Hát then– một di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc nùng tại huyện yên thế

Hát Then, một bộ phận cấu thành nên kho tang văn hóa truyền thống quý báu của người Việt, là sản phẩm văn hóa tinhh thần được sinh thành ngay trên mảnh đất cội nguồn dân tộc .Trải qua nhiều thời kì lịch sử, các thế hệ nối tiếp nhau đã say mê sáng tạo, mài dũa, chắt lọc lưu truyền lại để nó trở thành một loại hình ca hát độc đáo mang nhiều giá trị quí giá. Nhưng ngày nay, hình thức hát Then xưa kia và những giá trị của nó đang bị mai một đi rất nhiều, có nguy cơ bị lãng quên, vang bong trong đời sống văn hóa của cư dân bắc Giang

1

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tốt bài nghiên cứu này, đầu tiên cho em xin gửi lời cảm

ơn trân trọng nhất tới chú: ……… Phó trưởng phòng văn hóa huyện Yên Thế – người đã trực tiếp hướng dẫn chỉ bảo tận tình không quản ngại thời gian và công sức giúp em trong suốt quá trình tiếp cận với tất cả các tư liệu phục vụ nội dung đề tài và hoàn thành bài nghiên cứu

Qua đây em xin gửi lời cảm ơn tới các anh chị, ngệ nhân hát then trong huyện đã trau dồi đầy đủ những kiến thức chuyên ngành Đồng thời xin được cảm ơn sự giúp Phòng văn hóa huyện Yên Thế giúp đỡ nhiệt tình , tạo điều kiện hoàn thành bài nghiên cứu ngày hôm nay

Chắc chắn bài nghiên cứu sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, cũng như hạn chế về mặt tư liệu, thực tiễn và thời gian Rất mong nhận được những góp ý, nhận xét để bài nghiên cứu của em được hoàn thiện hơn nữa

Em xin trân thành cảm ơn!

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

2.1.1 Hát then trong nghi lễ phong tục

2.1.2 Nội dung chính cua Hát Then của dân tộc Tày - nùng

2.1.3 Hát Then trong tôn giáo tín ngưỡng

Chương 3 KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN HÁT THEN CỦA DÂN TỘC TÀY NÙNG HIỆN NAY

3.1 Một số giải pháp bảo tồn và phát triển hát xoan trong giai đoạn hiện nay

3.1.1 Những đề xuất kiến nghị

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc trong thời đại ngày nay là vấn đề đâng được đặt ra một cách cấp bách, đòi hỏi phải có sự tham gia của nhiều giới và sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, nhất là những nơi địa phương có vốn văn hóa đặc thù

Hát Then, một bộ phận cấu thành nên kho tang văn hóa truyền thống quý báu của người Việt, là sản phẩm văn hóa tinhh thần được sinh thành ngay trên mảnh đất cội nguồn dân tộc Trải qua nhiều thời kì lịch sử, các thế hệ nối tiếp nhau đã say mê sáng tạo, mài dũa, chắt lọc lưu truyền lại để nó trở thành một loại hình ca hát độc đáo mang nhiều giá trị quí giá Nhưng ngày nay, hình thức hát Then xưa kia và những giá trị của nó đang bị mai một đi rất nhiều, có nguy cơ bị lãng quên, vang bong trong đời sống văn hóa của cư dân bắc Giang

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích nguồn gốc, lịch sử phát triển, lề lối tổ chức quá trình diễn xướng, những đặc điểm cơ bản của Hát Then và bước đầu thẩm định những giá trị và vai trò đích thực của Hát Then đối với đời sống văn hóa củadân tộc Nùng Nghiên cứu Hát Then nhằm chỉ ra những nguyên nhân thực trạng, từ đó làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất phương hướng bảo tồn và phát huy hát Then trong thời đại hiện nay

4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài sẽ tập chung đi sâu vào nghiên cứu Hát Then– một di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc Nùng tại Huyện Yên Thế được tồn tại và phát triển trong sinh hoạt văn hóa của dân chúng xưa và nay

Khảo sát thực trạng về hát Then–ở Huyện Yên Thế trong giai đoạn gần đây

4 Phương pháp nghiên cứu

Bài nghiên cứu khoa học sử dụng những phương pháp sau:

Căn cứ vào đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước

Hệ thống, tổng hợp, phân tích, so sánh, điều tra thu thập tài liệu Xâm nhập thực tế

5

Chương 1 PHÁC THẢO DIỆN MẠO HUYỆN YÊN THẾ TỈNH BẮC GIANG

1.1 Đặc điểm vị trí tự nhiên

Yên Thế có địa hình đồi núi trung du, thuộc vùng Đông BẮc Việt Nam nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Bắc Giang, giáp giới với hai tỉnh Thái Nguyên và Lạng Sơn Địa hình thấp dần theo hướng Đông Nam, phía Bắc là vùng núi thấp dưới chân dãy núi Bắc Sơn, mà dãy núi này hay được biết đến hơn với cái tên cánh cung Bắc Sơn chạy từ Lạng Sơn sang Thái Nguyên (một trong năm dãy núi hình vòng cung tạo nên nét đặc trưng của địa hình vùng Đông Bắc) Phía Đông Nam huyện Yên Thế giáp huyện Lạng Giang, ranh giới tự nhiên là con sông Thương một sông lớn trong hệ thống sông Thái Bình, phía Nam và Tây Nam giáp huyện Tân Yên, đều của tỉnh Bắc Giang Phía Tây và phía Bắc Yên Thế giáp các huyện của tỉnh Thái Nguyên, kể từ Tây lên Bắc lần lượt là: Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai Toàn bộ phía Đông Yên Thế giáp với huyện Hữu Lũng của tỉnh Lạng Sơn Chảy qua giữa huyện, theo hướng Đông Nam là con sông Sói, một nhánh nhỏ đầu nguồn của sông Thương

Diện tích tự nhiên của Yên Thế là 301,2575 km2

Yên Thế có hệ thống giao thông đồng bộ gồm cả đường bộ, đường thủy, chạy suốt chiều dài của tỉnh Mạng lưới điện phủ gần khắp tỉnh, đủ đáp ứng cho nhu cầu phát triển kinh tế -xã hội hiện tại và tương lai Thông tin liên lạc đã và đang được hiện đại hóa, thuận tiện cho việc giao lưu thông tin trong nước và quốc tế

Bên cạnh những mục tiêu phát triển kinh tế, Huyện Yên thế còn ưu tiên phát triển văn hóa giáo dục nâng cao trình độ đội ngũ tri thức, nâng cao dân trí, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, miền núi, vùng xa đô thị đưa khoa học kỹ thuật, thông tin vào phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương Đương nhiên, do nhu cầu cuộc sống, sẽ nảy sinh đòi hỏi văn hóa cũng phải có bước phát triển đồng bộ hòa nhập với sự phát triển kinh tế

2.2 Nguồn gốc lịch sử của hát then người dân tộc Tày - Nùng

Hát Then là loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp gồm: ca, nhạc, múa

và diễn trò Theo người Tày, Then được hiểu là Thiên, chỉ trời Về nguồn gốc

có nhiều ý kiến khác nhau song đa phần có cùng nhận định: hát Then có xuất

xứ từ Cao Bằng, khi nhà Mạc bị thất sủng Hầu hết trong các lễ cúng của

người Tày đều có hát Then, hát Then không chỉ đơn thuần là một loại hình âm nhạc hay diễn xướng dân gian mà có sự gắn kết chặt chẽ với tín

gưỡng Trong cộng đồng Tày, các ông Then, Tào, Pụt, Mo là những người có khả năng liên hệ với thần linh, tiếp cận với thế giới siêu nhiên, là

7

cầu nối giữa người trần với các đấng tự nhiên Chính bởi đó họ có vai trò hết sức quan trọng trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng Then được hát trong hầu hết các nghi lễ, hội với nhiều đường Then khác nhau tùy thuộc vào mục đích của lễ cúng Ngoài phần thuộc lễ nghi, diễn xướng then còn có phần mang tính chất vui chơi mang đậm yếu tố sân khấu Ông Then là người thuộc nhiều đường Then và có căn Then Người làm Then phải là

người cóMình pang Then (1) thích hợp cho việc làm thầy cúng, được cộng đồng tín nhiệm, nể trọng Cũng giống như Hầu đồng của người Việt, Then của người Tày mượn lời ca, tiếng đàn cùng chùm xóc nhạc dẫn đường đến với các đấng siêu nhiên để thỉnh cầu hay cảm tạ

Trong Then có nhiều đường then như: Pang Khoăn, Thống Đẳm, Cấp Sắc hay Cầu Hoa… Về dạng Then cũng lắm, trong mỗi dạng lại có nhiều điệu hát khác nhau ví như cúng lễ có: Điệu khẩu tu (vào cửa trời); Pây mạ (đi ngựa); Điệu đông mèng đông quảng (vào rừng ve); gọi vía; chèo thuyền vượt khái… dùng trong các buổi Then chữa bệnh, hát hái hoa, nối số, tiêu hao tàn (dành cho người chết), Then kỳ yên giải hạn… Với dạng hát vui như: Then vào nhà mới, Then chúc thơ, Then tảo mộ, Then trong đám cưới (được đệm bằng hồ hoặc đàn tính) Trong Then đại lễ, người ta thường thấy có hát múa, hát điệu bốn, múa chầu, cùng với một số trò vui như Pắt phu (Bắt chồng), Pắt slao báo (Bắt trai gái)…về nhạc dùng cho nhạc cụ của Then trong các nghi lễ hay hội bao gồm: Khúc tính pây tàng, khúc tính tàng nặm, tàng bốc, khúc tính chầu, khúc hoà tấu đàn tính và tam thập lục, khúc hoà tấu đàn tính và hồ trung, khúc tính giã bạn Các khúc Then được tạo nên một cách có hệ thống, bài bản theo trình tự nội dung trình diễn Không gian biểu diễn, hát Then thường được trình diễn chủ yếu trong một không gian nhỏ hẹp như trong nhà (trước bàn thờ) tuy nhiên đôi khi cũng được trình diễn trong một không gian rộng như ngoài cánh đồng, phổ biến ở Lễ hội Lồng tồng vào dịp giêng hai

2.3 Cơ cấu tổ chức và thành viên trong sinh hoạt hát Then

8

Khi vui người ta mời then, khi nhà có chuyện mời Then, người có bệnh mời Then, người hiếm muộn mời Then, Then không thể thiếu trong đời sống tinh thần và tâm linh của người Tày, nó đã trở thành một trong số tín ngưỡng đặc thù của cộng đồng tộc người này Theo quan niệm của người Tày có ba tầng trời, mỗi Mường đều có người sinh sống, trần sao âm vậy và họ tin khi tiếng đàn tính cùng lời Then cất lên là lúc các ông Then đang bắt đầu cuộc hành trình với từng đường Then dẫn quan quân đi khắp ba tầng trời Trong tàng Then Thống Đẳm (đưa đười chết về Mường trời), hay Pang Khoăn, Cấp Sắc, Cầu Hoa…đều thể hiện rất rõ quan niệm ấy Qua lời Then người nghe có thể biết được quan quân của Then đã đến đâu trên Mường trời Lời then cũng chỉ rõ đặc điểm của từng bản ở Mường Trời nơi quan quân Then đang qua Điệu then khi trầm khi bổng, đôi lúc sôi động gấp gáp kết hợp với động tác

mô phỏng cùng tiếng hò reo tạo khí thế quyết tâm của quan quân Then đồng thời xuất hiện yếu tố thiêng Đặc biệt là trong Thống Đẳm, điệu hát cùng động tác lên ngựa hay đánh nhau với thủy quái, vượt Khái… khiến người xem hồi

hộp, nín thở Khi lên ngựa Then hát rằng: Phạt cờ khửn bưởng lăng tứn mạ/

Phạt cờ khửn bưởng nả tứn loan (phất cờ về phía sau lên ngựa/ phất cờ về

phía trước xuất quân) đồng thời tay Then mô phỏng theo câu hát Tiếng kèn mạy loi, tiếng trống mạy tảng reo lên, rồi cứ thế đoàn quan quân Then đi hết

từ pá nhả khâm thai đét (bãi trà may chết nắng), rồi pá nhả lẹp thai mươi (bãi

rau hẹ chết sương), đến ruộng rồi đến các bản trong Mường trời Lời then cứ thế thủ thỉ, sôi động rồi lại trầm buồn, ngẫm ngợi Mỗi bản một tâm trạng, một sắc thái, không khí Có khi căng thẳng lo lắng, có lúc hồ hởi vui tươi, tiếng đàn tiếng hát quyện với nhau hư ảo, tiếng xáu mạ rộn vang đưa Then dần vào trạng thái tự thôi miên kiểu Shaman giáo của người Tungus ở vùng Sibiri của Nga Toàn bộ cuộc hành trình đưa linh hồn người chết về Mường Đẳm đều gắn với đường Then Thống Đẳm, câu then khắc họa những vất vả khó khăn của quan quân trên cuộc hành trình đó Lời then khi đến chợ Tam

9

Quan thể hiện khát vọng một cuộc sống ấm no, đầy đủ, câu hát rộn rã, tấp nập, hồ hởi, lạc quan, thấm vào từng cá thể đang sống nơi trần thế Lời Then cho người sống an tâm về linh hồn người đã mất Những linh hồn ấy đã được Then đưa về mường Tổ tiên, được mua sắm đầy đủ, ấm nó, có ruộng có vườn,

có trâu, có của Còn với Pang Khoăn lời Then tạo niềm tin cho người bệnh, những người đang gặp hoạn nạn khó khăn để vượt lên số phận, cải tạo số phận, là liều thuốc giúp họ vượt qua mọi trở ngại bệnh tật để sống

Then gắn với đời sống tâm linh và tín ngưỡng của người Tày, góp phần làm nên bản sắc văn hóa của cộng đồng Tày – Nùng Hát Then, đàn tính là linh hồn cho các lễ nghi, hội hè Tiếng đàn tính vang vọng, lời Then ngọt ngào nồng ấm cùng yêu tố thiêng là món ăn tinh thần hơn tất thảy các món ăn

tinh thần khác Trước hiện tượng văn hoá dân gian tổng thể có tính nguyên

hợp hay một nghi lễ tôn giáo được diễn xướng bằng hình thức hát, hát kể có kèm theo nhạc và nhảy múa, cùng những biểu tượng tôn giáo mang tính tượng trưng như hát Then đã đặc biệt gây được sự quan tâm và chú ý không

chỉ với cộng đồng Tày – Nùng mà cả với các tộc người khác trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam Điều đó được khẳng định qua Liên hoan hát then, đàn tính lần I và II tại Thái Nguyên năm 2005, Cao Bằng 2007 Và vừa qua Liên hoan hát then, đàn tính lần III tại Bắc Kạn đã được nhiều người háo hức đón nhận Hy vọng với sức hấp dẫn của hát Then, đàn tính, loại hình nghệ thuật này sẽ không bị mai một và ngày phát triển hơn

10

2.4 Mục đích ca hát và trang phục

Đối với người Tày- Nug , chắc chắn ai cũng đều thích nghe hát Then Bởi hát Then là một loại hình diễn xướng dân gian rất dễ đi vào lòng người với ca từ và âm nhạc rất hấp dẫn Hát Then không phải chỉ là diễn xướng dân gian đơn thuần, mà hoàn toàn mang phong cách bác học Hát Then bao giờ cũng được hát với đầy đủ nghi lễ và tổ chức ở nơi trang trọng nhất trong gia đình, đó là gian nhà ở trước bàn thờ tổ tiên Người hát Then bao giờ cũng hát từng chương, từng khúc theo một trình tự và bài bản nhất định như trong sách Một cuộc hát Then có thể chỉ dài một đêm nhưng cũng có thể dài tới mấy ngày đêm, thời gian dài hay ngắn tuỳ theo mục đích của đêm hát Then và yêu cầu của gia chủ

Có thể ví hát Then như là một bộ trường ca khổng lồ, trong bộ trường

ca khổng lồ ấy bao gồm có nhiều trường ca nhỏ Trong mỗi trường ca nhỏ lại được chia ra thành các chương, các đoạn và mỗi chương đoạn đều có cách hát khác nhau, sự hấp dẫn cũng khác nhau

Hát Then thực sự đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai yếu tố nghệ thuật diễn xướng dân gian và nghệ thuật bác học Qua Then, cho thấy sinh hoạt văn hoá tâm linh của người Tày đã đạt đến đỉnh cao

Phần lời của hát Then mang đậm chất văn học Nếu tách phần lời ra khỏi nhạc thì đó sẽ là những trường ca dài khác nhau

Hát Then đã từng có thời kỳ bị nhà nước coi là mê tín dị đoan, còn những người hát Then bị cho là những kẻ gieo rắc u mê cho dân chúng, nên

họ bị cưỡng ép đến các "trại cải tạo" (thực tế là nhà tù) để học tập cho tiến bộ Sau đó từng người còn phải viết cam kết với chính quyền từ nay trở đi sẽ không bao giờ hát Then nữa Những đợt giam giữ và cải tạo có khi đến một vài tháng nhưng sau khi được thả trở về nhà người ta vẫn lại cứ hát Then

11

Hát Then rất nhân văn, phần ca từ của hát Then có giá trị về mặt văn học rất cao Ví dụ, như trường ca Khảm hải (Vượt biển) dài 650 câu đã được đưa vào giảng dạy ở trong nhà trường

Ở thời điểm đó, những người làm Then đều đã bị bắt đi cải tạo giam giữ, hàng trăm cuốn sách chép lời Then cùng hàng ngàn cây đàn tính dùng để đệm hát Then đều bị đem đốt Cán bộ, đảng viên trong các cơ quan nhà nước nếu ai hát Then thì sẽ bị xử lý kỷ luật

Đó là những tháng ngày đáng buồn và ảm đạm nhất của hát Then Không chỉ riêng ông bị công an giám sát và tư liệu về then bị tịch thu mà cả nghệ sĩ hát Then Hoàng Thị Quỳnh Nha công tác cùng cơ quan với ông cũng

bị như vậy

Nghệ sĩ ưu tú Hoàng Thị Quỳnh Nha, sinh năm 1941 - Quê ở bản Bó,

xã Phù Ngọc, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng Chị cũng là cán bộ Sở Văn hoá - Thông tin Cao Bằng Nhưng lúc đó chị vẫn hy vọng đến một ngày nào

đó có thể nhà nước sẽ thay đổi chính sách, sau này chị được nhà nước phong tặng danh hiệu nghệ sĩ ưu tú hát Then vào năm 1993

Ông Hoàng Hoa Cương cũng cho hay thêm là vào thời điểm ấy, tất cả những người hành nghề hát Then ở trong tỉnh Cao Bằng đều bị bắt giam để tập trung cải tạo và bị tịch thu tất cả mọi dụng cụ hành nghề như sách vở ghi chép, đàn tính, chiêng, trống Mặc dù công an rất muốn bắt ông, luôn rình

mò ông nhưng họ đã không bao giờ có đủ bằng chứng để bắt

Cũng theo lời nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương, chỉ một thời gian sau, khi ông vẫn còn công tác ở Sở Văn hoá - Thông tin Cao Bằng thì chính quyền tự nhiên quên đi cái chính sách bắt buộc người dân phải từ bỏ hát Then Đến thời

kỳ đất nước đổi mới, việc cấm kỵ đối với Then hoàn toàn không còn Với tư cách trưởng đoàn văn công tỉnh Cao Bằng, ông Hoàng Hoa Cương đã cho mở trường dạy hát Then

12

Trong thực tế Then đã có ảnh hưởng không nhỏ đối với các nhạc sĩ trong nước, từ buổi đầu lên tham gia kháng chiến ở Việt Bắc Một số bài hát của các nhạc sĩ người Kinh đã lấy giai điệu từ Then như Tiếng hát giữa rừng Pác Bó của Nguyễn Tài Tuệ; Việt Bắc nhớ Bác Hồ, Suối Lê - nin của Phạm Tuyên; Ca ngợi đảng cộng sản Việt Nam của Đỗ Minh

Hát Then của người Tày- Nùng trong những năm qua đã phải trải biết bao thăng trầm Còn hôm nay, hát Then đang trên đường dần khôi phục và tiếp tục phát triển Các cuộc liên hoan hát Then đã góp phần tiếp sức cho Then đi vào quần chúng và phát triển mạnh mẽ hơn

13

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG THỨC TRÌNH DIỄN VÀ TÍNH THỰC HÀNH XÃ HỘI CỦA HÁT THEN TẠI HUYỆN YÊN THẾ TỈNH BẮC GIANG 2.1 Hát then trong nghi lễ phong tục

Mùa xuân gắn với những làn điệu dân ca mượt mà đằm thắm, dân ca, dân vũ của đồng bào dân tộc Tày, Nùng tỉnh Bắc Giang cũng mang trong mình những nét văn hoá độc đáo, mang bản sắc riêng So với các dân tộc ít người ở Bắc Giang, người Tày và người Nùng có dân số đông hơn, người Nùng khoảng 67.000 người, người Tày xấp xỉ 38.000 người Vào những năm đầu của thế kỷ XIX đến thế kỷ XX, người Tày, Nùng di cư từ Bắc Kạn, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh đến Bắc Giang, tập trung ở 5 huyện: Yên Thế, Lạng Giang, Lục Nam, Lục Ngạn và Sơn Động Họ sống và định cư độc lập ở các làng bản riêng và có truyền thống văn hóa, phong tục tập quán riêng Bản sắc văn hoá âý trải qua nhiều bước thăng trầm vẫn tồn tại trong đời sống văn hoá tinh thần của người Tày, người Nùng đến ngày nay Đặc biệt những làn điệu dân ca được bảo tồn và phát huy rất tốt như Soong hao, Sli, Lượn, Then

Then là hình thức sinh hoạt văn hoá tâm linh có từ lâu đời, và đã trở thành nét đẹp văn hoá truyền thống của người Tày, Nùng.Với những nét độc đáo riêng đó là sự kết hợp hài hoà giữa chất thiêng và chất văn nghệ Có thể nói Then là hiện tượng văn hoá dân gian tổng thể có tính nguyên hợp, là hình thức nghi lễ diễn xướng nghệ thuật tổng hợp gồm có hát, nhạc, múa, trang phục Nói cách khác, âm nhạc là điều kiện cần và đủ để giúp Then nhập hồn

và thoát hồn, khả năng đó nếu không có âm nhạc Then sẽ không làm được Việc trở thành ông Then, bà Then không phải do con người ta tự lựa chọn theo sở thích, ý muốn mà chỉ một số người có căn số ma Then nhập vào và trở thành Then Những người này dù muốn hay không thì trước sau phải xuống Then, tuổi thành Then không cố định, có người xuống Then khi 12, 13 tuổi,

14

cũng có khi 30, 40 tuổi mới thành Then Các ông Then, bà Then còn lại hiện nay vẫn giữ được đầy đủ nghi lễ của loại hình nghệ thuật dân gian này từ trang phục, đàn tính, nhạc xóc

Nghệ thuật hát then là sự tổng hợp hài hòa nhuần nhuyễn của nhiều yếu

tố như: âm nhạc, múa, hát, hội họa, văn học, ngôn ngữ, tín ngưỡng tâm linh, phong tục tập quán thể hiện một cách sinh động và hấp dẫn về nhân sinh quan, thế giới quan, tư tưởng, tình cảm và khát vọng của đồng bào Tày, Nùng, Thái đối với thiên nhiên, xã hội và cuộc sống

Theo quan niệm dân gian, then có nghĩa là thiên, thiên tức là "trời" Hát then được coi là điệu hát của thần tiên truyền lại Chính vì thế, trong đời sống của người Tày cổ, nó được dùng trong những sự kiện trọng đại hay lễ cầu an, cầu mùa, gọi hồn… giúp gửi lời cầu khấn đến nhà trời Những ông then, bà then chính là sứ giả của thần thánh, là người giúp họ gửi vía cầu thần, chuyển tải tâm tư, nguyện vọng của gia chủ tới thần linh

Cộng đồng người Tày, Nùng, Thái vẫn lưu truyền câu chuyện, trong một giấc mơ vàng, họ được ban cho cây đàn trời (tính) và dạy cho các bài hát then Tiếng đàn ngân nga, lời hát dìu dặt, đưa tâm hồn người nghe dù già hay trẻ, con gái hay con trai vào trạng thái bồng bềnh, mơ màng, huyền ảo

"không mắt nào nhắm nổi, không tai nào có thể làm ngơ"

Hát then phải có đàn tính, nếu không "nó như bát cơm thiếu muối", tiếng hát không có hồn, không bay cao, vang xa Khi kết hợp giữa đàn tính với chùm xóc nhạc đeo vào ngón chân cái, phối hợp nhịp nhàng cùng giai điệu trầm bổng sẽ tạo nên một không gian đầy sức mê hoặc

Phải xem và nghe then mới thấy phục những người hát then làm lễ Giống như một diễn viên phải thể hiện nhiều vai cùng lúc, người được gọi là ông then, bà then miệng vừa hát theo những giai điệu biến chuyển linh hoạt, mặt vừa diễn theo những cung bậc cảm xúc, tay múa lúc chậm lúc nhanh,

Nếu then Tày có hai dòng nam và nữ, thầy then vừa gảy đàn vừa hát kết hợp chùm xóc nhạc đeo ở ngón chân cái đệm thì then Nùng lại do phụ nữ đảm nhận không phân biệt hai dòng Then của người Thái trắng tương tự then Nùng, khi hành lễ, bà then tự đàn hát có người phụ giúp xóc nhạc đi cùng

Như cây đa nhiều cành, nhiều rễ lan tỏa khắp nơi, ở đâu có dân tộc Tày, Nùng, Thái thì ở đó có hát then Khi tiếng hát cất lên, người ta nhận ra đó là then ở tỉnh nào, huyện nào Ở mỗi vùng, làn điệu then lại có những nét độc đáo riêng: Then Lạng Sơn tha thiết, đằm thắm; then Tuyên Quang dồn dập, mạnh mẽ như thúc quân ra trận; then Hà Giang nhấn nhá từng tiếng một, dìu dặt, ân tình; then Bắc Kạn thì thủ thỉ, tâm tình

Là loại hình diễn xướng tổng hợp được thể hiện trong không gian nghi

lễ nhuốm màu sắc tâm linh, thần thoại nhưng kỳ thực, những lời ca then lại sử dụng ngôn từ tượng hình, tượng thanh, lối so sánh, ví von phong phú, vô cùng bình dị, giàu hình ảnh, khi là lời tri ân hướng tới ông bà tổ tiên, khi tái hiện cuộc sống của người dân buôn làng từ lúc ở chốn đời thường đến khi về cõi

ma mị

2.2 Nội dung của làn điệu Then của đồng bào Tày Nùng

Về cơ bản có thể chia công việc Then ra thành 4 nội dung:

Then chúc tụng: Khi gia đình có việc vui mừng mà kinh tế khá họ sẽ

mời Then đến hát vui văn nghệ Loại Then này người đến hát Then có thể là thày Then hoặc là những người biết hát Then biểu diễn