Vai trò của giai cấp công nhân việt nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

Việc nghiên cứu về giai cấp công nhân Việt Nam và vai trò của nó trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa v

LÊ THỊ CHUNG

VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA,

HIỆN ĐẠI HÓA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ

LUẬN VĂN THẠC SỸ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2014

LÊ THỊ CHUNG

VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Chuyên ngành : CNXHKH

Mã số : 602285

LUẬN VĂN THẠC SỸ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS TRẦN HOÀNG HẢO

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng

tôi, dưới sự hướng dẫn của TS Trần Hoàng Hảo Công trình này

chưa được công bố dưới mọi hình thức Nếu có gì không đúng tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

TP Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2014

Tác giả

Lê Thị Chung

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ GIAI CẤP CÔNG NHÂN 10

1.1 LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ GIAI CẤP CÔNG NHÂN VÀ SỨ MỆNH LỊCH SỬ CỦA NÓ 10

1.2 PHÊ PHÁN CÁC QUAN ĐIỂM PHI MACXÍT VỀ GIAI CẤP CÔNG NHÂN HIỆN NAY 47

1.3 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM 62

K T LUẬN CHƯ NG 1 78

CHƯƠNG 2 SỨ MỆNH CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ 80

2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG TI N TRÌNH LỊCH SỬ CỦA DÂN TỘC 80

2.2 THỰC TRẠNG GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ HỘI NHẬP QUỐC T 112

2.3 GIẢI PHÁP ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG GIAI CẤP CÔNG NHÂN HIỆN ĐẠI 142

K T LUẬN CHƯ NG 2 156

KẾT LUẬN 162

TÀI LIỆU THAM KHẢO 166

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận văn

Từ khi ra đời đến nay, giai cấp công nhân luôn khẳng định là “lực lượng sản xuất hàng đầu của nhân loại”, luôn giữ vị trí vai trò tiên phong trong quá trình vận động, phát triển của lịch sử trên con đường đấu tranh giải phóng loài người Lý luận về giai cấp công nhân và vai trò của giai cấp công nhân là nội dung quan trọng hàng đầu trong di sản lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin nói chung và Đảng Cộng sản Việt Nam nói riêng Bởi lẽ, đây là khâu then chốt để giải quyết vấn đề lý luận và thực tiễn cách mạng của công cuộc giải phóng nhân loại khỏi ách áp bức, bóc lột và nô dịch của chủ nghĩa tư bản

nói chung và dân tộc Việt Nam nói riêng tiến tới xây dựng xã hội cộng sản

Thực tiễn Việt Nam đã và đang chứng minh vai trò to lớn của giai cấp công nhân Dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, giai cấp công nhân Việt Nam đã đi tiên phong trong cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, liên minh chặt chẽ với giai cấp nông dân, tầng lớp trí thức và các tầng lớp nhân dân lao động yêu nước, làm nên thắng lợi của cuộc cách mạng tháng tám năm 1945, thực hiện thắng lợi hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và

đế quốc Mỹ xâm lược, thống nhất đất nước và đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Trong công cuộc đổi mới, xây dựng và hoàn thiện thể chế nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thông qua đội tiên phong của mình là Đảng Cộng sản Việt Nam, giai cấp công nhân Việt Nam luôn là lực lượng cơ bản trong cơ cấu giai tầng xã hội, đây là bộ phận nòng cốt trong khối liên minh Công nhân – Nông dân – Trí thức, là lực lượng chủ chốt trong xã hội Việt Nam hiện nay

Tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới được đề ra từ Đại hội VI (1986), Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã thông qua việc xây dựng một đội ngũ công nhân vững mạnh cả về chất lượng lẫn số lượng để thực hiện quá trình phát triển đất nước trong thời đại mới Trong đại hội Đảng toàn quốc lần thứ

XI Đảng ta lại tiếp tục khẳng định vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam,

và định hướng phải xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trở thành giai cấp hiện đại Thế nhưng trong nền kinh tế thị trường với sự hội nhập quốc tế như hiện nay, giai cấp công nhân Việt Nam trong một thời gian ngắn đã phải tiếp nhận nhiều nền kinh tế - văn hóa - tư tưởng giao thoa - chuyển tiếp nhau trên thế giới Thực tế đó đặt giai cấp công nhân Việt Nam có những thuận lợi để phát triển về quy mô, số lượng, chất lượng và phương thức hoạt động cũng như lập trường tư tưởng Tuy nhiên giai cấp công nhân Việt Nam cũng phải đối mặt với không ít khó khăn, thử thách Vấn đề đặt ra là giai cấp công nhân Việt Nam có nắm bắt được những thời cơ thuận lợi và vượt qua được những thử thách do bối cảnh quốc tế mang lại để phát triển hay không? Việc nghiên cứu về giai cấp công nhân Việt Nam và vai trò của nó trong việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế luôn là vấn đề cấp thiết có ý nghĩa sâu sắc cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn, nhằm giúp định hướng cho giai cấp công nhân Việt Nam có những bước đi vững vàng, kiên định với đường lối của Đảng, xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công tiến lên xây dựng chủ

nghĩa cộng sản Vì lý do trên nên tác giả chọn đề tài “Vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa và hội nhập quốc tế” làm đề tài nghiên cứu luận văn cho mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu luận văn

Vấn đề giai cấp công nhân là vấn đề cơ bản trong lý luận xây dựng chủ nghĩa xã hội nói chung và Việt Nam nói riêng Do đó nó đã được nhiều nhà khoa học, nhiều công trình nghiên cứu Trong các công trình đó có những công trình tiêu biểu như:

“Giai cấp công nhân Việt Nam – Sự sự hình thành và phát triển của nó từ giai cấp tự mình đến giai cấp cho mình” của Trần Văn Giàu, Nhà xuất bản Sự

thật, Hà Nội, 1958 Công trình này chủ yếu đề cập đến đời sống, việc làm, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân Việt Nam trước khi Đảng ta ra đời

Công trình “ Giai cấp công nhân Việt Nam – Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” của TS Bùi Đình Bôn, Nhà xuất bản lao động, Hà Nội, 1999 Công

trình này đề cập đến thực trạng giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay, vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình cách mạng và đề ra những biện pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam ngang tầm với sứ mệnh lịch sử của nó

“Góp phần xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam từ thực trạng công nhân Thành phố Hồ Chí Minh” của PGS.TS Nguyễn Đăng Thành, Nhà xuất

bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008 Cuốn sách đã trình bày thực trạng giai cấp công nhân ở một thành phố công nghiệp lớn nhất nước - Thành phố Hồ Chí Minh Trong phạm vi hẹp của một địa bàn thành phố nhưng có đội ngũ công nhân rất đông đảo phần nào có thể khái quát thực trạng giai cấp công nhân Việt Nam để từ đó nghiên cứu, tham khảo và đưa ra những luận cứ khoa học cho việc định hướng sự phát triển của giai cấp công nhân nước ta hiện nay

Công trình “Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam giai đoạn 2011 2020” của Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam do TS Đặng Ngọc Tùng (chủ

-biên), Nhà xuất bản Lao Động, Hà Nội, 2010 Là công trình nghiên cứu về giai cấp công nhân Việt Nam nhằm làm sáng tỏ những vấn đề như: ai là công nhân; những đặc trưng và bản chất của giai cấp công nhân nước ta hiện nay; vai trò, nhiệm vụ của giai cấp công nhân Việt Nam trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; thực trạng giai cấp công nhân Việt Nam, quan điểm, phương hướng, giải pháp xây dựng, phát huy vai trò giai cấp công nhân Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước giai đoạn (2011 – 2020)… và quan hệ giữa giai cấp công nhân Việt Nam với phong trào công nhân quốc tế

“Xu hướng vận động của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình đổi mới” của ThS Phạm Văn Giang, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2012 Công trình này được trình bày trong ba phần

Phần 1: Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về giai cấp công nhân

Phần 2: Xu hướng vận động của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình đổi mới

Phần 3: Một số vấn đề đặt ra trong quá trình xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay

Công trình trình bày những nội dung cơ bản về khái niệm, đặc điểm, vai trò và xu hướng biến đổi của giai cấp công nhân thế giới nói chung và Việt Nam hiện nay nói riêng nhằm: Tìm hiểu những vấn đề mới xuất hiện trong giai cấp công nhân Việt Nam dưới tác động của điều kiện mới - toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế như: sự đa dạng về thành phần xuất thân, về thành phần kinh tế và ngành nghề hoạt động, hiện tượng phân tầng, phân hóa trong nội bộ giai cấp công nhân, v.v…công trình còn nghiên cứu, đánh giá về

giai cấp công nhân Việt Nam, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế hiện nay…

Tác phẩm “Trí thức hóa công nhân Việt Nam trong hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay” của TS Bùi Thị Kim Hậu, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia

- Sự thật, Hà Nội, 2012 Tác phẩm cho thấy rõ cơ sở lý luận về trí thức hóa công nhân, tính tất yếu và mối quan hệ giữa trí thức hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, những yếu tố tác động đến trí thức hóa công nhân Việt Nam; thực trạng đội ngũ công nhân Việt Nam và vấn đề trí thức hóa công nhân trong giai đoạn hiện nay với những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân Qua phân tích thực trạng còn tồn tại, tác phẩm còn nêu rõ quan điểm của Đảng ta và giải pháp nhằm tiếp tục đẩy mạnh trí thức hóa công nhân Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Ngoài ra, Một số chuyên khảo về giai cấp công nhân như “Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”

của PGS, TS Nguyễn Thế Nghĩa, Tạp chí phát triển nhân lực, số 4 (8) - 2008; “Giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay - sự đa dạng thành phần, ngành nghề và định hướng phát triển” của ThS Phạm Văn Giang, Tạp chí Lý luận chính trị, số 2 - 2010; “Giữ vững bản chất giai cấp công nhân của Đảng Cộng

sản Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới” của PGS.TS Nguyễn Văn

Cần, Tạp chí Lý luận chính trị, số 2 - 2012; “Thực trạng giai cấp công nhân

Việt Nam hiện nay - Nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn” của PGS.TS

Nguyễn Thị Quế, ThS Nguyễn Thị Tú Hoa, Tạp chí Lý luận chính trị, số 6 - 2013; “Phát huy vai trò và trách nhiệm to lớn của giai cấp công nhân và tổ chức công đoàn trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của

Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam Nguyễn

Phú Trọng, Tạp chí Cộng sản, số 850 – 2013… Đã tập trung khảo sát những

vấn đề quan trọng như: Quan niệm về giai cấp công nhân hiện đại, tình hình giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay, đặc điểm, vai trò, thực trạng và xu

hướng biến đổi trong cơ cấu giai cấp công nhân, những giải pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại…

Tất cả các công trình nghiên cứu, những bài viết về đề tài giai cấp công nhân ở các khía cạnh khác nhau của các nhà khoa học, các nhà quản lý có thể khái quát thành những nội dung chủ yếu sau:

- Các tác giả đã nghiên cứu giai cấp công nhân với tư cách là một thực thể xã hội, một lực lượng xã hội nên giai cấp công nhân đã được luận bàn làm

rõ về những vấn đề như : khái niệm, sự ra đời, xu hướng biến đổi và phát triển, đặc điểm, tính chất xã hội của giai cấp công nhân

- Các công trình tập trung về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và vai trò của nó trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và giải phóng nhân loại

- Các công trình phân tích về thực trạng số lượng, chất lượng, lập trường tư tưởng chính trị cũng như đời sống vật chất - tinh thần của giai cấp công nhân, từ đó đề ra những phương hướng, giải pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại

- Trên cơ sở tiếp thu kế thừa giá trị những tác phẩm đã nêu, học viên tiếp tục nghiên cứu vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích của luận văn

Trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

và quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về giai cấp công nhân nói chung

và giai cấp công nhân Việt Nam nói riêng Luận văn phân tích làm rõ khái

niệm, đặc điểm, thực trạng cũng như vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế Từ đó đề xuất những giải pháp xây dựng đội ngũ công nhân Việt Nam hiện đại trong giai đoạn phát triển như hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của luận văn

Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

Một là, Phân tích làm rõ cơ sở lý luận về giai cấp công nhân theo quan

điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản

Việt Nam về giai cấp công nhân

Hai là, Làm rõ đặc điểm và vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam

trong công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng đất nước xã hội chủ nghĩa với việc phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh

tế quốc tế

Ba là, Đề xuất phương hướng và một số giải pháp để xây dựng giai cấp

công nhân Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn

Giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình đổi mới (1986 đến nay)

4.2 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Lực lượng giai cấp công nhân Việt Nam đang làm việc trong các doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp ngoài nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trên lảnh thổ Việt Nam

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của luận văn là những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm, đường lối chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam về giai cấp công nhân hiện đại, về xu hướng biến đổi của giai cấp công nhân, vai trò của giai cấp công nhân trong giai đoạn hiện nay

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài trên, luận văn đã sử dụng phương pháp logic, phương pháp biện chứng, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp phân tích - lịch sử, chứng minh… từ đó tác giả so sánh, đối chiếu theo hướng nghiên cứu của mình

Luận văn còn kế thừa các công trình khoa học, những bài viết có liên quan đến luận văn đã được công bố ở nước ta trong thời gian gần đây

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận văn

6.1 Về mặt lý luận

Luận văn góp phần làm rõ những vấn đề lý luận về giai cấp công nhân,

sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, đặc điểm, vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

6.2 Về mặt thực tiễn

Luận văn góp phần làm rõ về số lượng, chất lượng, cơ cấu ngành nghề của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay, vấn đề về việc làm, thu nhập của công nhân nước ta hiện nay Từ đó góp một số thông tin cho các cấp lãnh đạo

của nước ta tham khảo trong việc hoạch định chính sách xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại trong giai đoạn hội nhập

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho học viên cao học và sinh viên chuyên ngành chủ nghĩa xã hội khoa học về vấn đề giai cấp công nhân Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong 2 chương, 6 tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN, TƯ TƯỞNG

HỒ CHÍ MINH VÀ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

VỀ GIAI CẤP CÔNG NHÂN 1.1 LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VỀ GIAI CẤP

CÔNG NHÂN VÀ SỨ MỆNH LỊCH SỬ CỦA NÓ

Giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là những khái niệm cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học Phát hiện ra sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là cống hiến vĩ đại của chủ nghĩa Mác

Khẳng định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là giai cấp duy nhất

có khả năng lãnh đạo các tầng lớp nhân dân lao động bị áp bức, bóc lột trong cuộc đấu tranh từng bước xóa bỏ chủ nghĩa tư bản và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội là lập trường chính trị của những người mácxít - lêninnít chân chính, là ranh giới phân biệt họ với những người cải lương và những phần tử cơ hội, xét lại

Trước sự khủng hoảng và sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô, nhiều người đã bộc lộ sự dao động và hoài nghi về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Đây là dịp tốt cho những kẻ cơ hội xét lại, phi mácxít

ra sức bài trừ sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản cũng như thành quả của cách mạng xã hội chủ nghĩa Vì vậy vấn đề làm sáng tỏ sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, nhất là trong bối cảnh lịch sử mới đang được đặt ra một cách bức thiết cả trên phương diện lý luận lẫn thực tiễn

1.1.1 Khái niệ giai cấp c ng nh n

Để hiểu rõ sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, trước hết cần làm rõ khái niệm giai cấp công nhân Chính C.Mác và Ph.Ăngghen chỉ rõ: “Vấn đề

là ở chỗ tìm hiểu xem giai cấp vô sản thực sự là gì, và phù hợp với tồn tại ấy của bản thân nó, giai cấp vô sản buộc phải làm gì về mặt lịch sử” [3;56]

Khi đề cập đến giai cấp công nhân, C.Mác và Ph.Ăngghen đã bàn và sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như những cụm từ đồng nghĩa có nội hàm giống nhau để nói về giai cấp công nhân như: Người lao động hoặc công nhân (working men) và người vô sản, “giai cấp vô sản”, “vô sản đại cơ khí”, “giai cấp vô sản công nghiệp”, “vô sản đại công nghiệp”, “giai cấp công nhân”,

“giai cấp không có của”, “giai cấp công nhân công xưởng nhà máy”, “giai cấp công nhân đại cơ khí”, “giai cấp những người lao động làm thuê của thế kỷ XIX”, “giai cấp vô sản hiện đại”, “giai cấp công nhân hiện đại”… Ngoài ra, trong những điều kiện và hoàn cảnh cụ thể C.Mác và Ph.Ăngghen còn sử dụng một số hình thức diễn đạt khác như: lao động làm thuê, giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ sống dựa vào bán sức lao động của mình, giai cấp của những người hoàn toàn không có của… Tất cả các thuật ngữ đồng nghĩa nói trên chỉ

là sự khác nhau về hình thức biểu đạt trong những văn cảnh cụ thể của một khái niệm duy nhất là khái niệm “giai cấp công nhân” khái niệm này được xuất hiện và tồn tại đối lập với giai cấp tư sản trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Không chỉ dừng lại ở khái niệm “giai cấp công nhân”, “giai cấp vô sản”, …là gì, mà quan trọng hơn các nhà kinh điển của chủ nghĩa xã hội khoa học còn chỉ ra giai cấp này cần phải làm gì để tự giải phóng mình? Khi bàn về “Giai cấp công nhân”, “Giai cấp vô sản” và sứ mệnh lịch sử của

nó C.Mác và Ph Ăngghen đề cập trong nhiều tác phẩm như:

Trong tác phẩm Góp phần phê phát triết học pháp quyền của Hêghen - lời nói đầu, điểm nổi bật nhất chính là sự phát hiện ra vai trò cách mạng của

giai cấp vô sản Mác vạch rõ lực lượng xã hội duy nhất có khả năng tiến hành cuộc cách mạng vô sản đó chính là giai cấp vô sản Xác định được vai trò lịch

sử của giai cấp vô sản, đó là “cái kết quả của sự giải thể tất cả các tập đoàn xã hội mà ra” giai cấp vô sản bắt đầu hình thành ở Đức do sự phát triển của công nghiệp, và nó là người có sứ mệnh tự giải phóng, đồng thời giải phóng tất cả các tầng lớp khác của xã hội Mác đã chỉ ra nguồn gốc kinh tế - xã hội, xu hướng phát triển của giai cấp vô sản Mác nói rằng: “Ở Đức giai cấp vô sản chỉ mới bắt đầu hình thành nhờ sự phát triển của công nghiệp Như vậy giai cấp vô sản ra đời gắn với công nghiệp, nó là sản phẩm của công nghiệp Về mặt xã hội, giai cấp vô sản nảy sinh và hình thành trong quá trình tan rã của

xã hội phong kiến chuyển lên chế độ tư bản chủ nghĩa, do sự tan rã của tất cả các đẳng cấp, trước hết là sự phân rã của đẳng cấp trung gian Xu hướng phát triển của giai cấp vô sản là đi tới chỗ xóa bỏ nó với tư cách là một giai cấp”.[2;589-590]

Trong tác phẩm Gia đình thần thánh, C.Mác, Ph Ăngghen phân tích

mối quan hệ giữa giai cấp vô sản và chế độ tư hữu Giai cấp vô sản là sản phẩm của chế độ tư hữu và cũng là điều kiện tồn tại của chế độ tư hữu Chế

độ tư hữu muốn duy trì sự tồn tại vĩnh viễn của bản thân nó, thì nó phải duy trì sự tồn tại vĩnh viễn của mặt đối lập với nó là giai cấp vô sản Chế độ tư hữu tìm được sự thỏa mãn cho bản thân mình là mặt khẳng định của sự đối lập Giai cấp vô sản và giai cấp tư sản là hai mặt đối lập của một chỉnh thể thống nhất - chế độ tư hữu Cả hai đều là sản phẩm của chế độ ấy Xu hướng phát triển của giai cấp vô sản là đi tới thủ tiêu sự tồn tại của bản thân mình với tư cách là giai cấp vô sản, do đó, tiêu diệt cả mặt đối lập với nó là chế độ

tư hữu - đang chi phối và làm cho nó thành giai cấp vô sản C.Mác và Ph

Ăngghen viết: “Nếu không tiêu diệt những điểu kiện sinh hoạt của bản thân

thì giai cấp vô sản không thể tự giải phóng được Nếu không tiêu diệt mọi

điều kiện sinh hoạt phi nhân tính của xã hội hiện đại biểu hiện tập trung ở tình cảnh của chính nó thì nó không thể tiêu diệt được điều kiện sinh hoạt của bản thân nó…”.[3;56]

Đến tác phẩm: Tình cảnh của giai cấp lao động Anh, Ph.Ăngghen

khẳng định: Anh là nước điển hình của sự phát triển của giai cấp vô sản Giai cấp công nhân Anh là kết quả chủ yếu của cuộc cách mạng công nghiệp Anh Lịch sử giai cấp công nhân Anh bắt đầu từ nửa sau thế kỷ XVIII Công nghiệp nhỏ đã làm nảy sinh giai cấp tư sản, công nghiệp lớn đã làm nảy sinh giai cấp công nhân, giai cấp vô sản, cùng với sự phát triển máy móc của nền đại công nghiệp, giai cấp vô sản cũng tăng lên nhanh chóng về số lượng, nhưng cùng với quá trình đó “giai cấp công nhân mất mọi tài sản, mất mọi niềm tin vào công ăn việc làm….”[3;338] Phân tích quá trình đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa tạo ra giai cấp công nhân hiện đại Ph.Ăngghen còn lần lượt nghiên cứu các bộ phận khác nhau của giai cấp vô sản theo trình tự phát sinh của chúng trong quá trình lịch sử đó Trước tiên là giai cấp vô sản công nghiệp; kế tiếp là giai cấp vô sản hầm mỏ và mỏ kim loại, cuối cùng là giai cấp vô sản nông nghiệp Đây là ba đội ngũ khác nhau trong giai cấp vô sản thế kỷ XIX ở Anh Nhưng ông cũng chỉ rõ “công nhân công nghiệp là người nhận thức được rõ ràng nhất về lợi ích của bản thân họ; công nhân hầm mỏ nhận thức kém hơn một chút, còn công nhân nông nghiệp thì hầu như chưa nhận thức được gì về quyền lợi của mình, chính vì thế chúng ta sẽ thấy những công nhân công xưởng, con đầu lòng của cách mạng công nghiệp, ngay từ đầu cho tới nay, đã

là hạt nhân của phong trào công nhân…”[3;353 -354] Khi Ph.Ăngghen

nghiên cứu các thành phố lớn của nước Anh trong quá trình phát triển của đại công nghiệp ông đã nêu rõ tình cảnh của giai cấp vô sản Anh dưới sự tác động

của việc hình thành công nghiệp và thành phố công nghiệp Ph.Ăngghen đã khái quát tình cảnh giai cấp công nhân ở thành phố lớn như một loại bậc thang nối tiếp nhau: Khá nhất là một cuộc sống tạm bợ, tiếp đến là trường hợp

tệ nhất của sự bần cùng Về mặt pháp luật và trên thực tế, người công nhân

“là nô lệ của giai cấp của nó, của giai cấp tư sản; họ bị nô lệ đến mức có thể

bị bán đi như hàng hóa và cũng lên giá xuống giá như hàng hóa vậy”[3;426] Ông chỉ rõ địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp vô sản trong xã hội tư bản Từ việc chỉ rõ địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp vô sản do đại công nghiệp, do giai cấp tư sản tạo nên thì việc xác định vai trò cách mạng của giai cấp vô sản cũng hình thành một cách khách quan Khi con người bị đặt vào một tình cảnh như súc vật thì họ chỉ có một cách hoặc là vùng lên phản kháng hoặc là thực sự trở thành súc vật Tình cảnh của giai cấp lao động, giai cấp công nhân Anh thế kỷ XIX đã bị đẩy vào hiện trạng đó Trong xã hội tư bản, công nhân

là những người lao động không có tư liệu sản xuất phải bán sức lao động cho nhà tư bản và bị giai cấp tư sản bóc lột thậm tệ Đối diện với giai cấp tư sản, công nhân là người lao động tự do, phải tự bán mình cho giai cấp tư sản để có được những điều kiện vật chất, tinh thần tồi tệ nhất cho việc duy trì sự tồn tại,

sự sống tệ hại nhất cho mình Với địa vị kinh tế - xã hội như vậy, với tình cảnh như vậy, giai cấp công nhân tất yếu trở thành giai cấp đối kháng trực tiếp với giai cấp tư sản

Giai cấp vô sản hiện đại thế kỷ XIX có sự thay đổi căn bản địa vị kinh

tế, chính trị - xã hội Họ là những người hoàn toàn bị tước đoạt hết tư liệu sản xuất và chỉ có thể sống được bằng cách bán sức lao động cho nhà tư bản Họ

là những người nô lệ làm thuê, là lực lượng chủ yếu làm ra của cải vật chất cho xã hội, nhưng lại phải sống trong tình cảnh nghèo khổ cùng cực Xét về bản chất, địa vị kinh tế - xã hội khách quan đã khiến cho giai cấp công nhân trở thành giai cấp có tinh thần cách mạng triệt để nhất trong việc đấu tranh

chống lại áp bức, bóc lột, tự giải phóng mình và giải phóng quần chúng nhân dân lao động khác

Nghiên cứu một cách khách quan, khoa học “Tình cảnh của giai cấp công nhân Anh” Ph.Ăngghen đã nhận định: “hiển nhiên, công nhân phải tìm

cách thoát khỏi cái tình cảnh đã biến họ thành súc vật ấy, phải đấu tranh cho

một tình cảnh tốt hơn, hợp với con người hơn”[3;592] Từ tình cảnh như vậy,

công nhân buộc phải chọn lấy một trong hai con đường: hoặc là phục tùng số phận, phục vụ lợi ích của người tư sản, hoặc là phản kháng, đem hết sức bảo

vệ nhân phẩm giành lợi ích cho mình Ph.Ăngghen khẳng định “ Họ chỉ có thể

làm được thế trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản”[3; 477], và sở dĩ

giai cấp công nhân Anh có năng lực chống lại sự bạo ngược của bọn có của một cách mãnh liệt là nhờ họ tự giáo dục mình Trong tình cảnh khốn khó của mình, thường xuyên phải đối mặt với mọi mưu mô thâm độc, thủ đoạn bóc lột tàn bạo của giai cấp tư sản, giai cấp công nhân đã dần dần tự ý thức được vai trò, sứ mệnh lịch sử của mình Địa vị kinh tế - xã hội khách quan của giai cấp công nhân đã trở thành một yếu tố quan trọng xác lập vai trò cách mạng của giai cấp mình trong xã hội tư bản

Sau khi phân tích một cách thật sâu sắc, khách quan Tình cảnh của giai cấp công nhân ở Anh - nơi được coi là điển hình nhất của sự phát triển công

nghiệp tư bản chủ nghĩa, của chế độ tư bản Ph.Ăngghen đã đi tới kết luận, khẳng định vai trò cách mạng triệt để của giai cấp công nhân do hoàn cảnh đó tạo nên Hơn thế nữa Ph.Ăngghen còn đưa ra dự báo rằng, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân chống giai cấp tư sản nhất định sẽ nổ ra và sẽ ngày càng phát triển Đây là kết cục tất yếu của những mâu thuẫn vốn có trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, trong lòng xã hội tư bản[3;348 -354]

Trong tác phẩm Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng sản, Ph.Ăngghen

đã định nghĩa giai cấp vô sản như sau: “Giai cấp vô sản là một giai cấp xã hội

hoàn toàn chỉ kiếm sống bằng việc bán lao động của mình, chứ không phải sống bằng lợi nhuận của bất cứ số tư bản nào, đó là một giai cấp mà hạnh phúc và khổ đau, sống và chết, toàn bộ sự sống còn của họ đều phụ thuộc vào

số nhu cầu về lao động, tức là tình hình chuyển biến tốt hay xấu của công việc làm ăn, vào những cuộc biến động của công cuộc cạnh tranh không gì ngăn cản nổi Nói tóm lại, giai cấp vô sản hay giai cấp những người vô sản là giai cấp lao động trong thế kỷ XIX… Giai cấp vô sản là do cuộc cách mạng công nghiệp sản sinh ra”[4;456-457]

Thật vậy, giai cấp vô sản ra đời là một quá trình lâu dài, từ tầng lớp vô sản đầu tiên đến vô sản công trường thủ công và giai cấp vô sản hiện đại Vào các thế kỷ XIV, XV quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa bắt đầu hình thành ở một số nước châu Âu, quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản diễn ra làm xuất hiện lao động làm thuê tư bản chủ nghĩa Lớp người lao động này từng bước

bị tước đoạt hết tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt chủ yếu, trở thành người

tự do bán sức lao động để kiếm sống Đó chính là những người vô sản đầu tiên Từ cuối thế kỷ XVI - XVIII, cùng với sự ra đời và phát triển kiểu tổ chức sản xuất công trường thủ công, giai cấp vô sản công trường thủ công hình thành, song phần lớn họ còn mang nặng tư tưởng, tâm lý của người sản xuất nhỏ, chưa bị cột chặt vào guồng máy sản xuất tư bản chủ nghĩa Cho nên, giai cấp vô sản công trường thủ công chưa trở thành một lực lượng ổn định, độc lập trong xã hội Cuộc cách mạng công nghiệp cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX đã tạo ra bước nhảy vọt trong đời sống kinh tế - chính trị - xã hội, đánh dấu bước chuyển căn bản của chủ nghĩa tư bản sang giai đoạn đại công xưởng, giai cấp vô sản hiện đại ra đời và nhanh chóng trở thành một lực lượng xã hội to lớn Như vậy, sự ra đời của giai cấp vô sản gắn liền với nền sản xuất đại công nghiệp và chỉ trở thành một giai cấp ổn định khi sản xuất đại công nghiệp đã thay thế về cơ bản nền sản xuất thủ công Đúng như

Ph.Ăngghen đã khái quát “đại công nghiệp kéo người công nhân công trường thủ công ra khỏi những điều kiện gia trưởng của họ, họ mất hết mọi tài sản cuối cùng của họ và chỉ khi đó họ mới trở thành người vô sản… Giai cấp vô sản là do cuộc cách mạng công nghiệp sản sinh ra”.[4;456-457]

Lần đầu tiên, C.Mác và Ph.Ăngghen đã trình bày sự ra đời của giai cấp

vô sản và khái niệm giai cấp vô sản tương đối đầy đủ trên các phương diện

trong tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản viết năm 1848

Trong tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Mác và Ăngghen đã

làm sáng tỏ sự ra đời của giai cấp vô sản với tính cách là một nấc thang quy định của lịch sử trong tiến trình phát triển của các giai cấp và của cuộc đấu tranh giai cấp, và bắt nguồn từ trình độ phát triển của sản xuất Sự xuất hiện giai cấp tư sản và giai cấp vô sản và mâu thuẫn không thể điều hòa của hai giai cấp đó đã được luận chứng từ sự ra đời của nền sản xuất lớn bằng máy móc và trên cơ sở của chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất Các ông chứng minh rằng, sự cải biến tất yếu toàn bộ các quan hệ xã hội để giải phóng hoàn toàn con người

về mặt xã hội là sứ mệnh lịch sử và cũng là lợi ích của giai cấp vô sản

Thông qua tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Mác và Ăngghen

đã phân tích rất khoa học và sâu sắc về giai cấp vô sản bởi trước các ông người ta chưa có khái niệm rõ về vô sản, thường hiểu đó là những người nghèo bị áp bức, bóc lột trong các công trường thủ công và trong nền công nghiệp đang phát triển, bao gồm cả tầng lớp lưu manh, lười biếng, khổ

sở…Trong lần tái bản Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, năm 1888, Ăngghen

đã nói rõ: “giai cấp vô sản là giai cấp những công nhân làm thuê hiện đại, vì mất các tư liệu sản xuất của bản thân, nên buộc phải bán sức lao động của mình để sống”[8;517-525] Giai cấp vô sản là giai cấp lao động và là sản phẩm của nền đại công nghiệp Gắn liền với sự hình thành và xác lập của giai cấp vô sản, một quy luật vận động và phát triển cơ bản của giai cấp vô sản -

một điều kiện quan trọng đối với sự trưởng thành của giai cấp đó - đã được nêu lên là: cuộc đấu tranh giai cấp về chính trị Về sau này, Mác đã giải thích:

“Giai cấp công nhân hoặc là cách mạng hoặc chẳng là gì hết”[11;77] Việc hình thành quan điểm duy vật về lịch sử và sự vận dụng quan điểm đó để làm sáng tỏ vai trò lịch sử giai cấp vô sản đã tạo khả năng khắc phục quan niệm của những nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng thường nhìn nhận giai cấp vô sản chỉ là giai cấp nghèo khổ Làm sáng tỏ vai trò của giai cấp vô sản gắn liền với nền đại công nghiệp, có nghĩa là gắn liền nó với quá trình xã hội hóa sản xuất, đây quả thật là một luận chứng khoa học rất vững chắc để hiểu rõ mặt tích cực của giai cấp này Do hoàn cảnh lịch sử của mình, giai cấp công nhân

có sứ mệnh thực hiện sự nghiệp xã hội hóa các tư liệu sản xuất và xây dựng chủ nghĩa xã hội Giai cấp đó gắn liền với sự phát triển của nền sản xuất đại công nghiệp và do đó có khả năng tiến hành công cuộc cải biến toàn bộ các quan hệ xã hội Chế độ xã hội không còn giai cấp chỉ có thể được thiết lập trong quá trình thực hiện vai trò lãnh đạo công cuộc xây dựng xã hội mới của giai cấp công nhân

Như vậy, giai cấp công nhân đại biểu cho mọi nhu cầu của công cuộc

xã hội hóa nền sản xuất và có khả năng khách quan để tiến hành sự nghiệp cải biến toàn bộ các quan hệ xã hội Sự trưởng thành của giai cấp công nhân dưới

sự lãnh đạo của Đảng cách mạng của nó thành một lực lượng xã hội có đủ năng lực và ý chí thực hiện cuộc cải biến toàn bộ các quan hệ xã hội hiện thời

Ngay từ tác phẩm Gia đình thần thánh (1845), Mác và Ăngghen đã nhận định

rằng, với vị trí của mình, giai cấp vô sản không thể giải phóng bản thân mình, nếu không tiêu diệt mọi điều kiện sinh hoạt phi nhân tính xã hội hiện đại, biểu hiện tập trung ở tình cảnh của chính nó[3;56]

Để luận chứng cho vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân, Mác và Ăngghen còn chứng minh rằng, giai cấp đó có đầy đủ những thuộc tính cho

phép có thể xác định mục tiêu và tổ chức tiến hành cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản Khả năng tổ chức, khả năng đoàn kết, khả năng kỷ luật là đặc trưng cơ bản của giai cấp công nhân, khác hẳn với tất cả các giai cấp và tầng lớp khác đối diện với giai cấp tư sản Một đặc điểm chủ yếu của giai cấp công nhân là khả năng hoạt động chính trị có tổ chức và có kỷ luật Mác và Ăngghen cũng chứng minh rằng, giai cấp công nhân, theo bản chất giai cấp của mình, trước hết là một giai cấp chiến đấu, giai cấp cách mạng Giai cấp công nhân là lực lượng lãnh đạo xã hội, vì nó có những tính chất mà dưới sự lãnh đạo của Đảng của nó càng được phát huy hơn, hiệu quả hơn và tất yếu giành được thắng lợi trong cuộc đấu tranh Hai ông luận giải những tính chất của giai cấp công nhân gắn chặt với việc làm sáng tỏ sứ mệnh lịch sử của giai cấp đó Cơ sở vật chất cho vai trò to lớn của giai cấp công nhân, đồng thời là

cơ sở cho sự phát triển của toàn xã hội là ở chỗ, tính tổ chức xã hội của con người không chỉ đáp ứng quá trình xã hội hóa nền sản xuất, mà còn kích thích

và đẩy mạnh quá trình đó Vì vậy, việc xóa bỏ đối kháng giai cấp, việc khắc phục những hạn chế về giai cấp và cuối cùng là việc xóa bỏ các giai cấp là nhiệm vụ của giai cấp vô sản, và nó là tất yếu của lịch sử Cho nên trong khi phân tích các điều kiện để phát triển lực lượng sản xuất, Mác và Ăngghen đã đấu tranh chống các hệ tư tưởng phong kiến, tư sản và tiểu tư sản; luận giải sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân: giải phóng toàn thể nhân loại khỏi sự áp bức, bóc lột xây dựng một xã hội không còn giai cấp, một xã hội đảm bảo tự

do, bình đẳng và công lý cho mọi người lao động Từ đó, hai ông đã chỉ cho giai cấp công nhân con đường để làm ra lịch sử của con người một cách hoàn toàn mới Chính quy mô và chiều sâu của tiến trình cải biến cách mạng để thực hiện sứ mệnh lịch sử lớn lao đó sẽ quy định nhiệm vụ, phương tiện và phương pháp của cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân

Tựu chung lại trong tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, C.Mác

và Ph.Ăngghen đã vạch ra những nét cơ bản về khái niệm, bản chất và vai trò của giai cấp công nhân như sau:

Thứ nhất, về nguồn gốc kinh tế, giai cấp vô sản ra đời gắn liền với nền

đại công nghiệp, là sản phẩm của chính bản thân nền đại công nghiệp, nền sản xuất xã hội hóa ngày càng cao

Thứ hai, về nguồn gốc xã hội, giai cấp vô sản được tuyển mộ từ tất cả

các giai cấp khác nhau trong xã hội

Thứ ba, những đặc trưng chủ yếu của giai cấp vô sản hiện đại gồm:

không có tư liệu sản xuất, về lợi ích cơ bản, đối lập trực tiếp với giai cấp tư sản; giai cấp vô sản là hiện thân của phương thức sản xuất tiên tiến; có tính quốc tế, tinh thần quốc tế vô sản, tính tiên phong, tinh thần cách mạng triệt để, đoàn kết giai cấp, tính tổ chức kỷ luật cao

Thứ tư, bản chất quốc tế của giai cấp vô sản được quy định bằng quá

trình quốc tế hóa sản xuất công nghiệp…; đồng thời giai cấp vô sản có bản sắc dân tộc, gắn với mỗi dân tộc cụ thể, trở thành “giai cấp dân tộc” và chịu trách nhiệm trước hết với dân tộc mình [4;611 - 624]

Thứ năm, quá trình đấu tranh của giai cấp vô sản dẫn đến sự phân hóa

trong giai cấp thống trị Một bộ phận nhỏ của giai cấp này - những nhà tư tưởng tư sản tiến bộ đã từ bỏ cuộc sống và thành phần giai cấp xuất thân, vươn lên nhận thức được về mặt lý luận toàn bộ quá trình vận động lịch sử, tách khỏi giai cấp xuất thân, đi theo giai cấp vô sản, làm cho giai cấp vô sản ngày càng nhận thức rõ được sức mạnh và sứ mệnh lịch sử của mình

Thứ sáu, xu hướng phát triển giai cấp vô sản không ngừng tăng lên về

số lượng và chất lượng cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp

Cần nhấn mạnh rằng, khái niệm về giai cấp vô sản đã được C.Mác và Ph.Ăngghen rút ra qua sự phân tích một cách sâu sắc từ địa vị kinh tế xã hội

của giai cấp đó dưới chế độ tư bản trong những thập niên nửa đầu thế kỷ XIX Những kết luận ấy đã được thực tiễn lịch sử - xã hội đương thời chứng minh

là đúng đắn và khoa học

Những đặc trưng cơ bản của giai cấp vô sản dưới chế độ tư bản chủ nghĩa mà C.Mác và Ph.Ăngghen nêu lên đã được V.I.Lênin tiếp tục làm rõ, phát triển và khẳng định trong nhiều tác phẩm của mình

Từ thực tiễn lịch sử đầu thế kỷ XX, V.I.Lênin chỉ rõ vị trí giai cấp vô sản là giai cấp lãnh đạo của toàn xã hội trong cuộc đấu tranh lật đổ ách thống trị của chủ nghĩa tư bản, trong sự nghiệp sáng tạo ra một xã hội mới, trong cuộc đấu tranh để thủ tiêu hoàn toàn các giai cấp Năm 1919, trong tác phẩm

“Sáng kiến vĩ đại” V.I.Lênin đã đưa ra một định nghĩa về giai cấp như sau:

“Người ta gọi là giai cấp, những tập đoàn to lớn gồm những người khác nhau

về địa vị của họ trong một hệ thống sản xuất xã hội nhất định trong lịch sử, khác nhau về quan hệ của họ (thường thì những quan hệ này được pháp luật quy định và thừa nhận) đối với những tư liệu sản xuất, về vai trò của họ trong

tổ chức lao động xã hội, như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải ít hay nhiều mà họ được hưởng Giai cấp là những tập đoàn người, mà tập đoàn này thì có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác, do chỗ các tập đoàn đó có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế xã hội nhất định” [136;17 -18]

Định nghĩa giai cấp của Lênin phát biểu như trên cho thấy: nói đến giai cấp chúng ta không nói đến một tập đoàn người riêng lẻ mà nói đến hệ thống các tập đoàn người trong một chế độ kinh tế - xã hội nhất định, do chế độ ấy sản sinh ra Vì vậy giai cấp thường dùng ở số nhiều: các giai cấp Mỗi giai cấp trong lịch sử (cùng hệ thống hay khác hệ thống) đều có những đặc điểm riêng Chẳng hạn giai cấp tư sản cũng thay đổi khi điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi Song định nghĩa giai cấp của V.I Lênin cho phép ta nắm được

những đặc trưng chung, cơ bản nhất, những dấu hiệu phổ biến, ổn định nhất của giai cấp, dù đó là các giai cấp của xã hội cổ đại, của xã hội phong kiến hay của xã hội tư bản hiện đại

Giai cấp không phải là phạm trù xã hội thông thường mà là phạm trù kinh tế - xã hội có tính lịch sử Giai cấp không phải là sản phẩm của sản xuất nói chung mà là sản phẩm của những hệ thống sản xuất xã hội nhất định trong

lịch sử Mỗi hệ thống giai cấp tương ứng với một hệ thống sản xuất xã hội nhất định, xét về bản chất, đây là sự thể hiện thống nhất của các mặt đối lập

Do đó không thể hiểu đặc trưng của từng giai cấp cụ thể nếu không đặt nó trong hệ thống chỉnh thể thống nhất, tức là trong mối quan hệ với giai cấp đối lập với nó; chẳng hạn không thể hiểu giai cấp tư sản là gì nếu không xem xét trong mối quan hệ với giai cấp vô sản, và ngược lại Nói đến giai cấp là nói

đến sự khác nhau giữa các tập đoàn người về địa vị trong một hệ thống kinh tế

- xã hội nhất định Trong hệ thống kinh tế xã hội đó, tập đoàn người này là

tập đoàn thống trị, tập đoàn người kia là tập đoàn bị thống trị Đây là đặc trưng chung nhất của giai cấp Sự khác nhau giữa những tập đoàn người trong một phương thức sản xuất nhất định là các giai cấp khi họ:

- Khác nhau về quan hệ đối với tư liệu sản xuất Đây là sự khác nhau

cơ bản nhất Chủ nô (trong chế độ nô lệ), địa chủ phong kiến (trong chế độ phong kiến), tư sản (trong chế độ tư bản) là những tập đoàn giữ địa vị thống trị trong hệ thống kinh tế xã hội mà họ là đại biểu, trước hết do các tập đoàn người này chiếm hữu tư liệu sản xuất xã hội, tức là nắm được phương tiện, điều kiện vật chất quan trọng nhất để chi phối lao động của các tập đoàn người không có hoặc có rất ít tư liệu sản xuất Những tập đoàn người bị mất hoặc bị tước đoạt tư liệu sản xuất (nô lệ trong chế độ nô lệ, nông nô trong chế

độ phong kiến, vô sản trong chế độ tư bản chủ nghĩa) buộc phải phụ thuộc về kinh tế vào các tập đoàn thống trị

- Khác nhau về vai trò trong tổ chức lao động xã hội, trong tổ chức

quản lý sản xuất Tập đoàn nào chiếm hữu tư liệu sản xuất đương nhiên giữ vai trò lãnh đạo, chỉ huy hoạt động sản xuất và lưu thông trên quy mô toàn xã hội cũng như từng đơn vị kinh tế Chẳng hạn trong xã hội tư bản chủ nghĩa, vai trò, chức năng quản lý công nghiệp và các ngành kinh tế khác không thể không thuộc về các nhà tư bản Các giai cấp lao động là những tập đoàn người trực tiếp sản xuất dưới sự điều khiển của giai cấp thống trị trong phương thức sản xuất Ở một số nước, trong nhiều công ty xí nghiệp, công nhân có đại diện ở hội đồng quản trị, song vai trò quản lý thực chất vẫn thuộc

về các tập đoàn tư bản

- Khác nhau về phương thức thu nhập của cải xã hội Là người chiếm

hữu tư liệu sản xuất và tổ chức, lãnh đạo sản xuất, tập đoàn thống trị đủ điều kiện thực hiện mục đích của mình trong sản xuất kinh tế là chiếm đoạt lao động thặng dư của các giai cấp lao động làm thuê Chế độ phân phối sản phẩm trong xã hội có giai cấp đối kháng là chế độ phân phối bất công vì nó bảo đảm cho giai cấp thống trị (giai cấp chiếm thiểu số trong dân cư, giai cấp không trực tiếp lao động sản xuất) chiếm hữu phần lớn của cải xã hội; còn giai cấp lao động chỉ nhận phần ít ỏi của cải xã hội dưới hình thức này hay hình thức khác Trong xã hội nô lệ, những người nô lệ sống như súc vật Trong xã hội phong kiến phần lớn sản phẩm của nông nô và nông dân làm ra phải cống nạp cho địa chủ, vua quan, thậm chí có trường hợp chiếm đến 80 – 90% sản phẩm.[36;486]

Giai cấp tư sản, chiếm hữu của cải xã hội dưới hình thức thu lợi nhuận, bằng cách chiếm đoạt giá trị thặng dự do lao động làm thuê tạo ra Trong nền sản xuất hiện đại, bộ phận lao động làm thuê càng có trình độ khoa học kỹ thuật cao càng tạo ra nhiều giá trị thặng dư cho giới chủ tư bản và ngược lại Giai cấp công nhân và những trí thức làm thuê nhận được một phần sản phẩm

lao động của mình dưới hình thức tiền lương, đó là tiền bán sức lao động Ngày nay, giai cấp công nhân ở các nước tư bản phát triển có mức sống cao hơn mức sống của những người lao động trước đây Tuy nhiên, sự nâng cao mức sống của công nhân hoàn toàn không tương xứng với sự tăng lên nhanh chóng của năng suất lao động Tỷ suất bóc lột giá trị thặng dư của giai cấp tư sản vẫn không ngừng tăng lên Trong các xã hội có giai cấp, mức sống của người lao động thay đổi theo những điều kiện cụ thể, song điều không thay đổi là họ phải cống nạp phần lớn kết quả lao động của mình cho giai cấp thống trị dưới hình thức này hay hình thức khác Ngày nay tài sản của một nhà tư bản có thể bằng tiền lương cả cuộc đời lao động của hàng trăm, hàng ngàn công nhân

Tóm lại, sự khác nhau giữa các tập đoàn người về địa vị trong chế độ kinh tế - xã hội tất yếu dẫn đến tập đoàn người này chiếm đoạt lao động của tập đoàn người khác Đó là bản chất của quan hệ giai cấp đối kháng Trong các xã hội có giai cấp, bên cạnh giai cấp thống trị và bị trị bao giờ cũng tồn tại những tầng lớp “trung gian”, không chiếm địa vị cơ bản trong phương thức sản xuất Các tầng lớp trung gian luôn bị phân hóa, một số người leo lên địa

vị giai cấp trên, số khác rơi xuống địa vị giai cấp bị trị Ở những nước tư bản phát triển, bộ phận công nhân áo cổ trắng phát triển nhanh chóng, song họ vẫn

là công nhân làm thuê chứ không phải “giai câp trung lưu” như xã hội học tư sản mô tả [36;483 -487]

Như vậy, với định nghĩa giai cấp trên của V.I.Lênin Ông đã phân biệt giai cấp vô sản với tầng lớp trí thức và khẳng định Trí thức không phải là một giai cấp xã hội vì nói chung trí thức không có hệ tư tưởng riêng và không có quan hệ độc lập với tư liệu sản xuất Họ lao động bằng trí óc, độc lập, sáng tạo dựa trên cơ sở một trình độ văn hoá cơ bản cần thiết Đó cũng là một đặc trưng nổi bật của trí thức mà từ đó có thể phân biệt giữa họ với giai cấp công nhân

Trước hoàn cảnh nước Nga sau cách mạng Tháng Mười, V.I.Lênin lại nhấn mạnh mặt bên trong và “tâm lý vô sản” của người công nhân làm cơ sở

để phân biệt giai cấp vô sản hiện đại với tầng lớp vô sản lưu manh vốn là sản phẩm của quá trình đổ vỡ và thối nát của xã hội cũ

Qua cách tiếp cận và nghiên cứu về giai cấp công nhân của các nhà kinh điển Mác - Ăngghen - Lênin, các quan điểm đó tuy có khác nhau trong cách gọi, tùy từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể, nhưng những thuật ngữ khác nhau

về giai cấp công nhân đều được sử dụng như một khái niệm đồng nhất xét về lôgíc khoa học cũng như thực tiễn lịch sử, để xác định giai cấp công nhân, các ông đã dựa vào hai tiêu chí cơ bản sau:

Thứ nhất: về nghề nghiệp hay nói cách khác là về phương thức sản

xuất, phương thức lao động

Giai cấp công nhân là sản phẩm và chủ thể của quá trình phát triển sản xuất công nghiệp, từ công trường thủ công qua công nghiệp cơ khí và đến công nghiệp trong điều kiện khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Do đó, giai cấp công nhân là tập đoàn người lao động trực tiếp hay gián tiếp, lao động chân tay hay trí óc ở những ngành nghề, lĩnh vực kinh tế khác nhau trong nền sản xuất công nghiệp ngày càng hiện đại và xã hội hóa cao Đây là tiêu chí cơ bản phân biệt công nhân trong công trường thủ công với công nhân trong nền công nghiệp hiện đại: “Trong công trường thủ công và trong nghề thủ công, người công nhân sử dụng công cụ của mình, còn trong công xưởng thì người công nhân phải phục vụ máy móc”[10;605] Điều đó cho thấy, giai cấp công nhân là sản phẩm và phát triển cùng với sự phát triển của đại công nghiệp: “các giai cấp khác đều suy tàn và tiêu vong cùng với sự phát triển của đại công nghiệp, còn giai cấp vô sản lại là sản phẩm của bản thân nền đại công nghiệp”[4;610] “Công nhân cũng là một phát minh của

thời đại mới, giống như máy móc vậy… Công nhân Anh là đứa con đầu lòng của nền công nghiệp hiện đại”[5;11] Vì vậy, giai cấp công nhân đại diện cho lực lượng sản xuất hiện đại, phương thức sản xuất tiên tiến, hay nói cách khác

là giai cấp chủ thể của nền sản xuất đại công nghiệp

Thứ hai: về vị trí của giai cấp công nhân trong quan hệ sản xuất tư bản

chủ nghĩa

Trong xã hội tư bản chủ nghĩa, giai cấp công nhân là những người làm thuê, do không có tư liệu sản xuất hay nói cách khác là bị mất hết tư liệu sản xuất nên họ phải bán sức lao động của mình, đi làm thuê cho nhà tư bản và bị nhà tư bản bóc lột giá trị thặng dư từ sức lao động của người công nhân Họ là giai cấp có lợi ích cơ bản đối lập với lợi ích của giai cấp tư sản Chính vì vậy C.Mác và Ph.Ăngghen còn gọi giai cấp công nhân là giai cấp vô sản: “Giai cấp tư sản, tức là tư bản, mà lớn lên là giai cấp thì giai cấp vô sản, giai cấp công nhân hiện đại - tức là giai cấp chỉ có thể sống với điều kiện là kiếm được việc làm, và chỉ kiếm được việc làm, nếu lao động của họ làm tăng thêm tư bản - cũng phát triển theo Những công nhân ấy, buộc phải tự bán mình để kiếm ăn từng bữa một, là một hàng hóa, tức là một món hàng đem bán như bất cứ món hàng nào khác; vì thế, họ phải chịu hết sự may rủi của cạnh tranh, mọi sự lên xuống của thị trường”[4;605] Vì tiêu chí thứ hai này nói lên một trong những đặc trưng cơ bản của giai cấp công nhân dưới chế độ tư bản nên Mác và Ăngghen còn gọi giai cấp công nhân là giai cấp vô sản, là giai cấp không có tư liệu sản xuất hoặc một phần rất nhỏ của tư liệu sản xuất

Ngày nay, với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản trong nửa sau thế kỷ

XX, bộ mặt của giai cấp công nhân hiện đại có nhiều thay đổi khác trước Sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội hiện nay đã vượt xa trình độ văn minh công nghiệp trước đây Sự xã hội hóa và phân công lao động xã hội mới, cơ

cấu của giai cấp công nhân hiện đại, các hình thức bóc lột giá trị thặng dư…

đã làm cho diện mạo của giai cấp công nhân hiện đại không còn giống với những mô tả của Mác trong thế kỷ XIX Thế nhưng, nếu từ những biến đổi đó

mà đi đến dao động, phủ nhận khái niệm giai cấp công nhân, phủ nhận sự tồn tại của giai cấp công nhân thì hoàn toàn là sai lầm Giai cấp công nhân hiện đại vẫn tồn tại, vẫn có sứ mệnh lịch sử của mình trong xã hội tư bản hiện đại Cần phải tổng kết thực tiễn để phát triển lý luận về giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, nhưng những thuộc tính cơ bản của giai cấp công nhân mà C.Mác đã phát hiện ra vẫn còn nhiều giá trị chỉ đạo phương pháp luận trong việc nhận thức giai cấp công nhân hiện đại

Hiện nay, cơ cấu ngành nghề của giai cấp công nhân đã có những thay đổi to lớn: bên cạnh công nhân truyền thống cổ xanh của nền công nghiệp cơ khí đã xuất hiện công nhân hiện đại cổ trắng, cổ hồng, cổ vàng, cổ xám, công nhân cổ phấn hồng, công nhân cổ thép… của nền công nghiệp tự động hóa, với việc áp dụng phổ biến công nghệ thông tin, công nghệ hiện đại vào sản xuất

Công nhân cổ xanh, thường chỉ những nhân viên chủ yếu lao động

chân tay, như công nhân vận hành máy móc, sửa chữa, vận tải, xây dựng… Địa vị kinh tế của họ tương đối thấp, điều kiện làm việc không tốt, và khi làm việc thường mặc quần áo xanh

Công nhân cổ trắng thường chỉ những viên chức chủ yếu lao động bằng

trí óc, như nhân viên kỹ thuật, nhân viên y tế, nhân viên quản lý và những người nắm được kỹ thuật phức tạp, thao tác trên các nút bấm, các bảng điều khiển… Điều kiện kinh tế và điều kiện làm việc của họ đều khá tốt, khi làm việc có thể

ăn mặc chỉnh tề, quần áo trắng tinh, vì thế có tên công nhân cổ trắng

Những năm gần đây còn xuất hiện những công nhân cổ áo “mới” như:

Công nhân cổ phấn hồng chỉ những người làm ở các ngành nghề mà

phần lớn nhân viên là phụ nữ, như nhân viên bán hàng, giáo viên, thư ký…

Công nhân cổ xám chỉ những công nhân phục vụ ngành sửa chữa như

sửa chữa ô tô, bảo dưỡng máy móc…

Công nhân cổ vàng chỉ lớp công nhân kiểu mới, nắm vững tri thức

trong thời đại thông tin, như công trình sư, luật sư, các nhà phân tích, dự báo, những nhân viên lập trình, hoạch định kế hoạch…

Ngoài ra còn có công nhân cổ thép chỉ những người máy đang làm thay

lao động của công nhân trong các lĩnh vực như phun sơn, khai mỏ, luyện kim [90].

Song, dù cho cơ cấu giai cấp công nhân có thay đổi, trình độ kỹ thuật, lĩnh vực chuyên môn nghề nghiệp có thay đổi như thế nào đi nữa thì xét theo tiêu chí kinh tế - xã hội, giai cấp công nhân vẫn tồn tại như là một giai cấp đặc thù Bên cạnh công nghiệp đã phát triển thì nhiều ngành nghề khác như các loại ngành dịch vụ cũng phát triển, thậm chí những ngành này chiếm tới 50 – 70% lao động, nhưng điều đó không hề làm giảm vai trò của giai cấp công nhân trong nền kinh tế và ngay cả tỷ trọng giai cấp công nhân trong dân cư Bởi vì, một bộ phận lớn những người làm thuê trong các ngành dịch vụ gắn liền với công nghiệp và hoạt động theo lối công nghiệp, vẫn là công nhân xét

cả về hai tiêu chí cơ bản đã nói ở trên

Cùng với sự tiến bộ của khoa học và công nghệ, giai cấp công nhân có

xu hướng “trí thức hóa” ngày càng tăng, và cũng ngày càng tiếp thu đông đảo thêm những người thuộc tầng lớp trí thức vào hàng ngũ của mình Nhưng, trình độ trí thức không làm thay đổi bản chất của giai cấp công nhân trong chủ nghĩa tư bản, với tính cách là giai cấp làm thuê cho giai cấp tư sản trong hoạt động sản xuất công nghiệp Trước kia công nhân bán sức lao động chân tay là

chủ yếu thì nay họ bán cả sức lao động chân tay và lao động trí óc, thậm chí một số chủ yếu là bán sức lao động với kỹ thuật rất cao, giá trị ngày càng lớn

và do đó càng bị bóc lột giá trị thặng dư theo chiều sâu

Do sự phát triển của sản xuất và văn minh, đời sống công nhân ở các nước tư bản phát triển đã có những thay đổi quan trọng Phần đông họ không còn là những người vô sản trần trụi với hai bàn tay trắng Một số công nhân

đã có một số tư liệu sản xuất phụ có thể cùng gia đình làm thêm để làm các công đoạn phụ cho các xí nghiệp chính Một số công nhân có cổ phần ở xí nghiệp tạo tâm lý ảo tưởng rằng họ cũng là những người làm chủ xí nghiệp Nhưng tất cả tình hình đấy không làm thay đổi một sự thật là, toàn bộ tư liệu sản xuất cơ bản nhất, quyết định nhất đối với nền sản xuất tư bản chủ nghĩa vẫn nằm trong tay giai cấp tư sản, và giai cấp công nhân về cơ bản, vẫn không có tư liệu sản xuất, cho nên phải bán sức lao động cho giai cấp tư sản, cả sức lao động trí

óc và chân tay để kiếm sống, do đó vẫn bị bóc lột giá trị thặng dư, dù cho những hình thức bóc lột giá trị thặng dư ngày nay tinh vi và khó thấy hơn

Giai cấp công nhân ở các nước tư bản phát triển hiện nay bao gồm những người làm thuê cho giai cấp tư sản trong những ngành nghề khác nhau của nền sản xuất công nghiệp hiện đại, tự động hóa với những trình độ khác nhau Đó là những người trực tiếp đứng máy, làm việc bấm nút và theo dõi, kiểm tra, điều chỉnh hoạt động của hệ thống máy tự động; đó là những người không trực tiếp đứng máy, không nằm trong dây chuyền sản xuất tự động, những hoạt động nhằm đảm bảo những điều kiện vật chất, kỹ thuật cho hệ thống máy tự động, do đó không thể thiếu đối với hoạt động của dây chuyền

tự động; đó là những chuyên gia trực tiếp chăm lo nghiên cứu, sáng chế để không ngừng cải tiến từng bộ phận hay cả dây chuyền sản xuât nhằm không ngừng nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm; đó là những

người hoạt động ở các ngành dịch vụ trực tiếp phục vụ cho sản xuất như bưu điện, viễn thông, giao thông vận tải,… hoặc gián tiếp thúc đẩy sản xuất phát triển như một số khâu trong thương nghiệp; đó là những người lao động làm thuê trong những ngành dịch vụ đang được công nghiệp hóa trở thành những ngành công nghiệp thực sự như du lịch, thông tin, tài chính ngân hàng,… ; đó cũng còn là những nhân viên làm công ăn lương phục vụ cho hệ thống quản lý của công ty,… Bên cạnh những công nhân làm việc trong các cơ sở sản xuất hiện đại, ở các nước tư bản phát triển vẫn còn tồn tại với những tỷ trọng khác nhau những lớp “công nhân truyền thống” hoạt động trong các ngành “công nghiệp truyền thống” như Mác đã mô tả, thậm chí cả trong một số nghề thủ công Dĩ nhiên, ở các nước đang phát triển chiếm ¾ dân số thế giới, giai cấp công nhân chủ yếu vẫn là những công nhân công nghiệp truyền thống, công nhân thủ công và chỉ có một phần nhỏ là những công nhân làm việc trong một

số ít các nhà máy công nghệ hiện đại

Căn cứ hai tiêu chí cơ bản của giai cấp công nhân như đã trình bày ở trên, chúng ta có thể coi những người lao động trong các ngành sản xuất công nghiệp, dịch vụ công nghiệp là công nhân Còn những người làm công ăn lương phục vụ trong các ngành khác như y tế, văn hóa, giáo dục, dịch vụ (không liên quan trực tiếp đến sản xuất công nghiệp)… là những người lao động nói chung, đang được thu hút vào tổ chức công đoàn nghề nghiệp, họ không phải là công nhân nhưng lại mang bản chất sâu đậm của giai cấp công nhân, họ có chung lợi ích với giai cấp công nhân Những con người này có vai trò chung cho toàn xã hội, họ là những người chăm lo cho sức khoẻ, đời sống tinh thần, trình độ học vấn, trình độ chuyên môn cho người lao động nói chung và giai cấp công nhân nói riêng, nhằm thúc đẩy nền sản xuất phát triển,

xã hội phát triển và con người phát triển chung của toàn xã hội Họ là những người không thể thiếu trong một xã hội, nhất là xã hội phát triển như hiện nay

Ở những nước định hướng con đường tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, sau khi cách mạng vô sản thành công, giai cấp công nhân trở thành giai cấp cầm quyền, không còn ở địa vị giai cấp bị bóc lột nữa, mà đã trở thành giai cấp lãnh đạo cuộc đấu tranh cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Họ đại biểu cho toàn thể nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất cơ bản đã được công hữu hóa Khi xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản, bản thân giai cấp công nhân cũng sẽ không còn là một giai cấp riêng biệt nữa Lúc

đó công nhân sẽ như mọi người lao động khác được giải phóng, đều có điều kiện phát triển tự do và toàn diện Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, giai cấp công nhân thể hiện đặc trưng chủ yếu bằng tiêu chí thứ nhất, còn về tiêu chí thứ hai nếu xét toàn bộ giai cấp, thì giai cấp công nhân đã là người làm chủ, nhưng trong điều kiện tồn tại nhiều thành phần kinh tế, thì còn có một bộ phận công nhân làm thuê trong các doanh nghiệp tư nhân Những người này về danh nghĩa tham gia làm chủ cùng toàn bộ giai cấp công nhân

và nhân dân lao động, nhưng xét về mặt cá nhân, họ vẫn là những người làm công, ăn lương và với những mức độ nhất định, họ vẫn bị những chủ sở hữu

tư nhân bóc lột về giá trị thặng dư

Những quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen về hai tiêu chí cơ bản của giai cấp công nhân cho đến nay vẫn giữ nguyên giá trị, vẫn là cơ sở phương pháp luận để chúng ta nghiên cứu giai cấp công nhân hiện đại, đặc biệt là để làm sáng tỏ sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân trong thời đại ngày nay Căn cứ hai tiêu chí cơ bản nói trên, chúng ta có thể định nghĩa: “Giai cấp công nhân là một tập đoàn xã hội ổn định, hình thành và phát triển cùng với quá trình phát triển của nền công nghiệp hiện đại, với nhiệp độ phát triển của lực lượng sản xuất có tính chất xã hội hóa ngày càng cao, là lực lượng sản xuất cơ bản tiên tiến, trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, tái sản xuất ra của cải vật chất và cải tạo các quan hệ xã hội; là lực lượng chủ

yếu của tiến trình lịch sử quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Ở các nước tư bản, giai cấp công nhân là những người không có hoặc về cơ bản không có tư liệu sản xuất phải làm thuê cho giai cấp tư sản, và bị giai cấp tư sản bóc lột giá trị thặng dư; Ở các nước xã hội chủ nghĩa, họ là người đã cùng nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu và cùng nhau hợp tác lao động vì lợi ích chung của toàn xã hội trong đó có lợi ích chính đáng của bản thân họ” [35;99]

Trên cơ sở nội dung định nghĩa giai cấp công nhân nêu trên, với sự vận động và phát triển không ngừng của thế giới hiện nay, khi phân tích những đặc trưng giai cấp rút ra điểm mạnh và hạn chế của giai cấp công nhân Chúng tôi nhận thấy giai cấp công nhân thế giới hiện nay về thành phần, cơ cấu đã có nhiều biến đổi như:

Giai cấp công nhân cở các nước tư bản phát triển, về cơ bản, bản chất của giai cấp công nhân vẫn là người trực tiếp lao động trong các nhà máy, xí nghiệp, vẫn bị bóc lột sức lao động dưới nhiều hình thức khác nhau, và là giai cấp có rất ít hoặc không có tư liệu sản xuất Nhưng trình độ của giai cấp công nhân hôm nay không giống như trình độ giai cấp công nhân trong thời đại của Mác Họ đã trở thành những công nhân có trình độ tri thức cao hơn, họ đã đang từng ngày làm cho trình độ của mình thay đổi theo chiều hướng tích cực Hiện nay có một bộ phận công nhân trí thức so với tầng lớp trí thức trong xã hội khoảng cách của họ là không xa, chứng tỏ được khả năng làm chủ của giai cấp công nhân hiện đại kể cả về phương diện sản xuất, lẫn tri thức khoa học

Giai cấp công nhân ở những nước đang tiến hành cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa họ đang thể hiện vai trò là những người chủ, người đại diện của nhân dân lao động Về mặt chính trị họ là lực lượng lãnh đạo và tham gia vào công tác quản lý nhà nước Về mặt kinh tế họ là lực lượng sản xuất tiên tiến,

sử dụng, vận hành những công cụ lao động (máy móc) hiện đại, làm chủ trong

nền sản xuất của cải vật chất của xã hội Về quan hệ với các giai tầng trong xã hội họ là lực lượng nòng cốt trong khối liên minh giai cấp công - nông - trí có

sứ mệnh giải phóng giai cấp, giải phóng con người, xây dựng một xã hội phồn vinh, giàu đẹp của chủ nghĩa xã hội, tiến tới xây dựng chủ nghĩa cộng sản

1.1.2 Sứ ệnh ịch s của giai cấp c ng nh n

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã khẳng định giai cấp công nhân hiện đại là giai cấp có tinh thần cách mạng triệt để nhất, có khả năng tổ chức và lãnh đạo toàn thể nhân dân lao động tiến hành cuộc cải biến cách mạng, từ hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa sang hình thái kinh

tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, giải phóng nhân loại khỏi ách áp bức, bất công

và mọi hình thức bóc lột Nói một cách khái quát, nội dung sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là: xóa bỏ chế độ tư bản chủ nghĩa, xóa bỏ chế độ người bóc lột người, giải phóng giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn thể nhân loại khỏi mọi sự áp bức, bóc lột, nghèo nàn lạc hậu, xây dựng

xã hội cộng sản chủ nghĩa văn minh Ph.Ăngghen viết: “Thực hiện sự nghiệp giải phóng thế giới ấy, đó là sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản hiện đại”[7;393] V.I.Lênin cũng chỉ rõ: “Điểm chủ yếu trong học thuyết của Mác

là ở chỗ nó làm sáng rõ vai trò lịch sử thế giới của giai cấp vô sản là người xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa”.[130;1]

Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là phải lãnh đạo cuộc cách mạng đó thông qua đội tiên phong của mình, giành chính quyền, thiết lập nền chuyên chính dân chủ nhân dân, “phải tự vươn lên thành giai cấp dân tộc, phải tự mình trở thành dân tộc”[4;624] Không thông qua giai đoạn cách mạng đó giai cấp công nhân không thể chuyển sang giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa Trong giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa, giai cấp công nhân từng bước lãnh đạo nhân dân lao động xây dựng thành công chủ nghĩa

xã hội, không có người bóc lột người, giải phóng nhân dân lao động khỏi sự

áp bức, bóc lột, bất công

Học thuyết C.Mác - Ph.Ăngghen về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là luận chứng khoa học về địa vị kinh tế - xã hội và vai trò lịch sử của giai cấp công nhân, về những mục tiêu và con đường để giai cấp đó hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình Học thuyết ấy chứng minh rằng, sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân được quy định bởi những điều kiện kinh tế - xã hội khách quan: Đó là “cùng với sự phát triển của đại công nghiệp, chính cái nền tảng trên đó giai cấp tư sản đã sản xuất và chiếm hữu sản phẩm của nó, đã

bị phá sập dưới chân giai cấp tư sản Trước hết, giai cấp tư sản đã sản sinh ra những người đào huyệt chôn chính mình Sự sụp đổ của giai cấp tư sản và thắng lợi của giai cấp vô sản đều là tất yếu như nhau” [4;613]

Luận thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân đã được C.Mác

- Ph.Ăngghen trình bày sâu sắc trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản trên

những quan điểm cơ bản như sau:

Do địa vị kinh tế - xã hội khách quan, giai cấp công nhân là giai cấp gắn với lực lượng sản xuất tiên tiến nhất dưới chủ nghĩa tư bản Và, với tính cách như vậy, nó là lực lượng quyết định phá vỡ quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Sau khi giành chính quyền, giai cấp công nhân, đại biểu cho sự tiến hoá tất yếu của lịch sử, là người duy nhất có khả năng lãnh đạo xã hội xây dựng một phương thức sản xuất mới cao hơn phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Giai cấp công nhân, con đẻ của nền sản xuất công nghiệp hiện đại được

nền công nghiệp hiện đại rèn luyện, đoàn kết và tổ chức lại thành một lực lượng xã hội hùng mạnh Bị giai cấp tư sản áp bức, bóc lột nặng nề, họ là giai cấp trực tiếp đối kháng với giai cấp tư sản, xét về bản chất họ là giai cấp cách mạng triệt để nhất chống lại chế độ áp bức, bóc lột tư bản chủ nghĩa Điều kiện sinh hoạt khách quan của họ quy định rằng, họ chỉ có thể tự giải phóng

bằng cách giải phóng toàn xã hội khỏi chế độ tư bản chủ nghĩa “Trong cuộc cách mạng ấy, những người vô sản chẳng mất gì hết, ngoài những xiềng xích trói buộc họ Họ sẽ giành được cả thế giới” [8;646]

Địa vị kinh tế - xã hội khách quan không chỉ khiến cho giai cấp công

nhân trở thành giai cấp cách mạng triệt để nhất mà còn tạo cho họ khả năng làm việc đó Đó là khả năng đoàn kết thống nhất giai cấp, khả năng đạt tới sự giác ngộ về địa vị lịch sử của mình, khả năng hành động chính trị để từng bước đạt mục tiêu cách mạng Đó là khả năng đoàn kết các giai cấp khác trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản Đó là khả năng đi đầu trong cuộc đấu tranh của toàn thể nhân dân lao động và của dân tộc vì sự nghiệp xây dựng bảo vệ Tổ quốc Đó là khả năng đoàn kết toàn thể giai cấp vô sản và các dân tộc bị áp bức trên quy mô toàn thế giới theo chủ nghĩa quốc tế vô sản

Lịch sử thế giới đã chứng minh những kết luận của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là đúng đắn Tuy nhiên, cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân nhằm hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình không phải diễn ra một cách bằng phẳng, thuận buồm xuôi gió

Ngày nay, kẻ thù của chủ nghĩa xã hội và một số phần tử cơ hội, xét lại đang ra sức phủ nhận học thuyết Mác - Lênin về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Theo họ giai cấp công nhân ngày nay đã “teo đi”, đã “tan biến” vào các giai tầng xã hội khác; địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp công nhân đã thay đổi nhiều, phần đông trong giai cấp này đã “trung lưu hoá”, v.v… Thực

tế chứng minh rằng, quá trình tái sản xuất tư bản chủ nghĩa dù có mở rộng và hiện đại hoá đến đâu, những hình thức của nó có thay đổi thế nào chăng nữa thì nó vẫn không ngừng tái sinh ra quan hệ tư bản chủ nghĩa Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong lòng chế độ tư bản đang diễn ra hết sức gay gắt Giai cấp tư sản đã và đang tìm mọi cách để điều chỉnh các

quan hệ tư bản chủ nghĩa hòng cứu vãn chế độ thống trị của chúng Chúng có thể đạt được một số thành tựu và kết quả nào đấy nhưng vẫn không sao khắc phục được mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản Ở nơi này hay nơi khác, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa vẫn còn khả năng phát triển, nhưng phải thường xuyên đương đầu với các cuộc khủng hoảng nặng nề, với nhiều cơn suy thoái

và nạn thất nghiệp thường xuyên không tránh khỏi của hàng chục triệu người Phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân tuy đang đứng trước những thử thách hết sức nặng nề, nhưng bức tranh toàn cảnh của sự phát triển lực lượng sản xuất thế giới vẫn đang chuẩn bị những tiền đề khách quan cho giai cấp công nhân thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình dù có trải qua những bước thăng trầm, quanh co nhưng nó vẫn tiếp tục diễn ra theo quy luật khách quan của lịch sử Đặc điểm lớn nhất của thời đại hiện nay là giai cấp công nhân đã đang và sẽ vươn lên nắm quyền lãnh đạo nhà nước bằng nhiều con đường khác nhau Bởi lẽ, đó là giai cấp duy nhất đại diện cho lực lượng sản xuất hiện đại, cho phương thức sản xuất tiên tiến Giai cấp công nhân là người đại diện cho lợi ích và quyền lực của nhân dân, của nhân loại tiến bộ

Trong các nước đang phát triển, giai cấp công nhân đang không ngừng tăng nhanh cùng với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế Tuy nhiên, điều quyết định việc hoàn thành sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân chủ yếu không phải là số lượng, mặc dù số lượng là yếu tố cần thiết Trên thực

tế, sức mạnh của giai cấp công nhân lớn hơn nhiều so với số lượng của nó, nếu giai cấp công nhân thống nhất được lực lượng của chính giai cấp mình và thực hiện được sự liên minh chặt chẽ với quần chúng lao động bị áp bức

Phải chăng, hiện nay trong các nước tư bản phát triển, giai cấp công nhân không còn bị áp bức, bóc lột như trước, đã “trung lưu hoá” và có cổ phần trong xí nghiệp, cho nên giai cấp công nhân không có tinh thần cách mạng như trước, không còn có thể đóng vai trò lãnh đạo cách mạng trong