Luận văn tiến hành đánh giá hiệu quả sử dụng dung dịch Natribicarbonat 3% trong chăm sóc, điều trị viêm niêm mạc miệng ở bệnh nhi ung thư và một số yếu tố liên quan.
Trang 1
BỘ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐH THĂNG LONG - -
NGUYỄN THỊ NGỌC
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG DUNG DỊCH NATRIBICARBONAT 3% TRONG ĐIỀU TRỊ VIÊM NIÊM MẠC MIỆNG DO HÓA TRỊ LIỆU Ở BỆNH NHI UNG THƢ TẠI KHOA UNG THƢ BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƢƠNG NĂM 2020
Chuyên ngành: Thạc sĩ điều dưỡng
Mã ngành: 8.72.03.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐIỀU DƢỠNG
Hà Nội - 2020
Trang 2BỘ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐH THĂNG LONG -
NGUYỄN THỊ NGỌC
Mã học viên: C01293
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG DUNG DỊCH NATRIBICARBONAT 3% TRONG ĐIỀU TRỊ VIÊM NIÊM MẠC MIỆNG DO HÓA TRỊ LIỆU Ở BỆNH NHI UNG THƯ TẠI KHOA UNG THƯ BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƯƠNG NĂM 2020
Chuyên ngành: Thạc sĩ điều dưỡng
Mã ngành: 8.72.03.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐIỀU DƯỠNG Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS.Nguyễn Tiến Dũng
Hà Nội – 2020
Trang 3LỜI CAM ĐOAN Tôi tên là Nguyễn Thị Ngọc, học viên lớp Thạc sĩ điều dưỡng khóa 7,
trường đại học Thăng Long xin cam đoan:
1 Đây là luận văn do tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng
2 Công trình này không trùng lặp với bất cứ nghiên cứu nào đã dược công bố tại Việt Nam
3 Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu
Hà Nội, ngày 30 tháng 9 năm 2020
Học viên
Nguyễn Thị Ngọc
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành được luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ điều dưỡng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:
Đảng ủy, Ban giám hiệu, Phòng đào tạo sau đại học, cùng Quý Thầy, Cô giáo, các Bộ môn và các bạn học viên lớp cao học điều dưỡng khóa 7.1 trường đại học Thăng Long đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn
Đảng ủy, Ban giám đốc, các Khoa, Phòng tại bệnh viện Nhi trung ương đặc biệt là ban lãnh đạo khoa Ung thư cùng các đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian, hỗ trợ, giúp đỡ và đưa ra những góp ý chuyên môn để tôi hoàn thiện luận văn
Tất cả các bệnh nhi và gia đình đang điều trị tại khoa Ung thư, bệnh viện Nhi trung ương đã đồng ý tham gia nghiên cứu, hỗ trợ và hợp tác trong suốt quá trình tôi lấy số liệu cho đề tài nghiên cứu
Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới người hướng dẫn khoa học cho tôi là PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng đã nhiệt tình hỗ trợ về chuyên môn, hướng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu trong việc xây dựng ý tưởng đề tài và tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này
Cuối cùng tôi xin gửi lời yêu thương đến gia đình tôi đã luôn đồng hành, ủng hộ và động viên để tôi an tâm học tập
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày 30 tháng 9 năm 2020
Nguyễn Thị Ngọc
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vii
DANH MỤC BẢNG i
DANH MỤC BIỂU ĐỒ i
DANH MỤC HÌNH ii
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
Chương I TỔNG QUAN 3
1.1 Khái niệm ung thư 3
1.2 Các phương pháp chính điều trị ung thư 4
1.2.1 Hóa trị liệu 4
1.2.2 Xạ trị 5
1.2.3 Phẫu thuật 5
1.3 Tác dụng không mong muốn của hóa trị liệu 5
1.4 Sơ lược giải phẫu khoang miệng 7
1.4.1 Vị trí và cấu tạo khoang miệng 8
1.4.2 Các đặc điểm giải phẫu trong khoang miệng 8
1.5 Chức năng của khoang miệng 11
1.6 Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ của viêm niêm mạc miệng 11
1.7 Cơ chế bệnh sinh của viêm niêm mạc miệng 12
1.8 Đặc điểm lâm sàng của viêm niêm mạc miệng 13
1.9 Các thang đo viêm niêm mạc miệng 14
1.9.1 Thang đo của tổ chức y tế thế giới 14
1.9.2 Thang đo OMAS (Oral Mucositis Assessent Scale) 15
1.9.3 Thang đánh giá miệng OAG (Oral assessment guide) 15
1.10 Các biện pháp điều trị và chăm sóc viêm niêm mạc miệng 16
1.11 Vai trò của điều dưỡng trong chăm sóc và dự phòng viêm niêm mạc miệng 18
Trang 61.12 Dung dịch Natribicarbonat 3% là loại nước súc miệng an toàn,
hiệu quả và dễ sử dụng 19
1.13 Các học thuyết điều dưỡng về chăm sóc răng miệng cho người bệnh 20
1.13.1 Học thuyết nhu cầu của Henderson 20
1.13.2 Học thuyết nhu cầu của Roper, Logan và Tierney 20
1.14 Một số nghiên cứu về viêm niêm mạc miệng ở bệnh nhân ung thư 21
Chương II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 23
2.1 Đối tượng nghiên cứu 23
2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 23
2.3 Phương pháp nghiên cứu 23
2.4 Nội dung nghiên cứu 25
2.4.1 Thông tin của bệnh nhân 25
2.4.2 Triệu chứng lâm sàng của viêm niêm mạc miệng 25
2.4.3 Triệu chứng cận lâm sàng 25
2.5 Các tiêu chuẩn, kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu 28
2.6 Phương pháp thống kê và xử lý số liệu 31
2.7 Hạn chế sai số trong nghiên cứu và biện pháp khắc phục 31
2.8 Đạo đức nghiên cứu 31
Chương III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 33
3.1 Đặc điểm chung của bệnh nhi ung thư bị viêm niêm mạc miệng 33
3.1.1 Phân bố viêm niêm mạc miệng theo tuổi 33
3.1.2 Phân bố viêm niêm mạc miệng theo giới 33
3.1.3 Phân bố viêm niêm mạc miệng theo chẩn đoán bệnh 34
3.1.4 Phân bố viêm niêm mạc miệng theo tình trạng dinh dưỡng 34
3.1.5 Phân bố viêm niêm mạc miệng theo nhóm hóa chất trị liệu 35
3.1.6 Số lượng bạch cầu hạt khi xuất hiện viêm niêm mạc miệng 35
3.1.7 Phân độ viêm niêm mạc miệng 36
3.2 Các triệu chứng lâm sàng của viêm niêm mạc miệng 36
3.2.1 Các triệu chứng tại chỗ của viêm niêm mạc miệng 36
Trang 73.2.2 Các triệu chứng lâm sàng khác của viêm niêm mạc miệng 37
3.3 Viêm niêm mạc miệng và các yếu tố nguy cơ 38
3.3.1 Các yếu tố nguy cơ 38
3.3.2 Mối liên quan giữa viêm niêm mạc miệng và chế độ dinh dưỡng 39 3.3.3 Mối liên quan giữa tình trạng sốt giảm bạch cầu hạt và mức độ viêm niêm mạc miệng 40
3.4 Hiệu quả chăm sóc răng miệng bằng dung dịch Natribicarbonat 3% và các yếu tố liên quan 40
3.4.1 Thời gian khỏi viêm niêm mạc miệng trung bình theo bệnh 40
3.4.2 Hiệu quả chăm sóc răng miệng bằng Natribicarbonat 3% theo thời gian 41
3.4.3 Sự thay đổi triệu chứng sốt 42
3.4.4 Sự thay đổi triệu chứng đau 43
3.4.4.1 Đau miệng tự nhiên 43
3.4.4.2 Đau miệng khi ăn uống, nhai nuốt 44
3.4.5 Sự thay đổi khả năng há miệng 44
3.4.6 Sự thay đổi chế độ ăn 45
3.4.7 Sự thay đổi số lượng bạch cầu hạt trước và sau dùng Natribicarbonat 3% 46
Chương IV: BÀN LUẬN 47
4.1 Đặc điểm chung của bệnh nhi ung thư có viêm niêm mạc miệng 47
4.1.1 Đặc điểm về tuổi 47
4.1.2 Đặc điểm về giới 48
4.1.3 Chẩn đoán bệnh 49
4.1.4 Tình trạng dinh dưỡng 49
4.1.5 Số lượng bạch cầu hạt 50
4.1.6 Nhóm hóa chất sử dụng 51
4.1.7 Phân độ viêm niêm mạc miệng 52
4.2 Đặc điểm lâm sàng của viêm niêm mạc miệng ở bệnh nhi ung thư 52
4.2.1 Các triệu chứng tại chỗ vùng miệng họng 52
Trang 84.2.2 Các triệu chứng lâm sàng khác 53
4.2.3 Mối liên hệ giữa sốt giảm bạch cầu hạt và mức độ viêm niêm mạc miệng 53
4.3 Viêm niêm mạc miệng và các yếu tố nguy cơ 54
4.3.1 Các yếu tố nguy cơ 54
4.3.2 Mối liên hệ giữa viêm niêm mạc miệng và chế độ dinh dưỡng của bệnh nhi ung thư 55
4.4 Hiệu quả của biện pháp chăm sóc răng miệng bằng dung dịch Natribicarbonat 3% và các yếu tố liên quan 55
4.4.1 Thời gian điều trị viêm niêm mạc miệng trung bình 55
4.4.2 Mức độ viêm niêm mạc miệng 56
4.4.3 Thay đổi triệu chứng sốt 57
4.4.4 Thay đổi triệu chứng đau miệng 57
4.4.5 Thay đổi khả năng há miệng ở bệnh nhi ung thư bị viêm niêm mạc miệng 59
4.4.6 Thay đổi về chế độ ăn ở bệnh nhi ung thư bị viêm niêm mạc miệng 59
4.4.7 Thay đổi chỉ số bạch cầu hạt 60
4.5 Hạn chế của nghiên cứu 60
Chương V KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ 62
KẾT LUẬN 62
KHUYẾN NGHỊ 64 TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 9DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Trang 10DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1 Nhóm tuổi 33
Bảng 3.2 Giới 33
Bảng 3.3 Tình trạng dinh dưỡng 34
Bảng 3.4 Nhóm hóa chất 35
Bảng 3.5 Số lượng bạch cầu hạt khi bắt đầu xuất hiện viêm niêm mạc miệng 35
Bảng 3.6 Phân độ viêm niêm mạc miệng 36
Bảng 3.7 Phân bố viêm niêm mạc miệng và các yếu tố nguy cơ 38
Bảng 3.8 Mối liên hệ giữa viêm niêm mạc miệng với chế độ dinh dưỡng 39
Bảng 3.9 Mối liên hệ giữa sốt giảm bạch cầu hạt và viêm niêm mạc miệng 40 Bảng 3.10 Thời gian khỏi viêm niêm mạc miệng trung bình theo bệnh 40
DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Sự phân bố viêm niêm mạc miệng theo chẩn đoán bệnh 34
Biểu đồ 3.2 Phân bố các triệu chứng tại chỗ của viêm niêm mạc miệng 36
Biểu đồ 3.3 Các triệu chứng lâm sàng khác của viêm niêm mạc miệng 37
Biểu đồ 3.4 Hiệu quả chăm sóc răng miệng bằng dung dịch Natribicarbonat 3% theo thời gian 41
Biểu đồ 3.5 Sự thay đổi triệu chứng sốt 42
Biểu đồ 3.6 Sự thay đổi triệu chứng đau miệng tự nhiên 43
Biểu đồ 3.7 Sự thay đổi triệu chứng đau khi ăn uống, nhai nuốt 44
Biểu đồ 3.8 Sự thay đổi về khả năng há miệng 44
Biểu đồ 3.9 Sự thay đổi chế độ ăn sau khi dùng Natribicarbonat 3% 45
Biểu đồ 3.10 Sự thay đổi số lượng bạch cầu hạt 46
Trang 11DANH MỤC HÌNH
Hình 1: Ung thư là gì? 3
Hình 2: Tác dụng phụ của hóa trị liệu lên các hệ cơ quan 7
Hình 3: Giải phẫu khoang miệng 8
Hình 4: Mô hình bệnh lý 5 giai đoạn hiện tại của VNMM 12
Hình 5: Thang đo Viêm niêm mạc miệng của Tổ chức y tế thế giới 14
Trang 12ĐẶT VẤN ĐỀ
Viêm niêm mạc miệng (VNMM) là tình trạng viêm loét đặc biệt xảy ra trong miệng Biến chứng này xảy ra ở khoảng 20-40% bệnh nhi có hóa trị liệu, khoảng 60-85% bệnh nhi ghép tủy và ở hầu hết các bệnh nhi có xạ trị vùng đầu
và cổ[49]
Viêm niêm mạc miệng là một trong những biến chứng phổ biến và có thể gây ra nhiều vấn đề cho người bệnh và hệ thống chăm sóc y tế bao gồm tăng chi phí điều trị, kéo dài thời gian điều trị, làm ảnh hướng lớn tới việc áp dụng các phác đồ điều trị ung thư tối ưu như giảm liều điều trị hoặc điều chỉnh lịch trình điều trị để có thể giải quyết các tổn thương niêm mạc miệng Đối với người bệnh, viêm loét miệng gây đau đớn, làm giảm khả năng ăn uống, tăng nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, tăng nguy cơ nhiễm nấm, nhiễm virus và nhiễm trùng toàn thân Như vậy, VNMM có thể dễ dàng làm giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh ung thư [18]
Theo nhóm nghiên cứu VNMM của Hiệp hội đa quốc gia về chăm sóc hỗ trợ trong bệnh Ung thư và Hiệp hội Ung thư miệng quốc tế (MASCC/ISOO - Maltinational Association of Supportive Care in Cancer and International Society of Oral Oncology)[37], việc quản lý VNMM ở bệnh nhi ung thư bao gồm: hỗ trợ dinh dưỡng, kiểm soát cơn đau, điều trị nhiễm trùng miệng, giảm nhẹ tình trạng khô miệng, kiểm soát chảy máu miệng và can thiệp điều trị VNMM Chăm sóc răng miệng tốt có thể làm giảm mức độ nghiêm trọng của viêm niêm mạc, ngăn ngừa sự phát triển của nhiễm trùng thông qua vết loét miệng Chế độ chăm sóc răng miệng hiệu quả có mối liên quan đặc biệt đến việc sử dụng nước súc miệng Nhiều nghiên cứu đã xác định rằng nước muối Natribicarbonat 3% là một trong những loại nước súc miệng tốt và có hiệu quả đối với chăm sóc VNMM ở BN ung thư [27, 29]
Trang 13Tại khoa ung thư, bệnh viện Nhi trung ương, mỗi năm có khoảng 300 bệnh nhân mắc mới ung thư và hầu hết trải qua hóa trị liệu Số lượng BN có triệu chứng của VNMM khá cao, nhiều BN có các triệu chứng VNMM rất nặng nề,
đe dọa tới các chức năng sống và liệu trình HTL của BN Điều này đòi hỏi nhân viên y tế phải có sự theo dõi, đánh giá, dự phòng và điều trị VNMM cho BN nhằm giảm bớt các hậu quả của VNMM gây ra Bệnh nhi cần được cung cấp chế độ chăm sóc răng miệng tích cực và hiệu quả Việc lựa chọn sử dụng dung dịch súc miệng cho BN cũng là một yếu tố quan trọng Hiện nay, dung dịch súc miệng Natribicarbonat 3% đang được khuyến cáo sử dụng để dự phòng và điều trị VNMM cho người bệnh vì những lợi ích đã được ghi nhận Tuy nhiên, ở nước ta theo các tài liệu mà chúng tôi thu thập được thì hiện chưa có nghiên cứu nào đánh giá mức độ hiệu quả của dung dịch này đối với việc dự phòng và điều trị VNMM ở BNUT Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Đánh giá hiệu quả sử dụng dung dịch Natribicarbonat 3% trong điều trị viêm niêm mạc miệng do hóa trị liệu ở bệnh nhi ung thư tại khoa ung thư, bệnh viện Nhi trung ương năm 2020” với các mục tiêu:
1 Mô tả một số đặc điểm lâm sàng của VNMM ở bệnh nhi ung thư tại Bệnh viện Nhi trung ương
2 Đánh giá hiệu quả sử dụng dung dịch Natribicarbonat 3% trong chăm sóc, điều trị VNMM ở bệnh nhi ung thư và một số yếu tố liên quan