Sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy học học phần công tác quốc phòng, an ninh ở trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh đại học thái nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊNTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN XUÂN HẢO SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI VÀO DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH” Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH -Đ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN XUÂN HẢO

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI VÀO DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH”

Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH

-ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN XUÂN HẢO

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI VÀO DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH”

Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH

-ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

Ngành: LL&PPDH bộ môn Lý luận Chính trị

Mã số: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ HƯỜNG

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này do bản thân tôi thực hiện dưới sự hướng

dẫn khoa học của TS Nguyễn Thị Hường trường Đại học Sư phạm - Đại học

Thái Nguyên Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trungthực và chưa từng ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác và thông tintrích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Xuân Hảo

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này em xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáođang công tác tại trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, Khoa Giáo dục Chínhtrị đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn em trong quá trình học tập và nghiên cứu

Đặc biệt em xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Thị Hường người đã

trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho emtrong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc, lãnh đạo Phòng, Khoa và tậpthể đội ngũ giảng viên trong Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đạihọc Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình họctập và triển khai đề tài Cảm ơn gia đình và tập thể lớp Cao học K26 đã gắn bó,động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin trân trọng cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 11 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Xuân Hảo

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC .iii

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN vii

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ viii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3

5 Giả thuyết nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 4

7 Những đóng góp mới của đề tài 4

8 Kết cấu của đề tài 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 CƠ SỞ LY LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI VÀO DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH” Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH 6

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài 6

1.1.2 Các công trình nghiên cứu trong nước 8

1.2 Những vấn đề lý luận chung về phương pháp đóng vai trong tổ chức dạy học 12

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp đóng vai trong dạy học 12

1.2.2 Ưu, nhược điểm của phương pháp đóng vai trong dạy học 18

1.2.3 Sự cần thiết sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh hiện nay 22

Chương 2 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG,

AN NINH” Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 30

2.1 Khái quát về Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học TháiNguyên 302.2 Những kết quả đạt được trong sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy họchọc phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 342.3 Những hạn chế của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học họcphần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng

và an ninh - Đại học Thái Nguyên 45

2.4 Nguyên nhân của những kết quả đạt được và hạn chế trong sử dụng phươngpháp đóng vai vào dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên

48

2.4.1 Nguyên nhân của những kết quả đạt được trong sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 482.4.2 Nguyên nhân của những hạn chế trong sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 492.5 Sự cần thiết của đổi mới sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học họcphần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng

và an ninh - Đại học Thái Nguyên 50

2.5.1 Đổi mới việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học học phần:

“Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và

an ninh - Đại học Thái Nguyên xuất phát từ cấu trúc chương trình mônhọc 502.5.2 Đổi mới việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học học phần:

“Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và

an ninh - Đại học Thái Nguyên nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả

2.5.3 Đổi mới việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học học phần:

“Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và

an ninh - Đại học Thái Nguyên góp phần nâng cao năng lực giảng viên

và sinh viên trong quá trình dạy học 54

Chương 3 BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI VÀO DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH” Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH - ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 583.1 Nguyên tắc đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phươngpháp đóng vai vào dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh”

ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 583.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính khách quan 583.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 593.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi và hiệu quả 603.2 Biện pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp đóng vai vàodạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 623.2.1 Nâng cao nhận thức cho giảng viên và sinh viên về vai trò của phươngpháp đóng vai trong dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh”

ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 623.2.2 Xây dựng quy trình dạy học đóng vai ở Trung tâm Giáo dục quốcphòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên theo định hướng năng lực 633.2.3 Kết hợp linh hoạt các phương pháp dạy học nhằm nâng cao hiệu quảvận dụng phương pháp đóng vai vào tổ chức dạy học học phần: “Côngtác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh

- Đại học Thái Nguyên 663.2.4 Đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá nhằm phát huy tính tích cực,sáng tạo của người học trong học tập học phần: “Công tác quốc phòng,

an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học TháiNguyên 69

3.2.5 Đảm bảo những điều kiện vật chất trong quá trình vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh”

ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên 72

3.3 Thực nghiệm sư phạm 73

3.3.1 Mục đích, nguyên tắc, nội dung, phương pháp và quy trình thực nghiệm 73

3.3.2 Tiêu chí và cách đánh giá kết quả thực nghiệm 74

3.3.3 Giả thuyết thực nghiệm 75

3.3.4 Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm và đối chúng 75

3.4 Quy trình thực hiện 75

3.4.1 Thiết kế bài thực nghiệm số 1 75

3.4.2 Thiết kế bài thực nghiệm số 2 81

Kết luận chương 3 91

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

1 Kết luận 93

2 Khuyến nghị 94

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

4 GDQP&AN - ĐHTN Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Bảng:

Bảng 2.1 Nhận thức của sinh viên về vai trò của việc sử dụng phương

pháp đóng vai vào dạy học các học phần Công tác quốc phòng,

an ninh 35Bảng 2.2 Nhận thức của sinh viên về mục tiêu sử dụng phương pháp

đóng vai vào dạy học học phần Công tác quốc phòng, an ninh 36Bảng 2.3 Mức độ tham gia của sinh viên trong quá trình sử dụng phương

pháp đóng vai ở học phần Công tác quốc phòng, an ninh 38

Bảng 2.4 Mức độ yêu thích của sinh viên và ý kiến về hiệu quả của quá

trình tổ chức các hoạt động đóng vai 38

Bảng 2.5 Nhận thức của giảng viên về tầm quan trọng của sử dụng

phương pháp đóng vai vào dạy học tại Trung tâm GDQP&AN

- ĐHTN 39Bảng 2.6 Đánh giá của giảng viên về hiệu quả tổ chức sử dụng phương

pháp đóng vai trong dạy học tại Trung GDQP&AN - ĐHTN 40Bảng 2.7 Đánh giá của giảng viên về thái độ của sinh viên trong giờ học sử

dụng phương pháp đóng vai đối với học phần Công tác quốc phòng, an ninh 40Bảng 2.8 Những ưu điểm của tổ chức sử dụng phương pháp đóng vai

vào dạy học học phần Công tác quốc phòng, an ninh tại Trungtâm của các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụngphương pháp đóng

vai tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN 42

Bảng 2.10 Đánh giá của Ban Giám đốc và các phòng ban chức năng về tầm

quan trọng sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy học tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN 43Bảng 2.11 Đánh giá của Ban giám đốc và các phòng ban chức năng về

tâm GDQP&AN - ĐHTN 44

Bảng 3.1: Kết quả kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN (Sinh viên ĐHKTCN) 86Bảng 3.2: Kết quả kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN (Sinh viên ĐHKTCN) 88

Biểu đồ:

Biểu đồ 3.1: Kết quả kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN (Sinh viên ĐHKTCN) 87Biểu đồ 3.2: Kết quả kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN (Sinh viên ĐHKTCN) 89

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế giới đương đại đã và đang có những biến đổi mạnh mẽ nhờ tác độngnhiều chiều của kỉ nguyên công nghệ và cuộc cách mạng 4.0 Cùng với nhiềuquốc gia trên thế giới, kỉ nguyên số mang đến cho Việt Nam những cơ hội vàđồng thời là cả những thách thức Điều đó cho thấy, trong xu thế hội nhập vàphát triển, tri thức được xem là yếu tố cơ bản và là sức mạnh để Việt Nam vươntầm và khẳng định vị thế Nhận thức được thời cơ và vận hội, Đảng và Nhà

nước ta chủ trương đẩy mạnh, đổi mới giáo dục đào tạo, thực sự coi “Giáo dục, đào tạo là quốc sách hàng đầu” đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển.

Giáo dục vừa là điều kiện tiên quyết góp phần phát triển kinh tế vừa góp phần

ổn định chính trị xã hội đồng thời nâng cao chỉ số phát triển con người

Cùng với các lĩnh vực giáo dục khác, GDQP - AN là một nội dung quantrọng trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, là chủtrương lớn của Đảng, Nhà nước trong chiến lược bảo vệ Tổ quốc Đại hội

Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: “Tăng cường Quốc phòng, an ninh

là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của Đảng, Nhà nước và toàn dân” Quan

niệm của Đảng về xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân tronggiai đoạn hiện nay đã có nhiều đổi mới Điều này thể hiện rõ ở việc đẩy mạnh

và tăng cường bồi dưỡng kiến thức quốc phòng và an ninh cho mọi đối tượng,làm cho mọi người dân trong xã hội thấy được những thách thức, tác độngtrực tiếp đến lĩnh vực quốc phòng, an ninh; thấy được trách nhiệm của bảnthân trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân, giữ vững thế trận an ninh nhândân, bảo vệ Tổ quốc XHCN trong điều kiện mới

Mục tiêu của Quốc phòng và an ninh là giáo dục cho công dân lòng yêunước, yêu Chủ nghĩa xã hội, niềm tự hào và sự trân trọng đối với truyền thốngcủa dân tộc, trang bị cho họ những kiến thức cơ bản về quốc phòng, an ninh vànhững ky năng quân sự cần thiết, để cho công dân Việt Nam nhận thức đầy đủ

hơn quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, góp phần nâng cao chất lượng toàn diện nguồn lực con người.

Giáo dục quốc phòng và an ninh cho học sinh, sinh viên là một trongnhững nội dung của chiến lược đào tạo con người, nhằm đào tạo ra những conngười mới có đủ trình độ năng lực để thực hiện tốt hai nhiệm vụ xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN Chính vì vậy ngày 28/4/1981 Ban Bí thư

Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị 107-CT/TW về “Tăng cường công tác giáo dục quốc phòng nhân dân, chuẩn bị cho thể hệ trẻ sẵn sàng làm nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc”.

Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN hiện nay đang đảm nhiệm nhiệm vụ giáodục quốc phòng và an ninh cho sinh viên các trường đại học và cao đẳng thuộcĐại học Thái Nguyên Nhận thức đúng tầm quan trọng của việc tổ chức, quản

lý, giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Giáo dục quốc phòng - anninh nói chung, nâng cao chất lượng giảng dạy cho sinh viên học tại Trung tâmGDQP&AN - ĐHTN nói riêng Những năm qua Trung tâm GDQP&AN -ĐHTN đã có nhiều biện pháp nhằm nâng cao chất lượng trong công tác giảngdạy và quản lý nhờ đó mà chất lượng dạy học ở Trung tâm đã có nhiều tiến bộtrên một số mặt Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đã đạt được thì vẫn cònmột số hạn chế nhất định cần phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung,hình thức tổ chức và đặc biệt là phương pháp dạy học

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho người học thực hành, “làm thử” một

số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định Đây là phương phápnhằm giúp người học nâng cao nhận thức, năng lực của bản thân qua thực hiệnvai diễn hoặc quan sát cách xử lý tình huống của người khác Việc “diễn”không phải là phần chính của phương pháp này mà điều quan trọng là sự thảoluận sau phần diễn ấy Với đặc thù kiến thức và yêu cầu cần đạt về phẩm chất

và năng lực mà môn học Giáo dục quốc phòng - an ninh sẽ hình thành ở ngườihọc thì phương pháp đóng vai là một trong những phương pháp thích hợp vàphát huy tốt hiệu quả giáo dục

Trong thực tế, phương pháp đóng vai đã được áp dụng khá phổ biến trong

giảng dạy chương trình Giáo dục quốc phòng - an ninh nói chung và học phầnCông tác quốc phòng, an ninh nói riêng thì việc sử dụng phương pháp này cònnhiều hạn chế.

Với mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học cũng như thực hiện chủ trương

đổi mới phương pháp trong giảng dạy cho sinh viên, tôi lựa chọn đề tài: “Sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy học học phần: “Công tác quốc phòng,

an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh - Đại học Thái Nguyên” để làm đề tài luận văn cao học, chuyên ngành LL&PPDH bộ môn Lý

luận Chính trị

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng vận dụng phương pháp đóng

vai trong giảng dạy học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm

GDQP&AN - ĐHTN Từ đó, đề xuất biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả sửdụng phương pháp này vào giảng dạy học phần: “Công tác quốc phòng, anninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN trong thời gian tới

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Xây dựng cơ sở lý luận vận dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạyhọc phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN

- Khảo sát và đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp đóng vai vàogiảng dạy học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN -ĐHTN

- Đề xuất biện pháp sử dụng phương pháp đóng vai vào giảng dạy họcphần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN

- Tiến hành thực nghiệm một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả vậndụng phương pháp đóng vai vào giảng dạy học phần: “Công tác quốc phòng, anninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN

4 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Việc sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy họchọc phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học học phần: “Công tác quốc phòng,an

ninh” ở Trung tâm GDQP&AN

-ĐHTN

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu thực trạng sử dụng phương pháp đóng vai vào dạy họchọc phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTNtrong năm học 2018 - 2019 và 2019 - 2020

5 Giả thuyết nghiên cứu

Trong quá trình dạy học, nếu giáo viên xây dựng được các tình huốngtrong phương pháp đóng vai thích hợp với từng bài, từng chương và sử dụngđúng đắn sẽ giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập Qua quá trình thực hiệnphương pháp đóng vai, học sinh sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động trongnhận thức góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo môn học Giáo dụcquốc phòng - an ninh, góp phần giáo dục con người phát triển toàn diện, đápứng yêu cầu nhiệm vụ giáo dục đào tạo trong tình hình hiện nay

6 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu lý luận:

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu lý luận: Đề tài tập trung nghiên cứu cácvăn bản, văn kiện của Đảng, Nhà nước; các chỉ thị và thông tư của Bộ GD&ĐT;nghiên cứu lí luận dạy học, tâm lí học, cơ sở lí luận về đổi mới phương phápdạy học; nghiên cứu cơ sở lí luận về phương pháp đóng vai, nghiên cứu chươngtrình, nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo của họcphần “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN

+ Phương pháp phân tích và tổng hợp

+ Phương pháp diễn dịch và quy nạp

+ Phương pháp phân loại, hệ thống hoá

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp điều tra xã hội học,phương pháp thực nghiệm sư phạm ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN, phươngpháp thống kê toán học

7 Những đóng góp mới của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là nguồn tài liệu bổ sung cho việc nghiêncứu và sử dụng hiệu quả phương pháp đóng vai vào dạy học học phần: “Côngtác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN Các bài giảngđược thiết kế theo phương án dạy học đóng vai trong học phần: “Công tác quốcphòng, an ninh” ở Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN là nguồn tài liệu tham khảocho giáo viên Giáo dục quốc phòng, các sinh viên sư phạm ngành Giáo dụcquốc phòng; học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận vàphương pháp dạy học bộ môn lý luận Chính trị, Giáo dục học

8 Kết cấu của đề tài

Đề tài ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Kiến nghị, Danh mục tài liệu thamkhảo và Phụ lục thì nội dung đề tài gồm có 3 chương

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LY LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI VÀO DẠY HỌC HỌC PHẦN: “CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH”

Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài

Trong lịch sử giáo dục, đóng vai là một trong những phương pháp dạy họcxuất hiện từ rất sớm Ban đầu, đóng vai được vận dụng chủ yếu trong lĩnh vựcnghệ thuật Dần dần, với những tính năng và công dụng của nó, đóng vai trởthành một trong những phương pháp dạy học được nhiều nhà sư phạm áp dụng.Cùng với đó, đóng vai và phương pháp đóng vai cũng trở thành một trongnhững chủ đề được tranh luận ở nhiều diễn đàn giáo dục Trong nhiều năm trởlại đây, ở cả phạm vi trong nước và quốc tế đã có không ít công trình nghiêncứu, các bài viết khoa học bàn về phương pháp đóng vai Có thể kể đơn cử một

số công trình tiêu biểu như:

- Nhóm tác giả: Brierley Gary; Devonshire Liz and Hillman Mick trong:

"Learning to Participate: Responding to Changes in Australian Land and Water Management Policy and Practice” cho rằng: Đóng vai là phương pháp

dạy học dựa trên việc giao cho người học giải quyết một tình huống cụ thểthông qua hình thức sắm vai, đặt mình vào tình huống, vào hoàn cảnh, bối cảnh

cụ thể của tình huống để giải quyết vấn đề Tác giả Brierley còn khẳng định,dạy học bằng phương pháp đóng vai góp phần phát triển ky năng giao tiếp -một ky năng cần thiết và quan trọng để người học hoạt động được trong mộttập thể, cộng đồng

[26]

- Bài viết của Alden Dave với nhan đề "Experience with Scripted Role Play in Environmental Economics" lại tiếp cận phương pháp đóng vai ở góc độ

giáo dục ky năng kinh tế Ông cho rằng, đóng vai chính là quá trình người họcđược

làm thử, thực hành thử vai trị nào đĩ trong kịch bản Việc người học được trảinghiệm khi thực hành những vai trị được lên trong kịch bản giúp họ cĩ thêmnhiều ky năng để cĩ thể thích ứng trong thực tế [25]

- Các tác giả: Hirsch Philip and Lloyd Kate trong bài viết: "Real and Virtual Experiential Learning on the Mekong: Field Schools, e-sims and Cultural Challenge," đã đề cập đến phương pháp mơ phỏng nĩi chung và mơ

phỏng điện tử nĩi riêng, qua đĩ khẳng định, đĩng vai bao gồm các yếu tố thenchốt của học tập kinh nghiệm Thơng qua đĩng vai các kinh nghiệm của ngườihọc được bộc lộ và các kiến thức sẽ được tạo ra thơng qua sự biến đổi của kinhnghiệm [28]

- Tác giả Fisher Bob với "Role play as a teaching method in multi- stakeholder natural resource management" của nước Cộng hịa Dân chủ

Nhân dân Lào cũng đã khẳng định, đĩng vai là một phương pháp giảng dạy hiệuquả trong quản lý tài nguyên thiên nhiên nhiều bên [27]

- Nhĩm nghiên cứu Robert J Marzand, Debra J Pickering, Jane E Pollock

trong cơng trình “Các phương pháp dạy học hiệu quả” cũng đã phân tích ưu thế

và hạn chế của một số phương pháp dạy học tích cực, trong đĩ đề cập nhiều đến

ưu, nhược điểm của phương pháp đĩng vai Từ lập luận cho rằng, đĩng vai làkhơng chỉ địi hỏi nhân vật vào vai phải nhận thức đúng đắn, đầy đủ về nội dung

mà cịn địi hỏi ky thuật biểu lộ xúc cảm, ky năng tư duy và xử lý tình huống;nhĩm nghiên cứu khẳng định: Đĩng vai càng thiết thực bao nhiêu thì ky năngtương ứng của người học càng được hình thành và phát triển bấy nhiêu [30]

- Kanokwan Manorom and Zoë Pollock, “Role play as a Teaching Method: A Practical Guide” - Báo cáo của Tiến sĩ Kanokwan Manorom and

Zoë Pollock lại tiếp cận vấn đề đĩng vai trên phương diện phương pháp dạyhọc Tác giả đã chỉ ra tính ưu việt của phương pháp này trong việc cuốn húthọc sinh tham gia tích cực vào hoạt động nhận thức và hình thành ky năng đàmphán, phản biện theo tư duy lơgic Theo tác giả, phương pháp đĩng vai địi hỏi

người học chủ động tiếp cận vấn đề, chủ động xử lý tình huống và “cho phép

họ hoạt động

như là các bên liên quan trong một kịch bản tưởng tượng hay cĩ thực”.Kanokwan Manorom and Zoë Pollock cũng đã phác thảo quy trình của dạy họcbằng phương pháp đĩng vai gồm bốn bước: “Chỉ dẫn, tương tác, diễn đàn vàphỏng vấn” [29]

Tựu chung lại, xuất phát từ nhiều cách tiếp cận, các nhà khoa học trên thếgiới đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về đĩng vai và phương pháp đĩngvai Dù cịn một vài nội dung chưa thật đồng nhất, song về cơ bản, các nhànghiên cứu đã đánh giá cao vai trị của phương pháp đĩng vai và coi đây là mộttrong những phương pháp dạy học cần được áp dụng ở mơi trường giáo dục

1.1.2 Các cơng trình nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam trong nhiều năm trở lại đây, phương pháp đĩng vai cũng được

sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, cĩ thể khái quát một số cơng trình tiêubiểu sau đây:

* Những cơng trình nghiên cứu đã được xuất bản thành sách tham khảo

- Nhà nghiên cứu Phạm Viết Vượng trong ấn phẩm “Giáo dục học” đã xác

định: Sắm vai là một hình thức của phương pháp trị chơi thuộc nhĩm cácphương pháp thực hành Qua đĩ, tác giả chỉ rõ ưu điểm, những tồn tại trong vậndụng phương pháp đĩng vai trong thực tiễn dạy học [23, tr102]

- Học giả Phan Trọng Ngọ với cơng trình “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” trên cơ sở nghiên cứu, hệ thống hĩa những quan niệm

khác nhau về dạy học và phương pháp dạy học Trong đĩ, tác giả tập trung làm

rõ vai trị của phương pháp đĩng vai và khẳng định sự cần thiết của việc sử dụngphương pháp này trong dạy học [16]

- Các tác giả Nguyễn Văn Cư và Nguyễn Duy Nhiên trong: “Dạy và học mơn Giáo dục cơng dân ở trương THPT - Những vấn đề lí luận và thực tiễn”,

cũng đã đưa ra những luận giải khái quát về dạy học và đổi mới phương phápdạy học mơn Giáo dục cơng dân theo hướng tích cực, phát huy năng lực củangười học Trên cơ sở đĩ, các nhà nghiên cứu cũng đánh giá thực trạng dạy và

học môn Giáo dục công dân ở trường THPT, đồng thời chỉ rõ sự cần thiết phảikết hợp hài hòa các phương pháp dạy học trong đó có phương pháp đóng vai.Theo các tác giả phương pháp đóng vai là một trong những phương pháp chútrọng ky năng thực hành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn để phát triểnnăng lực cá nhân [6]

- Tác giả Vũ Hồng Tiến trong bài viết: “Dạy và học môn Giáo dục công dân ở trường THPT, những vấn đề lý luận và thực tiễn”, đã chỉ rõ: Phương pháp

đóng vai có ưu điểm gây được hứng thú của học sinh, tạo điều kiện làm nảy sinh

óc sáng tạo, giúp cho học sinh rèn luyện thực hành những ky năng ứng xử vàbày tỏ thái độ hành vi theo chuẩn mực đạo đức và chính trị xã hội [20, tr61- 63]

- Nguyễn Văn Cường trong bài viết: “Lý luận dạy học hiện đại, cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học” lại khẳng định: Đóng vai là

một phương pháp dạy học thông qua mô phỏng và thường có tính chất trò chơihay còn gọi là trò chơi đóng vai Cùng với việc phân tích các đặc trưng củaphương pháp đóng vai, tác giả còn chỉ rõ tiến trình, ưu, nhược điểm của vậndụng phương pháp này trong thực tiễn [7]

* Những bài viết về phương pháp đóng vai được đăng trong tạp chí và hội thảo

- Tác giả Trịnh Quang Từ trong bài viết: “Phương pháp đóng vai mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp trong dạy học các môn khoa học kỹ thuật”, đã làm

rõ khái niệm, đặc điểm, ưu thế và những điều kiện đảm bảo khi vận dụngphương pháp đóng vai mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp trong dạy học cácmôn khoa học ky thuật [21]

- Tác giả Lưu Thu Thủy với bài viết “Đổi mới phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân sau năm 2015 theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh”, tập trung làm rõ tác dụng, vai trò của phương pháp đóng vai đối với

việc phát triển năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duyphê phán, năng lực sáng tạo của học sinh [19]

- Tiếp cận vai trò của phương pháp đóng vai trong phát triển năng lực

người học, tác giả Nguyễn Thị Chính với bài viết: “Một số suy nghĩ từ việc sử dụng phương pháp đóng vai khi giảng chuyên đề kỹ năng giao tiếp”, cho rằng

đặc trưng cơ bản của phương pháp đóng vai là người học được tham gia giảiquyết các tình huống cụ thể, đó có thể là tình huống trong đời sống cũng có thể

là tình huống giả định được thiết kế và xây dựng theo chủ đề, nội dung bài học.Qua đó, ky năng giao tiếp, ky năng phân tích, đánh giá, giải quyết vấn đề của

người học được hình thành, rèn luyện và phát triển.

- Lê Thị May (2019), Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn ngữ văn ở trường THPT Nghĩa Dân, khẳng định: Đóng vai là phương pháp tổ

chức cho học sinh thực hành để trình bày những suy nghĩ, cảm nhận và ứng xửtheo một vai giả định Từ đó, giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đềbằng cách đứng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc [12]

* Một số luận văn, luận án, sáng kiến kinh nghiệm bàn về phương pháp đóng vai:

- Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục của tác giả Lưu Thị Biên (2010) với

đề tài: Vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học phần "Công dân với đạo đức" môn Giáo dục công dân ở trường THPT Đoàn Thị Điểm - Hà Nội, đã chỉ

ra vai trò của phương pháp đóng vai trong dạy học Giáo dục công dân ở cáctrường THPT nói chung Từ đó, tác giả khái quát thực trạng và đề xuất một sốbiện pháp để nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp đóng vai vào tổ chứcdạy học phần “Công dân với đạo đức” cho học sinh ở trường THPT Đoàn ThịĐiểm, Hà Nội [1]

- Luận văn thạc sĩ khoa học của tác giả Đào Thị Hường (2011): Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12 (qua khảo sát thực tế tại trương THPT Lê Viết Thuận, Thành phố Vinh), cũng chia sẻ những kinh nghiệm quý báu trong vận

dụng tình huống vào đóng vai để thực hiện thành công môn Giáo dục công dânlớp 12 ở THPT [11]

Bên cạnh đó, cũng còn một vài luận văn, khoá luận trên cơ sở hệ thống hóaquan niệm, đặc điểm, ưu thế của phương pháp đóng vai Từ đó, đánh giá thựctrạng vận dụng phương pháp này trong việc nâng cao chất lượng dạy - học ởmột số lĩnh vực hiện nay như:

- Luận văn của tác giả Nguyễn Thị Nga (2014), Vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học môn Giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật”

ở trương THPT Lê Quý Đôn - Hà Đông, Thành phố Hà Nội [14]

- Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, chuyên ngành Giáo dục học của tác

giả Lê Thị Ngọc Hà (2015), Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Tiếng Việt để rèn luyện kỹ năng nói cho học sinh lớp 2 [9]

- Luận văn của tác giả Đỗ Khánh Năm (2016), Sử dụng phương pháp đóng vai kết hợp với thảo luận nhóm trong dạy học môn khoa học nhằm giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học [13]

- Luận văn Khoa học Giáo dục, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp

giảng dạy Giáo dục Chính trị của tác giả Vũ Thị Bốn (2017), Vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học phần công dân với pháp luật ở trường THPT Lương Tài

2 Bắc Ninh [3]

- Luận văn Khoa học giáo dục của tác giả Nguyễn Thị Bích Hạnh (2017),

Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn Giáo dục công dân ở các trương THPT huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh [10]

Ngoài ra, cũng phải kể đến một số khoá luận tốt nghiệp của sinh viên cáctrường Đại học Sư phạm cũng đưa ra những kiến giải về vận dụng phương phápđóng vai vào dạy học các môn học đặc thù ở các trường THPT như:

- Khoá luận tốt nghiệp của tác giả Bùi Thị Thương (2011), Vận dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạy môn Giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT [18]

- Khoá luận tốt nghiệp của tác giả Mai Thị Kim Chi (2014), Vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học lịch sử Việt Nam (Thế kỉ X - giữa thế kỉ

XIX), lớp 10, Trung học phổ thông - Chương trình chuẩn (Khoa lịch sử, Trường

Đại học Quốc gia, Hà Nội) [4]…

Dù còn có những quan điểm chưa thật đồng nhất, song hầu hết các nhànghiên cứu đều khẳng định, đóng vai là phương pháp dạy học cần thiết vớinhiều ưu điểm Để nâng cao hiệu quả của phương pháp đóng vai cần được sửdụng kết hợp với các phương pháp dạy học khác Hơn nữa, thông qua quá trìnhphân tích vị trí, vai trò, ưu điểm, hạn chế của phương pháp đóng vai, các côngtrình nghiên cứu nêu trên ở các mức độ khác nhau đã đánh giá thực trạng vậndụng phương pháp dạy học này trên các địa bàn nghiên cứu Trên cơ sở đó,bước đầu đề xuất quy trình, điều kiện, giải pháp để nâng cao hiệu quả vận dụngphương pháp đóng vai trong dạy học nói chung Tuy nhiên, chưa có một côngtrình nghiên cứu nào đề cập đến việc đổi mới sử dụng phương pháp đóng vaivào giảng dạy môn học Giáo dục quốc phòng - an ninh

1.2 Những vấn đề lý luận chung về phương pháp đóng vai trong tổ chức dạy học

1.2.1 Quan niệm về phương pháp dạy học và phương pháp đóng vai trong dạy học

1.2.1.1 Quan niệm về phương pháp và phương pháp dạy học

* Khái niệm phương pháp

Thuật ngữ “phương pháp” có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là “Methodos” cónghĩa là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định.Đây cũng là cách hiểu thông thường và chung nhất về khái niệm phương pháp

Có thể xem phương pháp như một nghệ thuật đòi hỏi mỗi chủ thể phải biếtsắp xếp các biện pháp, cách thức hoạt động sao cho khoa học, hiệu quả nhằmđạt được mục tiêu đặt ra Theo đó, phương pháp thường thể hiện và phản ánhtrình độ, năng lực của chủ thể khi tham gia vào các hoạt động Để hiện thựchóa một mục tiêu, mỗi người có thể sử dụng các phương pháp không giốngnhau nên khái niệm phương pháp còn bao hàm cả sự sáng tạo trong cách thứchoạt động của

mỗi chủ thể tạo nên tính đa dạng, phong phú, nhiều chiều của khái niệm phươngpháp.

* Khái niệm phương pháp dạy học

Dạy học là một lĩnh vực hoạt động đặc trưng, bởi cả chủ thể và đối tượngcủa hoạt động đều là con người Hoạt động dạy học là quá trình tương tác giữagiáo viên và học sinh, đó là quá trình chuyển giao, xử lí thông tin, định hướngcủa giáo viên và quá trình tiếp nhận, xử lí, tái tạo thông tin, chiếm lĩnh tri thức,hình thành và phát triển năng lực của học sinh Như vậy, bản chất của quá trìnhdạy học là việc sử dụng hệ thống phương pháp dạy và học, trong đó phươngpháp dạy của giáo viên quyết định, tác động và chi phối đến phương pháp họccủa học

Tác giả Phan Thị Hồng Vinh quan niệm: “Phương pháp dạy học là cáchthức hoạt động phối hợp thống nhất của giáo viên và học sinh trong quá trìnhdạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện tối

ưu mục tiêu và các nhiệm vụ dạy học” [22, tr.204] Với cách tiếp cận này,phương pháp dạy học được quan niệm là phương thức phối hợp giữa hoạt độngdạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh Trong đó, giáo viên đóng vaitrò chủ đạo, định hướng, dẫn dắt hoạt động nhận thức của học sinh

Từ việc chỉ ra mối tương quan giữa dạy và học, tác giả Phạm Viết Vượngcho rằng: “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợpcủa giáo viên và học sinh, trong đó phương pháp dạy chỉ đạo phương pháp học,nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học và hình thành hệ

Như vậy, theo cách hiểu chung nhất, phần lớn các ý kiến đều thống nhấtkhi cho rằng: Phương pháp dạy học là cách thức tương tác hay giao tiếp giữathầy và trò để giải quyết các nhiệm vụ dạy học, giúp học sinh lĩnh hội tri thức

và phát triển năng lực

Thống nhất với những cách tiếp cận cơ bản nêu trên, có thể khẳng định:

Phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học dưới sự định hướng của giáo viên nhằm giúp học sinh

tự giác, tích cực khám phá, chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển các kỹ năng tương ứng.

1.2.1.2 Quan niệm về phương pháp đóng vai và thiết kế các tình huống đóng vai trong dạy học

*Quan niệm phương pháp đóng vai trong dạy học

Xuất phát từ quan niệm, coi đóng vai là một phương pháp mang tính tròchơi nhằm tạo hứng thú cho người học, tác giả Nguyễn Văn Cường khẳngđịnh: “Đóng vai là một phương pháp dạy học thông qua mô phỏng và có tínhchất trò chơi hay còn gọi là trò chơi đóng vai” [7,tr.42]

Cùng với quan điểm đó, tác giả Phan Trọng Ngọ cho rằng: “Phương phápđóng kịch trong dạy học là giáo viên cung cấp kịch bản và đạo diễn, học sinhhành động theo các vai diễn Qua đó, học sinh học được cách suy nghĩ, thể hiệnthái độ và hành động cũng như các ky năng ứng xử khác của nhân vật trongkịch bản” [16, tr.283] Tác giả Trần Thị Tuyết Oanh lại khẳng định: “Đóngkịch là phương pháp dạy học, trong đó giáo viên tổ chức quá trình dạy họcbằng cách xây dựng kịch bản và thực hiện kịch bản đó nhằm giúp học sinh hiểusâu sắc nội dung học tập” [17, tr.227] Tác giả Phùng Văn Bộ đưa ra ý kiến:

“Đóng vai là phương pháp tổ chức cho người học thực hành, “làm thử” một sốcách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định” [2, tr.17]

Về tổng quan, các quan niệm đã nêu đều xem đóng vai là phương phápdạy học mà vai trò của người giáo viên là xây dựng kịch bản và tổ chức chohọc sinh nhập vai theo các nhân vật có trong kịch bản Trên cơ sở đó, ngườihọc rút ra được kiến thức, ky năng gắn với nội dung kiến thức của bài học

Ngoài cách tiếp cận nêu trên, nhiều nhà nghiên cứu còn căn cứ trên ưu thế

và tác dụng của phương pháp đóng vai trong dạy học để đưa ra quan niệm vềđóng vai và vận dụng phương pháp đóng vai Ví như, tác giả Vũ Hồng Tiếncho rằng: “Phương pháp đóng vai có ưu điểm là gây được hứng thú của họcsinh, tạo điều kiện làm nảy sinh óc sáng tạo, giúp cho học sinh rèn luyện thựchành những ky năng ứng xử và bày tỏ thái độ hành vi theo chuẩn mực đạo đức

và chính trị xã hội” [20; tr.61-63] Tác giả cũng khẳng định: Khi vận dụngphương pháp đóng vai, người giáo viên nên cho tình huống mở, không nên chotrước, hoặc áp đặt hoàn toàn “kịch bản” Trong quá trình thực hiện, người họcsẽ tự sáng tạo thêm lời thoại liên quan đến nội dung kiến thức, thái độ, ky năngcần đạt được của bài học để diễn cho nhập tâm, tự nhiên và phù hợp với sởtrường và ngôn ngữ Như vậy, phương pháp đóng vai thường được thực hiện

thông qua các tiểu phẩm do học sinh tự dàn dựng dưới sự cố vấn, trợ giúp của

giáo viên

Tác giả Đinh Văn Đức - Dương Thị Thúy Nga cho rằng, “Phương phápđóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành một số cách ứng xửnào đó trong tình huống giả định để nắm vững nội dung bài học” [8; tr.22].Theo các giả, đây là phương pháp thực hành mang tính chủ động, sáng tạo, gây

sự chú ý, thu hút người học tham gia vào bài giảng, từ đó phát triển tư duy, trítuệ, ky năng thực hành, tạo ra bầu không khí sôi nổi cho lớp học, người dạy vàngười học trở lên thân thiện gần gũi với nhau hơn, nhờ đó giờ học đạt hiệu quảcao

Tác giả Trịnh Quang Từ trong bài viết: “Phương pháp đóng vai mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp trong dạy học các môn khoa học kỹ thuật” cũng

cho rằng, trong quá trình thực hiện đóng vai, học viên tương tác, ràng buộc vớinhau theo một kịch bản nhất định phù hợp với mục đích và nhiệm vụ dạy học.Kịch bản đó cho phép và đòi hỏi học viên phải chủ động thể hiện hành động,suy nghĩ của mình như trong một trò chơi chứ không phải như các vai diễn củacác kịch bản nghệ thuật Chính do học viên được chủ động, sáng tạo thể hiện

như thế nên họ lĩnh hội được nội dung dạy học đã thiết kế trong tình huống với

sự hứng thú và nỗ lực rất cao [21]

Ngoài ra, cũng còn có một số quan niệm cho rằng, phương pháp đóng vai

là phương pháp dạy học thông qua hình thức đóng kịch, diễn xuất - sự nhậptâm, hoá thân của học sinh vào những nhân vật cụ thể và thể hiện thái độ, tưtưởng, hành vi ứng xử của những nhân vật đó, trên cơ sở đó giúp học sinh thựchành, trải nghiệm và rút ra những bài học nhận thức và ky năng sống phùhợp, tích

cực

Trên cơ sở kế thừa các quan niệm, quan điểm về đóng vai và phương pháp

đóng vai, có thể hiểu: Đóng vai là phương pháp dạy học hướng đến phát triển năng lực người học thông qua vai trò chu đạo của giáo viên trong hoạt động định hướng, tổ chức quá trình xây dựng kịch bản, tổ chức cho ngươi học sắm vai nhằm thể hiện chính kiến, quan điểm, lập trương cá nhân; thể hiện thái độ,

tư tưởng và cách ứng xử, cách giải quyết tình huống nảy sinh trong thực tiễn, qua đó học sinh tự giác chiếm lĩnh tri thức và hình thành kỹ năng tương ứng.

* Thiết kế các tình huống đóng vai trong dạy học

Dù cùng là đóng vai (diễn xuất gắn với nhân vật và kịch bản cụ thể), songđóng vai trong dạy học khác hoàn toàn với diễn kịch Mục tiêu của đóng vaitrong dạy học không đặt nặng về góc độ diễn xuất mà quan trọng là mục tiêucần đạt, những kinh nghiệm và ky năng được hình thành và rèn luyện sau quátrình diễn xuất Vì vậy, xây dựng các tình huống phù hợp với nội dung bài học

là vô cùng quan trọng của vận dụng phương pháp này Để nâng cao hiệu quảvận dụng, người giáo viên cần chú ý đến những đặc điểm cơ bản của phươngpháp đóng vai, cụ thể:

Thứ nhất, phương pháp đóng vai là phương pháp dạy học dựa trên việc

giao cho người học giải quyết một tình huống cụ thể thông qua đóng vai

Thứ hai, tình huống trong phương pháp đóng vai khác với tình huống trong

nêu vấn đề ở chỗ, tình huống này thường được thiết kế dưới dạng kịch bản dogiáo

viên xây dựng, lựa chọn hoặc do học sinh tự xây dựng theo yêu cầu nội dung bài học cũng có thể là tình huống đã và đang nảy sinh trong thực tiễn.

Thứ ba, đóng vai là phương pháp được đặc trưng bởi việc học sinh đặt

mình vào tình huống cần giải quyết, hóa thân vào các nhân vật giả định Cáchành động của học sinh, cách giải quyết vấn đề, cách ứng xử của học sinh đượcxuất phát từ chính sự hiểu biết, óc tưởng tượng và trí sáng tạo của học sinhthậm chí có những tình huống không nhất thiết phải mất thời gian tập dượt haydàn dựng

Bốn là, phương pháp đóng vai không phải là sự chuyển hóa một cách

tuyệt đối, học sinh có thể mang vào đó những cách cảm, cách nghĩ, cách ứng

xử của riêng mình trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc, chuẩn mực của xã hội.Đây chính là tiền đề để học sinh phát huy được khả năng sáng tạo của mình

Năm là, bản chất của phương pháp đóng vai trong dạy học chính là việc

ứng dụng các giá trị của nghệ thuật đóng kịch vào dạy học, nhưng không bó hẹpkhuôn khổ của hình thức đóng kịch - một loại hình nghệ thuật mà điều quantrọng là từ việc đóng vai ấy, học sinh rút ra được bài học nhận thức, hình thànhđược thái độ tích cực, đúng đắn và các ky năng tương ứng

Hơn nữa, trong thiết kế tình huống đóng vai cần phân loại tình huống chophù hợp với nội dung bài học và dụng ý của người dạy Tình huống đóng vai cóthể chia thành:

• Tình huống nghịch lý: là tình huống vấn đề mới thoạt nhìn dường như vô

lý, không phù hợp với lý thuyết, quy luật đã được thừa nhận Việc xử lý tìnhhuống ở hình thức này, giúp học sinh rèn luyện được năng lực tư duy, ky năng

ra quyết định và xử lý tình huống trong thực tiễn

• Tình huống lựa chọn: là tình huống vấn đề xuất hiện khi đứng trước một

sự lựa chọn rất khó khăn giữa hai hay nhiều phương án giải quyết

• Tình huống bác bỏ: là tình huống đòi hỏi phải bác bỏ một luận điểm, kết

luận sai lầm Để đạt được điều đó, học sinh phải tìm ra được chỗ yếu, chỗ sai,chỗ thiếu chính xác của luận điểm hoặc kết luận đó và chứng minh tính chất sailầm của chúng

• Tình huống tại sao: là tình huống khá phổ biến trong dạy học Trên cơ sở

nội dung bài học, người giáo viên xây dựng các tình huống phù hợp với nănglực nhận thức của người học Đối với những tình huống ở dạng thức này, họcsinh phải tự đưa ra câu trả lời thông qua vai diễn mà mình đảm nhận

Dù xây dựng tình huống dưới dạng thức nào, giáo viên cần quan tâm đếnđặc điểm tâm sinh lý, khả năng nhận thức của học sinh Mặt khác, thiết kế tìnhhuống không nên chỉ tập trung vào những tri thức học thuật mà cần chú ý đếntính hợp lý, những vấn đề thời sự, những sự kiện thường nhật để học sinh dễvận dụng và có đủ khả năng để đưa ra những kiến giải của bản thân

1.2.2 Ưu, nhược điểm của phương pháp đóng vai trong dạy học

1.2.2.1 Ưu điểm của phương pháp đóng vai trong dạy học

Thứ nhất, học sinh được rèn luyện, thực hành ky năng giao tiếp, ứng xử

và bày tỏ thái độ trong môi trường giáo dục an toàn trước khi thực hành trongthực tiễn Học sinh có được nhiều cơ hội để giao tiếp với nhau, qua đó tăngthêm sự đoàn kết, tinh thần tập thể làm việc theo nhóm, biết quan tâm và chia

sẻ lẫn nhau để cùng hoàn thành nhiệm vụ được giao Thông qua việc hóa thânvào các vai diễn, xử lý các tình huống giả định sẽ giúp học sinh hiểu sâu sắchơn kiến thức lý thuyết được học, có thêm kinh nghiệm, sự tự tin để bước vàocuộc sống Đồng thời, qua những lời nhận xét, đánh giá của bạn bè và thầy côsẽ khích lệ cho các vai diễn, các em sẽ có những nỗ lực cho những giờ học sau

và tự dần hoàn thiện chính mình, rút ra được những bài học cần thiết cho cuộcsống Bởi bản chất của phương pháp đóng vai phần chính không phải là ở việc

“diễn” mà là những thảo luận ở sau phần diễn ấy

Thứ hai, Phương pháp đóng vai đem lại cho học sinh sự hứng thú, tập

trung cao, tạo điều kiện thuận lợi để các em được khám phá, tìm tòi tri thức.Chính bởi vậy nên các em sẽ cảm thấy hào hứng hơn trong các giờ học khigiáo viên sử dụng phương pháp này Bởi chính các em là người chủ độngchiếm lĩnh tri thức dưới sự dẫn dắt của giáo viên, các em đang dần biến nhữngkiến thức hàn

lâm từ sách vở thành kiến thức thực tiễn, sinh động cho bản thân, tạo bầukhông khí vui vẻ, thoải mái cho lớp học Nhờ đó, chất lượng của môn học cũngđược nâng lên.

Thứ ba, khi sử dụng phương pháp đóng vai, học sinh sẽ được hóa thân

thành các nhân vật, trở thành các diễn viên để bộc lộ tính cách, tâm hồn theonhân vật chính diện hoặc phản diện Điều đó sẽ khích lệ sự thay đổi thái độ,hành vi của học sinh theo hướng tích cực Học sinh biết phân biệt được nhữnghành vi đúng, sai trong thực tế Do đó các em sẽ tự điều chỉnh hành vi củamình sao cho phù hợp với chuẩn mực của xã hội Chính quá trình tham giađóng vai thành các nhân vật, việc ứng xử và xử lý các tình huống giả định củanhân vật mà các em hóa thân đã giúp phát triển ở người học tư duy phản biện,năng lực giải quyết vấn đề, óc sáng tạo, trí tưởng tượng, khả năng quan sát,phân tích vấn đề nảy sinh…

Thứ tư, sử dụng phương pháp đóng vai, học sinh thông qua vai diễn có thể

thấy ngay tác động và hiệu quả của lời nói hoặc việc làm mà các vai diễn đãthực hiện Bởi lẽ, mỗi một vai diễn đều mang một nội dung truyền tải nhất địnhtới người xem Thông qua những lời nói và việc làm của vai diễn đó, ngườixem sẽ đánh giá được điều đó là phù hợp hay không phù hợp Vì vậy, từng cửchỉ, lời nói của nhân vật đều có sức lan tỏa nhất định tới nhận thức, hành vi, cửchỉ của người xem

Thứ năm, phương pháp đóng vai thúc đẩy nhiều hơn sự tương tác giữa học

sinh với giáo viên, học sinh với học sinh Cơ hội để được bộc lộ bản thân của

cả người tham ra diễn lẫn người quan sát, đưa ra những nhận xét đánh giá Qua

đó, giáo viên kịp thời uốn nắn người học, điều chỉnh những hành vi lệch chuẩn

và cổ vũ, khích lệ, định hướng để những lời nói, ý nghĩ, hành động tốt, nhữngtài năng sớm được phát hiện, bộc lộ có điều kiện phát triển, nở rộ hơn

Thứ sáu, phương pháp đóng vai còn giúp học sinh trở nên tự tin hơn,

mạnh dạn và trưởng thành hơn trong cuộc sống, loại bỏ những e ngại, tự ti

tiếp, ngại thể hiện mình trước đám đông Việc tham gia đóng vai đã lôi kéo, thuhút được đông đảo các em học sinh cùng tham gia, tâm lý sợ sệt, quan ngại, lo

sợ mình không làm được sẽ dần được cởi bỏ khỏi các em Khi hóa thân thànhcác nhân vật sẽ giúp các em thêm tự tin để bộc lộ sự sáng tạo, đam mê nghệthuật của mình Đồng thời, với PPDH này còn giúp thay đổi không khí, phươngthức học tập nên giờ học trở nên hứng thú và hấp dẫn hơn

1.2.2.2 Nhược điểm của phương pháp đóng vai trong dạy học

Thứ nhất, khi sử dụng phương pháp đóng vai nếu học sinh tham gia đóng

vai mà không hiểu rõ vai diễn của mình, diễn sai nội dung, yêu cầu của nhânvật, khi đó kết quả sẽ không đạt được như mong muốn, giờ học sẽ thất bại Khiđóng vai, một trong những yêu cầu không thể thiếu để góp phần tạo nên sựthành công của vai diễn đó là sự nhập vai của các nhân vật Nếu học sinhkhông hiểu rõ vai diễn của mình thì sẽ không thể truyền tải đúng thông điệp tớingười khác và kết quả giáo dục cũng sẽ bị sai lệch Đồng thời, việc thể hiệnhoặc diễn chưa tròn vai dễ gây cho học sinh trong lớp học và bản thân ngườihóa vai mất phương hướng, thay vì mục đích rèn luyện sự tự tin cho ngườihọc, giờ đây có khi lại khiến những học sinh đó khó có thể dám diễn xuất thêmlần nào nữa

Thứ hai, phương pháp đóng vai chỉ có thể tiến hành thuận lợi với những

nơi có cơ sở vật chất phù hợp Ví dụ, khuôn viên lớp học cần phải đủ rộng; cần

có kinh phí để chuẩn bị đạo cụ, trang phục; học sinh cần mạnh dạn, có hứng thútham gia vào các vai diễn… Trong thực tế đóng vai, nếu không được hóa tranghoặc đạo cụ dù chỉ sơ giản cũng ít nhiều giảm hiệu quả vận dụng phương phápđóng vai trong giờ học hoặc cũng sẽ làm giảm hứng thú cho người xem là cácthành viên trong lớp Hơn nữa, học sinh tham gia đóng vai nếu ít có kinhnghiệm và khả năng diễn đạt cũng sẽ làm cho lớp học không tập trung hoặc rốinhiễu, xuất hiện những nhận xét không hay, không khách quan hoặc cực đoanlàm ảnh hưởng không tốt tới chính tâm lý của người diễn, tạo cho họ ít nhiềumặc cảm, tự ti

Thứ ba, sử dụng phương pháp đóng vai mất nhiều thời gian, nếu giáo viên

không có kinh nghiệm tổ chức sẽ ảnh hưởng đến các nội dung tiếp theo củamôn học Mặt khác, khi tổ chức cho học sinh sắm vai nếu giáo viên không baoquát, quản lý lớp tốt dễ dẫn tới hiện tượng lớp học mất trật tự, ảnh hưởng đếngiờ học của các lớp khác Học sinh cũng thể có quá phấn khích qua vai diễn cóthể xuất hiện những hành vi bột phát thiếu kiềm chế, ảnh hưởng đến hiệu quả,chất lượng của giờ học

Thứ tư, nếu giáo viên không có sự chuẩn bị kĩ lưỡng khi thực hiện

phương pháp đóng vai hoặc sử dụng nhiều lần một tình huống đóng vai sẽkhiến học sinh thấy nhàm chán và sẽ không còn hứng thú với môn học

Thứ năm, kết thúc giờ đóng vai, rất dễ dẫn tới hiện tường mất tập trung từ

phía người học Điều này xuất hiện từ tâm lý tự nhiên Trong thực tế, dù vaidiễn đã kết thúc, nhưng dư âm của vai diễn thường sẽ đọng lại trong tâm tríkhiến nhiều cá nhân mất tập trung, phân tâm và chưa thể bắt nhịp vào bàigiảng của giáo viên ngay được Giáo viên phải lại phải giành thời gian để ổnđịnh lớp và tiếp tục phần dạy của mình nên cũng cần có những biện pháp đểgiảm thiểu hoặc tăng thời lượng tiết học

Như vậy, có thể thấy việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học sẽkích thích sự hứng thú, thái độ tích cực, tự giác của người học Người học sẽđược cuốn hút trong các hoạt động do giáo viên thiết kế, tổ chức và chỉ đạo.Qua đó họ tự khám phá, chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện ky năng giao tiếp, kynăng hợp tác, tự chủ, tự học và sáng tạo Dưới sự hướng dẫn của giáo viên,người học tự giác suy nghĩ, tìm tòi, độc lập nhận thức và tự đánh giá năng lựccủa mình Bài giảng của giáo viên vì thế cũng trở nên sinh động, hấp dẫn hơntránh được lối dạy học thụ động theo kiểu thầy đọc, trò chép, phát huy tối đanăng lực của người học Đây là phương pháp dạy học sinh động, tạo điều kiệncho người học được chủ động bộc lộ các ưu điểm để phát huy và phát hiện đượcnhược điểm của bản thân để sửa chữa, khắc phục

1.2.3 Sự cần thiết sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học học phần:

“Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng và an ninh hiện nay

1.2.3.1 Tổng quan về cấu trúc, nội dung chương trình môn Giáo dục Quốc phòng

và an ninh

Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN là cơ sở giáo dục quốc phòng và an ninhcho sinh viên các trường Đại học, Cao đẳng thuộc Đại học Thái Nguyên và cácđơn vị liên kết Trong những năm qua, đội ngũ học giảng viên của Trung tâmluôn thực hiện tốt nội dung chương trình đào tạo theo quy định về khungchương trình giáo dục nội dung quốc phòng, an ninh mà Bộ Giáo dục, Đào tạotheo Thông tư số: 31/2012/TT-BGDĐT ngày 12/09/2012 của Bộ trưởng BộGD&ĐT với khối lượng kiến thức 3 học phần, cụ thể:

1 Học phần I: Đường lối quân sự của Đảng Cộng sản Việt Nam

Quan điểm cơ bản của Chủ nghĩa Mác- Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh, quân đội và

bảo vệ Tổ quốc

A3 Xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân

dân bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa 7 7

A4 Chiến tranh nhân dân bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã

A5 Xây dựng lực lượng Vũ trang nhân dân Việt Nam 10 10

A6 Kết hợp phát triển kinh tế, xã hội với tăng cường

quốc phòng, an ninh và đối ngoại 10 10

A7 Nghệ thuật quân sự Việt Nam 10 10

STT Nội dung Tổng số T hời gian (ti Lý thuyết Thực hành t)

C6 Cấp cứu ban đầu vết thương chiến tranh 5 3 2

C8-1 Từng người trong chiến đấu tiến công 5 1 4 C8-2 Từng người trong chiến đấu phòng ngự 5 1 4 C9 Ky thuật bắn súng tiểu liên AK (CKC)

C9-1 Lý thuyết bắn súng tiểu liên AK, CKC 5 1 4

B1 Phòng, chống chiến lược “Diễn biến hòa bình”, bạo loạn lật

đổ của các thế lực thù địch đối với cách mạng Việt Nam

B2 Phòng chống địch tiến công hỏa lực bằng vũ khí côngnghệ cao 3 3

B3 Xây dựng lực lượng dân quân tự vệ, lực lượng dự bịđộng viên và động viên công nghiệp quốc phòng 4 4

B4 Xây dựng và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, biên giới quốc

B5

Một số nội dung cơ bản về dân tộc, tôn giáo và đấu

tranh phòng chống địch lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn

giáo chống phá cách mạng Việt Nam 3 3

B6 Những vấn đề cơ bản về bảo vệ an ninh quốc gia và giữgìn trật tự, an toàn xã hội 3 3

B7 Xây dựng phong trào toàn dân bảo vệ an ninh tổ quốc 2 2

B8 Những vấn đề cơ bản về đấu tranh phòng chống tộiphạm và tệ nạn xã hội 2 2

3 Học phần III: Quân sự chung, ky thuật bắn sung tiểu liên AK (CKC)

và Chiến thuật

ế

STT Nội dung Thời gian (tiết)

Tổng số Lý thuyết Thực hành

Tổng chương trinh 165 tiết 123 tiết 42 tiết

4 Đối tượng áp dụng

Chương trình Giáo dục quốc phòng - an ninh dùng cho sinh viên khốikhông chuyên ngành Giáo dục quốc phòng - an ninh trình độ Đại học, Caođẳng, loại hình đào tạo chính quy

5 Mục tiêu đào tạo

a) Mục tiêu chung:

Trang bị cho sinh viên kiến thức cơ bản về đường lối quân sự, công tácquốc phòng, an ninh của Đảng và Nhà nước; những ky năng quân sự, an ninhcần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng, củng cố lực lượng vũ trang nhân dân,sẵn sàng tham gia lực lượng dân quân tự vệ, dự bị động viên và làm nghĩa vụquân sự, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc Việt NamXHCN

b) Mục tiêu cụ thể:

- Về kiến thức: Có kiến thức cơ bản về đường lối quân sự của Đảng trong

sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc; các quan điểm của Đảng về xây dựng nền quốcphòng toàn dân, chiến tranh nhân nhân, an ninh nhân dân; đấu tranh, phòngchống chiến lược “Diễn biến hòa bình” bạo loạn lật đổ của các thế lực thù địchvới cách mạng Việt Nam trong tình hình mới

- Về ky năng: Thuần thục trong thao tác các ky năng quân sự cần thiết, biết

sử dụng một số loại vũ khí bộ binh, thành thạo trong sử dụng súng tiểu liên AK(CKC)

- Về thái độ: Rèn luyện phẩm chất, bản lĩnh chính trị vững vàng, yêu nước,yêu CNXH; xây dựng tác phong nhanh nhẹn; hình thành nếp sống có kỷ luậttrong sinh hoạt tập thể, ý thức cộng đồng ở trường, lớp và khi ra công tác

- Chương trình bao gồm 3 học phần, thời lượng 165 tiết.

Với nội dung và cấu trúc chương trình tổng hợp Phân bố thời lượng giành

cho thực hành và thảo luận nên việc tổ chức dạy học cần phải thiết kế và thựchiện hết sức linh hoạt nhất là việc vận dụng các phương pháp, phương tiện và

ky thuật dạy học

1.2.3.2 Tầm quan trọng của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học học phần: “Công tác quốc phòng, an ninh” ở Trung tâm Giáo dục quốc phòng

và an ninh hiện nay

Những năm qua, cùng với những thành tựu vượt bậc của công cuộc đổimới đất nước, công tác quốc phòng, an ninh nước ta luôn được Đảng, Nhànước, nhân dân chăm lo xây dựng, củng cố Vì vậy, tiềm lực và thế trận quốcphòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân được giữ vững, công tác giáodục quốc phòng an ninh ngày càng được tăng cường, củng cố Đại hội Đảng

toàn quốc lần thứ XII cũng đã khẳng định: “Cần tăng cương quốc phòng, an ninh là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của Đảng, Nhà nước và toàn dân Trong đó cần chú trọng công tác bồi dưỡng kiến thức quốc phòng và an ninh cho thế hệ trẻ nhằm nâng cao nhận thức và bồi đắp lý tưởng sống, giá trị sống gắn với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới”.

Nghị định 116/NĐ-CP ngày 10/7/2007 của Chính phủ về quốc phòng anninh chỉ rõ: Giáo dục quốc phòng - an ninh là bộ phận của nền giáo dục quốcdân, một nội dung cơ bản trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninhnhân dân; là môn học chính khoá trong chương trình giáo dục & đào tạo trunghọc phổ thông đến đại học và các trường chính trị, hành chính, đoàn thể Tuynhiên, trong tổ chức dạy học bộ môn này còn chưa quan tâm, đầu tư đúng mức

Vì vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học nội dung này nói chung, tổ chức dạyhọc đóng vai đối với các học phần tại Trung tâm GDQP&AN - ĐHTN nói riêng

là hết sức cần thiết, bởi:

Thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW, ngày 4-11-2013 của Ban Chấp hành

Trung ương Đảng (khóa XI) “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trương định hướng xã hội chu nghĩa và hội nhập quốc tế” [15], ngành giáo dục