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học tích cực,

NXB Giáo dục, Hà Nội

[7] Phó Đức Hoà (2011), Dạy học tích cực và cách tiếp cận trong dạy học tiểu học, NXB Đại học

Sư phạm, Hà Nội

[8] Phó Đức Hoà, Ngô Quang Sơn (2011), Phương pháp và công nghệ dạy học trong môi trường sư phạm tương tác, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.

[13] Lê Văn Hồng (chủ biên), Lê Ngọc Lan, Nguyễn Văn Thàng (2001), Tâm lí học lứa tuổi và tâm

lí học sư phạm, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.

[9] Đặng Thành Hưng (2002), Dạy học hiện đại - Lí luận, biện pháp, kĩ thuật, NXB Đại học Quốc

gia, Hà Nội

[10] Đặng Thành Hưng (2005), Tương tác thầy - trò trên lớp học, NXB Giáo dục, Hà Nội.

[11] Nguyễn Văn Lê (1998), Nghề thầy giáo, NXB Giáo dục, Hà Nội

[12] Jean - Marc Denommé & Madeleine Roy (2000), Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác, NXB Thanh niên, Hà Nội.

[13] Wilbert J Mckeachie (2002), Những thủ thuật dạy học, Đại học Sư phạm Hà Nội.

[14] Phan Trọng Ngọ (2005), Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường, NXB Đại học

Sư phạm, Hà Nội

[15] Phan Trọng Ngọ (Chủ biên) - Nguyễn Đức Hưởng (2003), Các lí thuyết phát triển tâm lí người,

NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội

[16] Hoàng Phê (chủ biên) (1997), Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng.

[17] Khoa Sư phạm (2006), Tài liệu bồi dưỡng chuyên đề “Sư phạm tương tác”, Đại học Quốc gia

Hà Nội, Hà Nội

[18] Khoa Sư phạm Kĩ thuật (2015), Đề cương bài giảng Tâm lí học Nghề nghiệp, Đại học SPKT

Hưng Yên;

[19] Phạm Quang Tiệp (2013), Dạy học dựa vào tương tác trong đào tạo giáo viên tiểu học trình độ đại học, Luận án Tiến sĩ, Hà Nội.

APPLYING THE VIEWPOINT OF INTERACTIVE PEDAGOGY INTO TEACHING THE OCCUPATIONAL PSYCHOLOGY SUBJECT

FOR STUDENTS AT HUNG YEN UNIVERSITY OF TECHNOLOGY AND EDUCATION Abstract:

This paper describes the nature of “viewpoints of interactive pedagogy” and its implications for

a teaching process Simultaneously, the authors suggest solutions to realize the viewpoints on the basis

of evaluating the shortcomings and limitations in the practice of teaching occupational psychology while teaching students at Hung Yen University of Technical Education Therefore, these viewpoints are aimed at improving the quality and effectiveness to teach subjects of technical teachers’ curriculum at the university

Keywords: interactive pedagogy; occupational psychology.