Tìm hiểu thể loại truyện thánh thông qua bộ các thánh truyện của jeromino maiorica (luận văn được thực hiện dựa trên nguồn tư liệu khai thác tại phòng nghiên cứu sưu tầm tư liệu hán nôm) luận văn th

Hướng về đề tài, chúng tôi tin chắc rằng việc tìm hiểu và nghiên cứu thể loại truyện thánh thông qua bộ “Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica là một việc làm hết sức hữu ích trong bố

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HUỲNH LIÊN THANH

TÌM HIỂU THỂ LOẠI TRUYỆN THÁNH

THÔNG QUA BỘ CÁC THÁNH TRUYỆN CỦA

JEROMINO MAIORICA

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HUỲNH LIÊN THANH

TÌM HIỂU THỂ LOẠI TRUYỆN THÁNH THÔNG

QUA BỘ CÁC THÁNH TRUYỆN CỦA JEROMINO

MAIORICA (Luận văn được thực hiện dựa trên nguồn tư liệu khai thác tại

Phòng Nghiên cứu Sưu tầm tư liệu Hán Nôm.)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số:

602234

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.Trần Thị Phương Phương

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2014

LỜI CẢM ƠN

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Trần Thị Phương Phương Cảm ơn Cô đã tận tụy, hết lòng giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Tôi cũng xin cảm ơn Quý Thầy Cô khoa Văn học và Ngôn ngữ đã giảng dạy nhiệt tình, giúp tôi có được nền tảng kiến thức khoa học văn học cơ bản và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành đề tài này

Đặc biệt cảm ơn Thầy Nguyễn Văn Hoài đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong

quá trình khai thác tài liệu bộ “Các Thánh truyện” của Maiorica trong

Phòng tư liệu Hán Nôm

Trong quá trình thực hiện đề tài, gia đình và thân hữu đã giúp đỡ và động viên tôi rất nhiều Xin chân thành cảm ơn mọi người

Tp Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 4 năm 2014

NHẬN XÉT

*Giáo viên hướng dẫn luận văn

*Chủ tịch hội đồng bảo vệ luận văn

MỤC LỤC

Mở đầu 5

Nội dung chính 12

CHƯƠNG1: THỂ LOẠI TRUYỆN THÁNH - MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Khái niệm thể loại truyện Thánh 14

1.2 Sơ lược lịch sử phát triển 16

1.2.1 Truyện Thánh thời trung cổ ở La Mã 16

1.2.2 Truyện Thánh thời trung đại ở châu Âu 19

1.3 Một số bộ truyện Thánh tiêu biểu 1.3.1 Huyền thoại vàng (Legenda aurea) 22

1.3.2 Sách đọc hàng tháng (hay còn gọi là Velikiye Chetyi-Minei) 23

1.3.3 Truyện đời của các đức cha, các thánh tử vì đạo và các thánh quan trọng khác (thế kỷ XIX) 23

CHƯƠNG2: “CÁC THÁNH TRUYỆN” CỦA JEROMINO MAIORICA – TÁC PHẨM VĂN HỌC THIÊN CHÚA GIÁO VIẾT BẰNG CHỮ NÔM 2.1 Bộ truyện thánh của Jeromino Maiorica 29

2.2 Kết cấu tác phẩm 34

2.3 Chủ đề, cốt truyện chính trong tác phẩm 39

2.3.1 Những cốt truyện phổ biến trong tác phẩm 39

2.3.2.Bút pháp nghệ thuật trong cách triển khai câu chuyện của Maiorica 56

2.4 Đặc trưng ngôn ngữ trong tác phẩm 58

CHƯƠNG 3: “CÁC THÁNH TRUYỆN” CỦA JEROMINO MAIORICA – MỘT HIỆN TƯỢNG GIAO LƯU VĂN HÓA GIỮA VIỆT NAM VỚI PHƯƠNG TÂY 1 Bối cảnh giao lưu văn hóa, văn học 73

2 Về tác giả Jeromino Maiorica 75

3 Vấn đề giao lưu văn hóa, văn học xoay quanh tác phẩm “Các Thánh truyện” –

Một trường hợp điển hình cho cầu nối văn hóa Đông – Tây 83 Kết luận 105 Danh mục Tài liệu tham khảo 108 Phụ lục

Danh mục các Thánh kính 116 Một số truyện Thánh tiêu biểu 141

MỞ ĐẦU

1 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Theo các tài liệu khoa học lịch sử tôn giáo, Thiên Chúa giáo ra đời ở vùng Tiểu Á nhưng lại phát triển mạnh ở châu Âu và mang đậm sắc thái văn hóa xã hội của châu lục này Khi Thiên Chúa giáo du nhập vào Việt Nam (khoảng đầu thế kỷ XVI), nó cũng mang theo cả những đặc điểm của nền văn minh và văn hoá châu

Âu Nhiều giáo sĩ khi đến Việt Nam đã được đào tạo trong các học viện, dòng tu danh tiếng, đa số họ đều là những học giả uyên thâm và thông thạo nhiều thứ ngôn ngữ vì vậy họ đã trở thành chiếc cầu nối giao lưu văn hoá Đông - Tây Nói riêng về lĩnh vực văn học thì những nhà truyền bá Thiên Chúa giáo đã góp phần làm phong phú thêm cho văn học Việt Nam, đặc biệt là văn học trung đại Có thể kể đến

những sáng tác tiêu biểu như “Từ điển Việt Bồ La”, “Hành trình truyền giáo”,

“Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài” của A Rhodes (tức Đắc Lộ), “Truyện

xứ Đông Kinh” của Bunzomi, “Từ điển La - Việt và Việt – La” của P.de Behaine

và Tabert, “Ngữ âm học”, “Di tích Quảng Bình”, “Lũy Thày Đồng Hới” của L Cadiere… Đặc biệt có bộ “Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica gồm nhiều

tập và rất đặc sắc Chúng đã tạo nên những sắc màu rất đặc biệt trong văn học Việt Nam, chính vì vậy nghiên cứu những đề tài về văn học Công giáo thực sự là việc rất quan trọng và thiết thực Hướng về đề tài, chúng tôi tin chắc rằng việc tìm hiểu

và nghiên cứu thể loại truyện thánh thông qua bộ “Các Thánh truyện” của

Jeromino Maiorica là một việc làm hết sức hữu ích trong bối cảnh giao lưu văn hóa, tôn giáo trong khu vực và trên thế giới vô cùng phát triển Từ nghiên cứu này

ta có thể phần nào thấy được quá trình tiếp nhận một tôn giáo mới và cùng với nó

là văn hóa phương Tây ở Việt Nam trước khi đất nước bị thực dân xâm lược, đời sống tinh thần, tâm hồn và sức sống của dân tộc Việt Nam cũng được thể hiện tràn đầy sức sống

Trong suốt chiều dài hình thành và phát triển văn hóa, văn học dân tộc, tôn giáo có vai trò và tầm ảnh hưởng rất to lớn Trong đó hai tôn giáo lớn trên thế giới

là Phật giáo và Thiên Chúa giáo cùng tồn tại ở Việt Nam và có vị trí rất quan trọng trong tiến trình phát triển văn học nước nhà Văn học Công giáo có một vai trò không nhỏ trong lịch sử văn học Việt Nam, nhất là đối với sự hình thành và phát triển của văn xuôi quốc ngữ Có thể nói Công giáo là cầu nối cho sự giao lưu văn hóa, văn học Đông Tây Tuy nhiên, vì nhiều lý do về lịch sử, chính trị …, mảng văn học này còn chưa được nghiên cứu nhiều Trong xu thế hiện nay, với sự động viên tích cực từ nhà nước và các tổ chức đoàn thể, thúc đẩy chúng ta xóa bỏ những rào cản tôn giáo, những vấn đề tôn giáo được nghiên cứu khách quan hơn, sâu

rộng hơn Với cùng một thiện chí ấy, chúng tôi tiến hành đề tài “Tìm hiểu thể loại

truyện thánh thông qua bộ “Các Thánh truyện” – Jeromino Maiorica” nhằm tăng

thêm một số hiểu biết về khía cạnh thể loại trong truyện các Thánh của Công giáo,

từ đó cũng nhận thấy một số giá trị về nội dung, nghệ thuật của những sáng tác Công giáo, góp thêm chút tư liệu cho khoa học nghiên cứu văn học nước nhà

“Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica là bộ sách văn xuôi viết bằng

chữ Nôm đồ sộ cổ nhất của Việt Nam Maiorica sáng tác bộ truyện Thánh này không chỉ là để minh đạo, là giới thiệu văn hóa phương Tây, mà còn là một sự đóng góp lớn cho văn xuôi Nôm Việt Nam Tóm lại, có thể tổng kết những ý nghĩa quan trọng nhất của việc tập trung nghiên cứu tác phẩm này trên phương diện thể loại đó chính là:

- Góp phần tìm hiểu quan hệ giao lưu giữa văn học Việt Nam với văn học phương Tây ở giai đoạn đầu tiên

- Góp phần tìm hiểu vai trò của văn học tôn giáo đối với lịch sử văn học Việt Nam nói chung, và vai trò của văn học công giáo đối với tiến trình cận đại hóa văn học Việt Nam, đối với sự hình thành nền văn xuôi tự sự quốc ngữ nói riêng

- Giới thiệu một cách kỹ lưỡng hơn về một tác phẩm chưa được biết đến nhiều trong giới nghiên cứu văn học Việt Nam, cũng như độc giả nói chung

Đến với một đề tài còn khá mới, chúng tôi hy vọng có thể đóng góp được một chút gì mới mẻ cho việc nghiên cứu văn học, dù chỉ là những đóng góp nhỏ nhoi:

- Thông qua đề tài, chúng tôi giới thiệu đầy đủ, hệ thống bộ “Các Thánh

truyện” của Jeromino Maiorica đến những người yêu thích truyện Thánh, nghiên

cứu bí tích, hạnh tử của các Thánh Công giáo

- Trong quá trình tìm hiểu đề tài, chúng tôi đi sâu phân tích và nhận ra rằng thể loại truyện Thánh kế thừa nhiều yếu tố của những truyện kể dân gian bản địa, như những mô típ quen thuộc, kết cấu xoay quanh vấn đề đạo đức … Song song đó để tài cũng nêu ra những chủ đề tiêu biểu, kết cấu đặc trưng, mô típ đặc thù trong truyện kể Công giáo, cụ thể là truyện kể Công giáo viết bằng chữ Nôm truyền thống của dân tộc Ngoài ra còn có khái quát về sự khác biệt giữa chữ Nôm thế kỉ XVII với chữ Nôm những thế kỉ sau

- Từ việc khảo sát những yếu tố ảnh hưởng kế thừa và đặc trưng riêng cụ

thể trong “Các Thánh truyện” cho thấy mối quan hệ, ảnh hưởng của văn học

Công giáo trong lòng văn học dân tộc Việt Nam nói riêng và sự giao lưu về lĩnh vực văn hóa Đông - Tây nói chung

Với những kiến thức và kinh nghiệm còn ít ỏi, trong quá trình thực hiện đề tài, người viết còn nhiều thiếu sót Chính vì vậy rất mong nhận được những đóng góp của quý thầy cô, các nhà nghiên cứu để những công trình sau khai thác mảnh đất văn học Công giáo đầy tiềm năng một cách triệt để hơn, thu hoạch được dồi dào hơn

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong Công giáo, có vô số những truyện Thánh, chúng luôn được tập hợp thành bộ Ở châu Âu trung đại, các bộ truyện thánh đóng vai trò quan trọng trong

văn học tất cả các nước Bộ nổi tiếng nhất là “Huyền thoại vàng” (Legenda

aurea) thế kỷ XIII viết bằng tiếng La Tinh của Jacobus de Voragine người Ý còn lưu lại đến ngày nay hàng ngàn bản viết tay, và có ảnh hưởng đến truyện thánh của hầu hết các nước.Ở Việt Nam, riêng phần Truyện các thánh bằng chữ Nôm

đã có ít nhất 3 bộ truyện các thánh, bộ thứ nhất do J Maiorica (1672 trang) soạn năm 1646, bộ thứ hai do Dominique Marti Gia biên soạn (12 quyển) năm 1848

Và một bộ nữa do Joseph Marie Bigollet Kính soạn từ năm 1905 đến 1906

Trong đề tài này đối tượng mà chúng tôi hướng đến đó là bộ “Các Thánh

truyện” của linh mục Jeromino Maiorica, gồm có 12 cuốn, hiện lưu trữ tại phòng

tư liệu khoa Văn học và Ngôn ngữ (ĐH KHXH&NV TP.HCM) Ngoài ra sẽ có phần so sánh với một số bộ truyện Thánh nổi tiếng khác, đặc biệt là các tác phẩm Công giáo trong văn học châu Âu

2.2 Phạm vi nghiên cứu

“Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica là một tác phẩm đồ sộ, không

thể một sớm một chiều mà khám phá hết các giá trị của nó, trong đề tài này,

chúng tôi chỉ bước đầu nghiên cứu về vấn đề thể loại trong tác phẩm đó “Các

Thánh truyện” được Jeromino Maiorica viết bằng chữ Nôm, nhưng vì kiến thức

chữ Nôm của chúng tôi rất hạn chế, cho nên chủ yếu chúng tôi làm việc với bản dịch quốc ngữ, nhưng cũng lồng ghép một số so sánh, đối chiếu với bản Nôm Nội dung của luận văn xoáy quanh ba vấn đề chính đó là: khảo sát văn bản chú trọng yếu tố thể loại (kết cấu, ngôn ngữ, kiểu nhân vật …), bối cảnh tác phẩm ra đời và được lưu giữ - phát triển song song với quá trình giao lưu văn hóa Đông - Tây, giá trị tác phẩm trong tiến trình văn học Việt Nam

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn học và tôn giáo luôn có mối quan hệ khăng khít với nhau Đặc biệt là trong văn học Việt Nam, mối quan hệ ấy được thể hiện rõ rệt thông qua khối lượng sáng tác đồ sộ mang đậm màu sắc tôn giáo, phần lớn trong số tác phẩm ấy

đã trở thành đỉnh cao trong văn học Việt Nam Đã từ lâu trong văn học Việt Nam, Phật giáo có mối quan hệ gắn bó gần gũi, trước hết là trong nhiều truyện kể, đó

là hình ảnh của Bụt, Bồ tát, của các nhà sư cứu nhân độ thế và cũng không thiếu

cả những tiếng cười trong các tác phẩm khai thác đề tài phản ánh sự hủy hoại đạo đức tôn giáo như truyện kể về những nhà sư hổ mang, sư vướng lụy Từ lâu, Phật giáo đã hòa tan sâu sắc vào tâm thức của người Việt với cái nhìn khá phóng khoáng Tiếp nhận một tôn giáo mới, Công giáo từng bước đi vào xã hội Việt Nam cũng rất tự nhiên bằng nhiều phương thức khác nhau, đặt biệt là lĩnh vực

văn hóa - văn học

Khi nền văn học viết bằng chữ quốc ngữ xuất hiện, những sáng tác đầu

tiên cũng đã đề cập đến đề tài Công giáo như “Truyện thầy Lazarô Phiền” của

Nguyễn Trọng Quản (1887), các sáng tác của Nguyễn Trường Tộ, Trương Vĩnh Ký… Như vậy việc Công giáo liên quan đến đời sống văn học dân tộc, tuy còn khá mới mẻ, chưa có điều kiện nghiên cứu tiếp cận thông tin với nhiều đối tượng khác nhau, nhưng văn học Công giáo thực sự là mảnh đất màu mỡ, hứa hẹn đầy tiềm năng cho người nghiên cứu khai phá Có thể khái quát tình hình nghiên cứu văn học Công giáo ở mấy dạng chính sau đây:

- Trong các công trình nghiên cứu về lịch sử văn học, các tác giả đã có nhắc đến hoặc có đôi lời bình phẩm liên quan đến văn học Công giáo Nhóm tác phẩm này chỉ nhắc đến đề tài hoặc người sáng tác liên quan đến Công giáo chứ không đi sâu bàn về Công giáo Đó là những bài nghiên cứu dạng mô tả, liệt kê, đan xen những đặc điểm, ảnh hưởng của văn học Công giáo đối với văn hóa, với những thể loại văn học truyền thống Nhóm tác phẩm chỉ nhắc đến đề tài hoặc

người sáng tác liên quan đến Công giáo, sự giao lưu văn hóa: “Việt Nam văn hóa

sử cương”, “Về nhân vật tôn giáo trong cổ tích”, “Tôn giáo trong mối quan hệ văn hoá và phát triển ở Việt Nam”, Ảnh hưởng qua lại giữa văn hoá Công giáo

và văn hoá Việt Nam” Và nhóm những bài viết xoay quanh những đóng góp

của Công giáo về mặt văn tự như “Chữ Quốc ngữ và sự phát triển của văn hoá

Việt Nam trong thế kỷ XX”, “Chữ viết trong các nền văn hoá”

- Dạng thứ hai là trong quá trình nghiên cứu, các tác giả có ít nhiều đề cập đến văn học Công giáo Trong các bài viết, tạp chí, người viết có nêu một số nhận định tiêu biểu khái quát văn học Công giáo, vị trí của văn học Công giáo

như: “Lược khảo văn học”, “Nhận định về một vấn đề văn chương – tôn giáo” Chẳng hạn ý kiến của tác giả Nguyễn Văn Trung trong “Lược khảo văn học”

dành hẳn một chương bàn về văn học Công giáo Trong công trình này, Nguyễn Văn Trung nhắc đến văn học Công giáo như một bộ phận của văn học dân tộc, trong đó chủ yếu đề cập đến các sáng tác mà tác giả là người Công giáo chứ

chưa đi sâu vào nội dung, đặc trưng văn học Công giáo

- Dạng thứ ba là những nghiên cứu chuyên khảo, biệt lập, bao gồm các bài viết trực tiếp bàn về văn học Công giáo Trong đó, nổi lên các ý kiến bàn về ảnh hưởng của Công giáo nói chung đối với văn học dân tộc Có thể kể đến các bài viết, nghiên cứu của các tác giả như giáo sư Nguyễn Văn Trung, Phạm Đình Khiêm, Võ Long Tê, Thanh Lãng, linh mục Trương Bá Cần, Phan Khắc Từ Họ

là những nhà văn cổ xúy cho Công giáo, những người khá am hiểu, có điều kiện tìm hiểu chuyên sâu về Công giáo cũng như văn học Công giáo Trong các nghiên cứu, nhận xét về văn học Công giáo, có thể kể ý kiến của nhà nghiên cứu Lại Văn Hùng rất đáng quan tâm đó chính là những đề xuất về việc sưu tầm, nâng cao công tác bảo tồn và nghiên cứu, giới thiệu mảng văn xuôi Công giáo Tác giả đề xuất rõ mảng đề tài văn xuôi Nôm xuất xứ từ nhà thờ Công giáo vẫn

còn “ngủ quên” chưa được đánh thức Tuy nhiên, ở đây, ông cũng chỉ nêu ý kiến

nhận xét chứ hầu như chưa có hướng khai thác, tìm hiểu cụ thể nào

- Gần đây cũng có những bài viết, luận văn thạc sĩ chuyên ngành mà đề tài

khai thác rất sâu về văn học Công giáo, tiêu biểu như: “Văn học Hán Nôm Công

giáo Việt Nam: Sự thật và ảo tưởng” (Vũ Lưu Xuân), “Ngôn ngữ trong Truyện các thánh của Maiorica” (Nguyễn Quốc Dũng)

Tóm lại, có thể thấy các nghiên cứu về văn học Công giáo còn khá ít ỏi, đặc biệt là lĩnh vực đào sâu nghiên cứu những vấn đề nòng cốt trong các tác phẩm Công giáo đồ sộ, có giá trị và tầm ảnh hưởng rộng lớn Hòa bình lập lại, bước qua những rào cản chính trị, cùng với sự đổi mới của đất nước, của tư duy vào những năm cuối thế kỷ XX, nhiều nhà nghiên cứu đã có điều kiện tìm hiểu thêm giá trị các tác phẩm văn học Công giáo, cả về nội dung và nghệ thuật Điều

đó chứng tỏ văn học Công giáo là mảnh đất màu mỡ có sức hấp dẫn, rất cần sự khai phá đối của những người nghiên cứu Chính vì vậy, chúng tôi càng cố

gắng hoàn thành tốt đề tài “Tìm hiểu thể loại truyện thánh thông qua bộ “Các

Thánh truyện” của Jeromino Maiorica” để hòa cùng xu thế phát triển trong lĩnh

vực nghiên cứu văn học Việt Nam thời đại mới

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Thao tác tiến hành nghiên cứu

- Đọc - hiểu văn bản: Tiến hành phương pháp đọc kỹ trong nghiên cứu phê bình văn học (close reading) để bóc tách tác phẩm theo hướng quy định của thể loại

- Phân tích - tổng hợp: Chia nhỏ từng phần giống – khác nhau trong kết cấu của tác phẩm Nhận ra thể loại chủ yếu cùng những chỗ phá cách, lấn sân, kết hợp một số thể loại trong những đoạn sáng tác khác nhau Sau cùng là tổng hợp những phát hiện và rút ra chiều sâu của vấn đề

- So sánh đối chiếu: So sánh những bản lưu trữ khác nhau, so sánh bản Nôm và bản dịch, so sánh những truyện có cùng thể loại…

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong bất cứ công trình nghiên cứu nào, phương pháp nghiên cứu cũng đóng vai trò nòng cốt trong việc quyết định thành tựu của việc nghiên cứu Có rất nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học nói chung, cũng như nghiên cứu văn học nói riêng, bởi vậy việc lựa chọn và kết hợp những phương pháp phù hợp, khai thác triệt để đề tài là việc hết sức cần thiết Với đề tài này, chúng tôi kết hợp giữa một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu so sánh lịch sử: Dựa vào hoàn cảnh lịch sử, chính trị, xã hội, văn hóa… của Nam Kỳ (đặc biệt là vấn đề tôn giáo và phát triển chữ Nôm) giai đoạn cuối thế kỷ XVII để nghiên cứu một cách chính xác nhất nguồn gốc của sự hình thành, quá trình va chạm, giao thoa và phát triển của thể loại văn xuôi Nôm Công giáo

- Phương pháp thống kê, mô tả: Khảo sát và thống kê toàn bộ các truyện

Thánh có trong bộ “Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica, nhặt ra những

điểm mấu chốt chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự quy định của thể loại tác phẩm

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Báo chí, lịch sử, văn học, nghiên cứu tôn giáo… để tiếp cận vấn đề một cách toàn diện dưới nhiều góc độ

- Phương pháp nghiên cứu tiếp nhận (lý thuyết tiếp nhận): Xem xét sự tiếp nhận tác phẩm ở Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử khác nhau có gì khác

nhau, thể loại tác phẩm có phù hợp với thị hiếu của người Việt Nam hay không

5 Kết cấu của luận văn

Luận văn của chúng tôi ngoài phần Mở đầu và Kết luận, còn bao gồm ba chương chính như sau:

CHƯƠNG1: THỂ LOẠI TRUYỆN THÁNH - MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG

Chương này giới thiệu tổng quan lịch sử phát triển của thể loại truyện Thánh và mô tả một số bộ truyện Thánh tiêu biểu ở phương Tây Qua đó chỉ ra những đặc điểm chính, đặc trưng riêng của thể loại này

CHƯƠNG 2: “CÁC THÁNH TRUYỆN” CỦA JEROMINO MAIORICA – TÁC PHẨM VĂN HỌC THIÊN CHÚA GIÁO VIẾT BẰNG CHỮ NÔM

Ở chương này chúng tôi tiến hành tìm hiểu bộ “Các Thánh truyện” của

Jeromino Maiorica Qua đó thấy được những đặc điểm của bộ truyện, sự kế thừa

từ những bộ truyện Thánh phương Tây và những đặc điểm gần gũi với văn học dân gian truyền thống Kết cấu, mô típ, nhóm nhân vật chính, ngôn ngữ trong mỗi truyện của tác phẩm được phân tích kĩ nhằm mục đích nhấn mạnh sự giao lưu văn hóa, văn học giữa văn học Công giáo phương Tây và văn học Công giáo Việt Nam thế kỉ XVII

CHƯƠNG 3: “CÁC THÁNH TRUYỆN” CỦA JEROMINO MAIORICA – MỘT HIỆN TƯỢNG GIAO LƯU VĂN HÓA GIỮA VIỆT NAM VỚI PHƯƠNG TÂY

Chương này trình bày bối cảnh giao lưu văn học ở Việt Nam thông qua tác

phẩm “Các Thánh truyện” Chứng tỏ văn học Công giáo là một bộ phận quan

trọng trong dòng chảy văn học Việt Nam Qua đó chỉ ra những đóng góp to lớn của giáo sĩ Jeromino Maiorica, là một tác giả phương Tây sử dụng thuần thục chữ Nôm trong hầu hết sáng tác của mình, dùng ngôn ngữ dân tộc Việt để chuyển hóa những nội dung đặc trưng Công giáo phương Tây – thể hiện tinh thần rộng mở, cầu nối cho sự giao lưu văn học Đông – Tây

Ngoài ra, luận văn còn có phần Phục lục, trong đó bao gồm những tài liệu

tham khảo, danh mục các vị Thánh được miêu tả trong toàn bộ tác phẩm “Các

Thanh truy?n" cua tac gia Jeromino Maiorica va mi;>t s6 truyn Thanh tieu biSu

CHƯƠNG1: THỂ LOẠI TRUYỆN THÁNH - MỘT SỐ VẤN

ĐỀ CHUNG

1.1 Khái niệm truyện Thánh

Tiếp cận với “Các Thánh truyện” của Maiorica là một việc đòi hỏi nhiều

sự kết hợp giữa các lĩnh vực nghiên cứu văn học khác nhau để nhận ra những giá trị đa chiều của nó Ngoài việc cẩn trọng nghiên cứu, đối chiếu hệ thống ngôn ngữ đặc trưng ngữ âm và ngữ pháp chữ Nôm thế kỉ XVII phức tạp, kết cấu đặc biệt, ngôn từ chuyên biệt Công giáo, tên riêng phiên âm từ tiếng Bồ Đào Nha thì việc nghiên cứu thể loại của truyện các Thánh cũng đòi hỏi sự đối chiếu qua lịch sử phát triển truyện Thánh

Về thuật ngữ, khái niệm “truyện Thánh” trong tiếng Anh là Hagiography, nó bắt nguồn từ sự kết hợp trong tiếng Hy Lạp là Agio (Thánh) và Graphein (viết, chữ viết), và được hiểu là những văn bản viết đề cập đến các vị Thánh và các nhà lãnh đạo giáo hội Đặc biệt, trong thời trung cổ, thuật ngữ này được sử dụng với cách hiểu là tiểu sử các Thánh kết hợp với những giá trị lịch sử của địa phương và phong tục truyền thống Hiện nay khái niệm “truyện Thánh” cũng có thể được hiểu rộng hơn là những hạnh tích của các Thánh và các nghiên cứu về tiểu sử các Thánh, nhưng các cách hiểu này ít phổ biến

“Truyện Thánh” trong Kitô giáo là thể loại văn học tập trung miêu tả

về cuộc sống và những phép lạ của những người được phong Thánh, họ bao gồm

cả người đàn ông và phụ nữ, đó là những người có lòng nhân ái, thấm nhuần tư tưởng Thiên Chúa và được ban cho sức mạnh thiêng liêng Những truyện này rất phổ biến trong các nhà thờ Công giáo ở La Mã, hay những nhà thờ chính thống Đông Phương, giáo hội phương Đông …

Ở Tây Âu, thời trung cổ, tiểu sử các Thánh là một trong những phương tiện quan trọng hỗ trợ cho việc nghiên cứu lịch sử và lưu truyền cảm hứng đức tin Công giáo Tiêu biểu nhất và có ảnh hưởng sâu rộng nhất đó chính

là tác phẩm “Huyền thoại vàng” của Jacobus de Voragine biên soạn Tác phẩm

bao gồm rất nhiều tiểu sử của các vị Thánh, chủ yếu nhấn mạnh vào những câu chuyện thần kì liên quan đến những phép lạ hiển linh Hầu hết những câu chuyện đều miêu tả rất cụ thể xuất thân, nơi ở và quá trình hành đạo, tích phúc đức để được phong Thánh của các môn đồ Thiên Chúa Những cảnh trí kì ảo, những hiện tượng siêu nhiên gắn liền với những di tích lịch sử có thực thu hút mạnh mẽ đối với các tín đồ từ các quốc gia xa xôi đến bái lễ Những người tin đạo không chỉ đến tham quan các di tích ấy mà còn thực hành theo những điều được ghi lại trong “truyện Thánh” với niềm tin sẽ có được cuộc sống của một vị Thánh Qua

đó , việc hiểu thể loại truyện Thánh chính là tiểu sử và quá trình hành hóa của các Thánh cũng là một điều khả dĩ Và những nhà nghiên cứu hiện đại thẩm định,

“lắp ráp”, tổng hợp các tác phẩm truyện Thánh để có cái nhìn khái quát, sâu sắc

về cuộc sống của các vị Thánh Kitô giáo, từ đó ngọn đuốc khoa học có thể

“chiếu sáng” những mảng khuất trong lĩnh vực giáo hóa đức tin Thiên Chúa giáo Đến thế kỉ thứ VII và thứ VIII, văn học Latinh du nhập vào nước Anh, từ đó thể loại truyện các Thánh ngày càng trở nên phổ biến Có lẽ nguyên nhân khiến cho thể loại văn học Công giáo này nhanh chóng phát triển rộng rãi ở Anh đó chính

là vì mối gần gũi của nó với văn học truyền thống của nước Anh Văn học Anh nổi tiếng với rất nhiều bài thơ ngợi ca những người anh hùng dân tộc, họ sẵn sàng chiến đấu và hi sinh vì bảo vệ chính nghĩa Trong cả hai thể loại, hình ảnh nhân vật chính mạnh mẽ chống lại các thế lực khác để bảo vệ những giá trị mà mình trân trọng đều mang tầm vóc của một chiến binh, điểm khác biệt lớn nhất

đó là người hi sinh vì đức tin Thiên Chúa mang đậm màu sắc tâm linh Dần dần, truyện Thánh trở thành một thể loại văn học “tuyệt hảo” cho các thầy tu rao giảng về đức tin Công giáo khi mà số lượng lớn tín đồ không biết chữ Ngoài Kinh Thánh, truyện các Thánh chính là phương tiện hữu hiệu để các nhà truyền giáo vận dụng linh hoạt trong những buổi giảng của mình Chính vì vậy, giá trị của thể loại truyện Thánh ngày một rõ rệt Cuộc đời, những bí tích của những nhân vật trong câu chuyện Thánh ngắn gọn gần như trở thành cuốn sổ tay tu từ

cho phép các nhà truyền giáo dễ dàng sử dụng Trong đó, vấn đề tiểu sử và những phép lạ trong cuộc đời các Thánh là “khung xương” vững chắc cho những

cứ liệu đức tin cao cả Thế nên rõ ràng trong một phạm vi nào đó thì một thể loại phi văn chương không bao giờ là một thể loại phi văn chương một khi nó được lồng vào một khung văn chương

Thể loại truyện Thánh đã xuyên suốt quá trình truyền giáo cho đến hiện tại, qua những phân tích trên, chúng ta có thể hiểu thể loại truyện Thánh như sau:

Thể loại truyện Thánh là tập hợp những truyện kể về tiểu sử các Thánh từ lúc sinh thành cho đến khi được phong Thánh Đó là những câu chuyện về những người có lòng nhân ái, thấu đáo giáo lý Thiên Chúa và được ban cho những phép lạ thiêng liêng để cứu nhân độ thế Truyện mang nhiều yếu tố kì ảo

và có tính chất giáo dục cao

Soi vào những văn bản Truyện Thánh chúng ta có thể nhìn thấy quá trình hình thành một sáng tác truyện Thánh vốn dĩ đi từ những tiểu sử các Thánh, tác giả xây dựng hình ảnh các Thánh lý tưởng bằng cách xuất phát từ các sự kiện thực tế cuộc sống của họ Dần dần, thể lọai truyện Thánh đã hấp thụ một số yếu

tố của truyện ngắn như thêm những lời tường thuật, những hình ảnh thơ mộng,

kì ảo Đây chính là yếu tố tạo nên tính hấp dẫn cho thể loại văn học tôn giáo này Tính dụ ngôn trong từng câu chuyện gắn với những điển tích Kitô giáo, bởi vậy nó chẳng những không làm cho thể loại truyện Thánh xa cách với các thể loại văn học “nhà thờ” khác mà còn đưa truyện Thánh đến gần hơn với đông đảo cộng đồng Công giáo và ngay cả những người ngoại đạo

Truyện các Thánh đã tạo thành môt thể loại văn học quan trọng trong các nhà thờ Thiên Chúa giáo Truyện Thánh cung cấp những câu chuyện đầy cảm hứng về các vị được phong Thánh kết hợp với những cứ liệu lịch sử tạo nên nguồn tư liệu đáng giá về các Thánh nhân trong Công giáo Có thể nói truyện Thánh mang những nét tương đồng với truyền thuyết cho nên nó gần gũi và có sức ảnh hưởng to lớn đến quần chúng nhân dân Nội dung của một truyện Thánh

có thể là tiểu sử, những phép lạ cứu giúp dân lành, là sự tử vì đạo hoặc là sự kết

hợp tất cả những yếu tố này của một vị Thánh cá nhân Thể loại truyện Thánh ra đời ở La Mã, nền móng của nó chính là những truyện kể về cuộc đời của các Thánh tử vì Kitô giáo, dần dần được mở rộng và chuyên chở nhiều nội dung hơn, phát triển cho đến ngày nay Thể loại truyện Thánh có thể được trình bày với những kết cấu khác nhau Một tác phẩm truyện Thánh có thể được sắp xếp theo danh mục lịch hàng năm với ba kiểu kết cấu như theo từng năm, theo từng tháng, theo từng ngày Tùy theo ý đồ tác giả và tầm vóc của tác phẩm mà truyện Thánh

được sắp xếp theo danh mục khác nhau Đối với bộ “Các Thánh truyện” của

Jeromino Maiorica thì các truyện được sắp xếp theo các ngày trong tháng – đây

là cách sắp xếp rất phổ biến, từ cách sắp xếp theo mỗi ngày như vậy người phương Tây có thói quen nhớ sinh nhật mình gắn với ngày của ông Thánh, hoặc

bà Thánh đó

Hiểu một cách khái quát thì “Các Thánh truyện” thuộc thể loại những câu

chuyện về phúc đức, lòng nhân ái, đức hi sinh của những thánh nhân Công giáo, trong quá trình truyền kể, Maiorica đã lồng ghép vào đó những yếu tố quen thuộc với văn hóa truyền thống để xây dựng nên một hình tượng gần gũi với người dân bản xứ Khi đọc các truyện Thánh ta vừa có cảm giác như đọc truyện

cổ tích, truyện thần thoại, lại vừa như đọc truyện lịch sử, truyền thuyết Có thể nói, thể lọai truyện Thánh là một trường hợp đặc biệt xảy ra khi tôn giáo chịu sự chi phối, can thiệp của chính trị Lịch sử đã chứng minh, bằng sự trừng phạt hay

đe dọa trừng phạt thì quyền uy thể chế có thể gián tiếp tạo ra những thể loại mới

Để phục vụ cho việc truyền giáo, những nhà truyền giáo, giám mục đã kết hợp giữa những thể loại thuần chất “nhà thờ” với những thể lọai văn học dân gian để sáng tạo ra những thể loại tránh sự gò ép do những người có thẩm quyền áp đặt Các thể loại ấy chính là hình thức hòa hợp giữa tôn giáo với các hành vi chính trị, một trong những thể lọai tiêu biểu ấy chính là thể loại truyện Thánh Những yếu

tố hoang đường kì ảo chen lẫn những yếu tố xác thực về danh tính, thân thế, sự nghiệp hành đạo của các Thánh đã cuốn hút và vô tình thấm nhuần vào tư tưởng người dân Việt Nam tự lúc nào Vậy có thể nói, Maiorica đã thành công khi lồng

ghép các mô típ dân gian một cách hài hòa vào truyện kể lịch sử Công giáo Nhân vật chính trong những câu chuyện Thánh trong sáng tác của Maiorica ngoài số ít những người có chức sắc trong giáo hội, còn lại đa phần là sự hiện diện của những tín hữu thuộc mọi tầng lớp nhân dân Họ tuy khác nhau về nghề nghiệp, hoàn cảnh xuất thân và địa vị xã hội nhưng họ đều có điểm chung về đức tin cao cả và tấm lòng nhân ái Điều đó cho thấy sự phá vỡ những mặc cảm về

địa vị, thể hiện sự công bằng trong đức tin, chính vì thế “Các Thánh truyện” đã

thực sự hướng đến những khía cạnh sâu lắng nhất trong tâm tư của đông đảo quần chúng nhân dân

Chúng ta có thể thấy, quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện Thánh thuận theo tiến trình phát triển mối quan hệ giữa tôn giáo – văn học và mối giao lưu văn hóa Đông – Tây Ngày nay, thể loại văn học này thường được sử dụng như công tác tuyên truyền của giáo hội, những câu chuyện cuộc đời các Thánh đại diện cho một nguồn sử liệu có giá trị và phản ánh các ý tưởng

xã hội khác nhau, thế giới quan và quan niệm thẩm mỹ của quá khứ

1.2 Sơ lược lịch sử phát triển

1.2.1 Truyện Thánh thời trung cổ ở La Mã

Thể loại truyện Thánh đã có từ rất lâu, có một lịch sử phát triển bền vững qua nhiều khu vực trên thế giới Trước hết phải nói đến những truyện Thánh đầu tiên được biết đến, thể loại này như một thể loại văn học nhà thờ xuất hiện đầu tiên trên thế giới ở La Mã, ban đầu chỉ là những ghi chép về các Thánh tử vì đạo của Thiên Chúa giáo Đây là những trang viết nói về giai đoạn cuối cuộc đời của những người tử vì đạo, đề cao tính hi sinh và nhấn mạnh đức tin tuyệt đối của các vị Thế kỉ thứ 5, đế chế La Mã sụp đổ, sau đó không lâu thì đế chế Byzance (còn gọi là Đông La Mã) nổi lên và Chính thống giáo phương Đông hình thành, phát triển, rồi ly khai khỏi giáo hội La Mã Thể loại truyện Thánh cũng có những thay đổi theo bước chuyển lịch sử Tại Byzance và các nhà thờ Chính thống giáo

có ba loại hợp tuyển, trong đó các truyện Thánh xen giữa các nội dung hành lễ của các nghi thức trong nhà thờ, bao gồm: bộ xếp theo các tháng trong năm, bộ

hợp tuyển xếp theo ngày và bộ truyện về các cha

- Bộ truyện xếp theo các tháng trong năm theo tiếng Hy Lạp còn gọi là Menaion (tức là tháng), bộ truyện này dùng trong các nhà thờ Chính thống giáo phương Đông (chủ yếu ở Byzance, Nga ) Menaion phụ thuộc vào lịch hàng năm trong các nhà thờ Chính thống giáo Từ năm 1921, chủ yếu có hai loại lịch được sử dụng trong các nhà thờ Chính thống giáo, đó là lịch Julian (còn gọi là Cựu lịch)

và lịch Revised Julian (còn gọi là Tân lịch) , ngoài ra cũng có số ít nhà thờ sử dụng lịch Gregorian Giữa hai loại Julian và Revised Julian lệch nhau 13 ngày Nghĩa là những nhà thờ sử dụng Tân lịch sẽ tổ chức các ngày lễ theo chu kì cố định trước những nhà thờ sử dụng Cựu lịch 13 ngày Tuy nhiên, trong cả hai loại lịch thì ngày lễ Vượt Qua vẫn trùng nhau cho nên Lễ Phục Sinh vẫn được tổ chức giống nhau ở những nhà thờ sử dụng Tân lịch và Cựu lịch Trong bộ Menaion chia làm ba loại, loại tháng đầy đủ (full menaion), bộ chung và bộ các ngày lễ Bộ tháng đầy đủ gồm có 12 tập/ 12 menaion (ứng với 12 tháng trong năm) Một điểm đặc biệt đó là trong bộ full menaion quyển bắt đầu là quyển tháng 9, vì theo lịch của Chính thống giáo thì một năm bắt đầu từ tháng 9 Mỗi quyển trong bộ đầy đủ bao gồm tất cả ngày lễ tiến hành trong tháng, chính vì vậy

bộ đầy đủ là hợp tuyển lớn, tập hợp rất nhiều truyện đời của các vị Thánh Bộ chung (general menaion) gồm truyện về những vị Thánh được kỉ niệm trong tháng, thường là những Thánh tông đồ và Thánh tử vì đạo Bộ chung này được các Cha sử dụng phòng khi không có được bộ đầy đủ thì vào những ngày hành lễ

có thể chọn một vị trong bộ chung để kỷ niệm thay thế Và bộ ngày lễ (festal menaion) dùng cho mười hai lễ lớn trong năm, bao gồm:

Thứ nhất: Lễ Sinh nhật Theotokos (ngày 8 tháng 9)

Thứ hai: Lễ Suy tôn Thánh giá (ngày 14 tháng 9)

Thứ ba: Lễ Dâng Theotokos vào đền Thánh (ngày 21 tháng 11)

Thứ tư: Lễ Giáng sinh (ngày 25 tháng 12)

Thứ năm: Lễ Bí tích Rửa tội của Chúa Kitô (ngày 6 tháng 1)

Thứ sáu: Lễ Đức Mẹ Maria dâng Chúa Kitô trong đền Thánh (ngày 2 tháng

2)

Thứ bảy: Lễ Truyền tin của Theotokos (ngày 25 tháng 3)

Thứ tám: Lễ Lá, còn gọi là Chúa Nhật hay Mùa vọng (chủ nhật trước Lễ Phục sinh)

Thứ chín: Lễ Mừng Chúa Kitô lên trời (bốn mươi ngày sau Lễ Phục sinh, thường là vào ngày 29/5)

Thứ mười: Lễ Hiện xuống (năm mươi ngày sau Lễ Phục sinh, thường là vào ngày 8/6)

Thứ mười một: Lễ Chúa Hiển dung (ngày 6/8)

Thứ mười hai: Lễ Lên trời của Theotokos (ngày 15 tháng 8)

Nội dung của bộ này chủ yếu tập trung miêu tả các sự kiện lớn, có tính chất quan trọng trong cuộc đời Đức Chúa Giêsu và Đức Mẹ Maria

- Bộ hợp tuyển (synaxarion) là bản rút gọn những câu chuyện về cuộc đời của các Thánh, bộ này được sắp xếp theo từng ngày Bộ hợp tuyển gọi là Synaxarion hay Synexarion, là để chỉ các truyện Thánh trong Chính thống giáo phương Đông, có nghĩa là “để mang ta lại gần nhau” (to bring together), nguyên mẫu của

nó trong tiếng Hy Lạp là Synaxis, còn trong những giáo đường Do Thái thì gọi là Synaxarium Synaxarion rất được quan tâm trong Giáo hội La Mã, có tác dụng to lớn trong quá trình truyển giáo Có hai loại hợp tuyển, loại hợp tuyển đơn giản (Simple Synaxaria) là tập hợp danh sách các Thánh được sắp xếp theo thứ tự ngày kỷ niệm của họ Thứ hai là loại hợp tuyển lịch sử (Historical Synaxaria) bao gồm tiểu sử của các Thánh, nội dung ấy chính là phần tóm tắt xuất thân, cuộc đời của các vị Thánh có trong Menaion - bộ truyện về cuộc đời các Thánh sắp xếp theo tháng đã nói ở trên Trong những bài học trong nhà thờ Chính thống giáo ở Byzance thì Historical Synaxaria trở thành “công cụ” để các vị linh mục

dễ dàng giảng giải, các giáo hữu dễ dàng ghi nhớ nhờ tính ngắn gọn, khúc chiết của nó Nhưng có thể thấy, ý nghĩa tên gọi Synaxarion thay đổi theo những thời điểm khác nhau trong lịch sử phát triển của Chính thống giáo phương Đông ở La

Mã Lúc đầu nó chỉ bao gồm những đoạn ngắn về những vị Thánh được nói đến

trong Kinh Thánh và được sử dụng phục vụ mục đích giảng giải trong nhà thờ Nhưng sau đó, nó được bổ sung thêm nhiều chi tiết đặc trưng, thú vị để tăng sức hấp dẫn và trở thành những văn bản hoàn chỉnh để đọc Theo như những tài liệu ghi chép của Phụng Vụ Thánh thì một phần những văn bản này được chuyển đổi thành sách Tin mừng (Gospel) và sách Tông đồ (Apostle), một phần lại giữ nguyên gọi là Menologion Heortastikon Dần dà qua nhiều biến đổi theo mục đích sử dụng, những tiểu loại của Synaxarion có sự khác nhau về một số thông tin nhưng nó vẫn giữ nguyên giá trị to lớn trong suốt lịch sử Chính thống giáo phương Đông thời trung cổ cũng như lịch sử giáo hội nói chung Các nhà văn khác nhau sáng tác hoặc thu thập những bài học về tiểu sử các Thánh đương nhiên có sự khác nhau nhưng hầu hết đều giữ lại những giá trị cốt lõi, những điểm nhấn trong cuộc đời các Thánh Trong số sáng tác ấy, Symeon Metaphrastes là quan trọng nhất Qua bao đổi thay, Synaxarion hiện nay không còn là một cuốn sách riêng biệt mà được tích hợp trong Menaia, nhưng những câu chuyện kể mỗi vị Thánh vẫn được viết riêng và tên vị Thánh ấy chính là tiêu

đề của truyện Synaxarion được nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu, linh mục lỗi lạc trong giáo hội Chính thống giáo biên tập lại và xuất bản nhiều lần và trở thành văn bản phụng vụ, là nguồn cứ liệu cho các truyện Thánh ở các quốc gia khác

- Bộ truyện các Cha (paterikon) là bộ truyện ngắn gọn, chỉ bao gồm những câu chuyện kể về cuộc đời của các vị Thánh đặc biệt, đa phần là các vị làm Cha xứ lúc sinh thời, có rất nhiều đóng góp cho giáo hội và đạt được nhiều thành tựu lớn lao trong quá trình truyền giáo

1.2.2 Truyện Thánh thời trung đại ở châu Âu

Truyện Thánh xuất hiện từ trung cổ ở La Mã với những đặc trưng riêng biệt và đã trở thành những văn bản phụng vụ quý giá trong giáo hội Chính thống giáo nói riêng và giáo hội Công giáo nói chung Gắn với sự phát triển của thể loại truyện Thánh là sự tôn sùng, thờ phụng các vị Thánh Truyện Thánh dù ở bất

kỳ giai đoạn nào cũng đều tập trung miêu tả các Thánh, càng lúc thì những định nghĩa về Thánh càng rõ ràng hơn và mang những tiêu chí cụ thể hơn, đặc biệt

đến thời trung đại thì thể loại này hội tụ nhiều yếu tố đặc trưng về nhân vật Theo Thiên Chúa giáo, ai được lên thiên đường cũng có thể trở thành Thánh, nhưng trong lịch sử đạo Thiên Chúa ở các dân tộc châu Âu thì chỉ có một số ít người lên thiên đường được gọi là Thánh mà thôi Đó là những người có công trạng đặc biệt với đất nước, với công cuộc truyền bá đạo, tức là những người có Thánh tích (theo tiếng Anh gọi là relic) Trong xã hội phương Tây nói chung, thì các Thánh

là thánh nhân ngay trong cuộc sống và ngay cả sau cái chết của họ, họ là “những

người bạn của Thiên Chúa”, hay “người lính của Chúa Kitô” Đó là những

người có sức mạnh to lớn, có khả năng thực hiện các phép lạ với sự hỗ trợ của Thiên Chúa Họ có thể giúp dân chống nạn đói, chữa khỏi bệnh, dập tắt đám cháy, đánh bại kẻ thù hung ác Ngay cả sau khi vị Thánh chết đi, họ vẫn có những quyền năng đặc biệt, đó là món quà mà Thiên Chúa ban cho họ vì những việc làm tốt đẹp khi sống họ làm được Bằng năng lực riêng, họ có thể “trò chuyện” cùng Thiên Chúa, thay mặt những người dân để nói lên nguyện vọng cũng như những áp bức mà họ phải chịu với Thiên Chúa để cầu xin sự thương xót, cứu giúp Chính vì thế họ rất được tôn kính và được suy tôn là Thánh Mọi người trong xã hội đều được quyền chiêm ngưỡng và sùng bái di tích các Thánh, nhưng riêng phụ nữ bị loại khỏi quyền đó, mãi đến khoảng thế kỉ thứ X thì phụ

nữ mới có được quyền tự do sùng bái các Thánh Những vị tử vì đạo là những người đầu tiên được phong làm Thánh, có thể nói họ là những vị Thánh in dấu sâu đậm nhất trong lòng muôn thế hệ với sự hi sinh bi hùng chứng minh đức tin cao cả của mình Cái chết của họ được vinh danh và ghi chép lại rất chi tiết trong các văn bản, thậm chí ghi cả việc bảo quản cơ thể và kỉ niệm ngày chết của họ như một bữa tiệc

Cuộc sống của các vị Thánh dần dần được khai thác rất tinh tế trong các tác phẩm Công giáo, được mệnh danh là những tác phẩm văn học “tinh tế tuyệt vời”, nó mang tính chất hiện thực cao và không còn đơn thuần chỉ là tác phẩm Công giáo Những tác phẩm ban đầu ấy đã cung cấp mô hình chung cho các tác giả sau này, tuy nhiên sự kế thừa ấy mang tính chất rập khuôn theo những chủ đề

quen thuộc Trong suốt thế kỉ thứ VI và thứ VII, những tu sĩ Ireland vượt qua Scotland và Anh, nơi họ đã chuyển đổi Lombard sang Thiên Chúa giáo chính thống Và truyền thống truyện Thánh được ghi chép lại ở các tu viện, đang viện tại Ireland tự nó đã là một sự pha trộn độc đáo giữa văn học Mediterannean và văn hóa dân gian Celtic, nằm ngoài phạm vi ảnh hưởng của Chính thống giáo La

Mã và không bao giờ có thể nhầm lẫn với các truyện Thánh La Mã Những vị Thánh trong truyện Thánh ở Ireland đều mang đặc trưng sự “thánh thiện cao quý”, họ thánh thiện, cao quý và sẵn sàng đổ máu cho đức tin, không phân biệt giới tính và chủ yếu là những người xuất thân từ giai cấp quý tộc tuy nhiên họ đều sống rất khổ hạnh Những vị Thánh chiếm vị trí quyền lực trong giáo hội và

họ cứu giúp nhân dân và góp phần giải quyết những vấn đề trong xã hội, ví dụ như tố cáo sự lạm dụng của các vị vua, tổ chức các hoạt động từ thiện, giải quyết tranh chấp, chuyển đổi nông thôn, xây dựng những khu dân nhà tập thể cho người đói khổ trú chân Ở giáo hội Anh và Ireland đều có những sự thống nhất trong việc lưu giữ lại di tích của các Thánh bằng văn bản, chúng được tập hợp lại như những cuốn tiểu thuyết viết về tiểu sử các Thánh Qua sự luân chuyển của các triều đại, đến thời Carolingian, đường nét của tiểu sử các Thánh thay đổi đáng kể trong thế kỉ thứ chín, phản ánh tinh thần của pháp luật về tôn giáo Ngoài những sáng tác về những vị Thánh hiện tại, giáo sĩ Carolingian còn phục hồi và ghi chép lại các truyện Thánh của quá khứ xa xôi nhằm đáp ứng nhu cầu nhận thức nguồn cội của các giáo hữu Những ví dụ nổi tiếng nhất đó là Hincmar của Reims viết về Remigius, Hilduin của Sait – Denis viết về Dionysius và Alcuin của York viết về Vedast Đa phần các văn bản này được viết bằng tiếng

La tinh và chủ yếu là dùng cho mục đích phụng vụ hay để các giáo sĩ đọc trong những ngày lễ kỉ niệm các vị Thánh ấy Các công trình biên soạn truyện Thánh được phổ biến rộng rãi, các tu sĩ cũng tiến hành biên soạn bộ sưu tập phép lạ của các Thánh kế thừa những tư liệu lấy từ đền thờ của nhiều vị Thánh, như Đức Thánh Cha Benedict của Nursia tại tu viện của Fleury và Richarius tại Saint – Riquier Dữ liệu cho các bộ truyện Thánh được sưu tầm từ nhiều nơi trên thế giới

như Pháp, Ý, Tây Ban Nha Cuối thế kỉ thứ chín, đế chế Carolingian sụp đổ, nhiều đền thờ và di tích các Thánh bị cướp phá, nhiều di tích khác thì được chuyển sang đền thờ mới Do chiến tranh kéo dài cho nên cuộc sống các Thánh hoặc tiểu sử của họ ít được sáng tác trong thời kì này Tác phẩm quan trọng nhất thời kì này có thể kể đến câu chuyện về cuộc đời của Thánh Gerald of Aurillac (còn gọi là Saint Gerald – Thánh Gerald) được viết bởi Odo Cluny Odo miêu tả

vị Thánh này như một hiệp sĩ của Thiên Chúa Thuở sinh thời, Gerald sống một cuộc sống khổ hạnh, luôn cầu nguyện và sử dụng quyền lực chính trị, quân sự của mình để chống lại bất công và bảo vệ những giáo sĩ nghèo khó Cho nên, có thể thấy thông điệp mà Odo muốn gửi tới chính là những người thuộc tầng lớp quý tộc cũng có thể sống cuộc sống đẹp lòng Chúa Kitô và bảo vệ hòa bình cho các nhà thờ Thiên Chúa và điều này đã ảnh hưởng sâu rộng đến thể loại truyện Thánh cho đến hôm nay

1.3 Một số bộ truyện Thánh tiêu biểu

1.3.1 Huyền thoại vàng (Legenda aurea):

“Huyền thoại vàng” (Legenda Aurea hay Legenda Sanctorum) là một tập

hợp các truyện Thánh được viết bởi Jacobus de Voragine, gồm khoảng 200 câu

chuyện về Đức Mẹ, Đức Chúa và các vị được phong Thánh “Huyền thoại vàng”

được các nhà nghiên cứu cho rằng sáng tác từ năm 1260, nhưng được sửa đổi và

bổ sung qua nhiều lần qua nhiều thế kỉ, nó được ví như “từ điển các Thánh” của

văn học Công giáo Châu Âu Ngay từ khi xuất hiện “Huyền thoại vàng” đã vượt

qua các sáng tác về truyện Thánh trước đó và trong lần in ấn đầu tiên thì nó đã

có nhiều phiên bản bằng các ngôn ngữ chính ở châu Âu

Nét đặc trưng trong bộ sách này đó là tên của các vị Thánh thường được gắn thêm một ngôn ngữ hàm ý, ngụ ngôn, làm cho mỗi tiêu đề mang cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng Mỗi câu chuyện là sự kết hợp giữa tiểu sử, sự tham chiếu những diễn văn phụng vụ và thêm thắt những chi tiết li kì, sự cố siêu nhiên trong cuộc đời của các vị Thánh Văn bản tuy dài nhưng rất đơn giản, có thể đọc được bằng tiếng La tinh, mỗi ngày môt câu chuyện xếp lần lượt Có thể thấy hầu hết

các câu chuyện đều lặp đi lặp lại mô típ về phép lạ và sự tuẫn đạo Cho nên toàn

bộ tác phẩm khá đơn điệu và các câu chuyện hòa vào nhau dễ gây nên sự lầm lẫn

Tuy nhiên, các giá trị của “Huyền thoại vàng” được xem xét trên phương diện

truyền đạo, giảng dạy chứ không phải một sáng tác nghệ thuật để giải trí

Cuốn sách đã bị cấm đoán và không có giá trị như trước vào thế kỉ XVI với những sự cấm đoán và những quy luật hà khắc với thể loại truyện Thánh

Tuy nhiên với sự mộ đạo của các giáo sĩ và sức sống tiềm tàng của nó, “Huyền

thoại vàng” đã được khôi phục vào thế kỉ XX và ngày nay nó là một tài liệu vô

giá cho các nhà sử học để xác định các vị Thánh với những hành động, thuộc tính của họ Thậm chí những truyền thuyết về các Thánh được viết từ cuốn sách này hiện nay vẫn tồn tại và là di tích nổi tiếng, ví dụ như đền thờ San Michele, thuộc địa phận Monte Gargano - một khu bảo tồn công giáo trên núi Gargano

Theo truyền thuyết được ghi lại trong “Huyền thoại vàng”, vào khoảng năm 490,

Tổng lãnh thiên thần Michael đã xuất hiện nhiều lần tại một hang động gần tòa giám muc Siponto, yêu cầu rằng hang động được dành riêng thờ Kitô giáo để bảo vệ thị trấn gần đó trước quân xâm lược ngoại giáo Đây là những lần hiện ra đầu tiên của Michael ở Tây Âu, chính vì vậy nơi đây được giáo dân lập đền kỉ niệm Hiện nay, đền thờ đã trở thành một phần của di sản thế giới Longobards ở

Ý Điều này cho thấy tác phẩm “Huyền thoại vàng” có tính hiện thực cao, có giá

trị vượt thời gian và không gian

1.3.2 Sách đọc hàng tháng (hay còn gọi là Velikiye Chetyi-Minei)

Sách đọc hàng tháng là một bộ truyện Thánh phục vụ cho các lễ trong năm

ở các nhà thờ Chính thống giáo của Nga Bộ sách này gồm 12 tập, mỗi tập ứng với mỗi tháng trong năm Bộ sách được biên soạn vào thế kỷ XVI dưới sự chỉ đạo của Giám mục Moskva, bao gồm trên 27 ngàn trang giấy khổ to, được chép tay và có những hình ảnh minh họa Với tầm quan trọng và tính hữu ích, về sau

nó được bổ sung, mở rộng thêm nhiều Bộ sách này là tập hợp của “tất cả các

sách” của nhà thờ Nga cổ, sau mỗi truyện đời của một vị thánh đều có những lời

giáo huấn, nhằm giải thích và răn dạy giáo dân Để củng cố tư tưởng của nhà thờ,

bộ truyện Thánh này loại ra ngoài những truyện có tính thế tục

1.3.3 Truyện đời của các đức cha, các thánh tử vì đạo và các thánh quan trọng khác (thế kỷ XIX)

Truyện về cuộc đời của các đức cha, các Thánh tử vì đạo và các Thánh

quan trọng khác được tập hợp trong bộ sách gồm 12 cuốn, tên tiếng Anh là “The

Live of Fathers, Martyrs and other Principal Saints” Bộ sách này được sắp xếp

theo từng tháng trong năm Mỗi tập tương ứng với một tháng và các ngày trong tháng là những ngày lễ kỉ niệm của Cha xứ, vị Thánh nào đó, có nhiều trường hợp một ngày nhưng có lễ kỉ niệm nhiều vị Đa số những vị Thánh trong bộ sách này là những Thánh tử vì đạo, được miêu tả rất chi tiết và nhấn mạnh người tử vì đạo là người được lựa chọn thử thách bằng máu đào, là một ơn gọi đặc biệt của Thiên Chúa dành cho những ai được phúc Mười hai tập trong bộ truyện đều có phần mục lục thể hiện nội dung trong mỗi tháng, nhờ vậy việc sử dụng, tham khảo rất thuận lợi, là một công cụ hữu ích cho các Cha

Nhìn chung những bộ truyện Thánh phương Tây đa phần tuân theo những mẫu chung qua các giai đoạn phát triển Trước hết đó là kết cấu tuyến tính, chuyển tiếp theo đơn vị thời gian, một bộ truyện thường gồm 12 cuốn và được sắp xếp tương ứng với các tháng trong năm, trong mỗi cuốn lại chia nhỏ theo từng ngày trong tháng Có thể có một hoặc nhiều vị Thánh được ghi chép trong một ngày Kết cấu này mang tính thống nhất cao và đáp ứng nhu cầu sử dụng của các vị giám mục, chủ yếu là để giảng dạy hoặc kỉ niệm những ngày lễ trong tháng, trong năm Ngoài ra kết cấu này còn giúp người đọc ngoại đạo dễ dàng tiếp cận với những câu chuyện Thánh và nắm bắt được nội dung tư tưởng chính của Thiên Chúa giáo

Mỗi câu chuyện đều theo kết cấu diễn dịch, mở đầu giới thiệu đôi nét

về tiểu sử, tiếp theo là diễn biến của những sự kiện đặc biệt cũng như quá trình thực hiện phép lạ do Thiên Chúa “thêm sức”, kết thúc là sự hiển linh của Thiên Chúa – vị Thánh hi sinh nhưng người lương thiện được bình an, chân lý được bảo vệ Kết cấu này tuy giản đơn nhưng dễ theo dõi và dễ đi vào lòng người Kết

cấu đơn giản nhưng chuyển tải được nội dung hoàn chỉnh, những bước chuyển

về thời gian, không gian chậm, nhưng kết dính với những tình tiết đặc trưng, người đọc nhận thức được đây là những câu chuyện đã xảy ra trong quá khứ, đã lắng đọng thời gian, nhưng vẫn có cảm giác hồi hộp như đang tận mắt theo dõi những chuyện đang xảy ra Có những khoảng thời gian, không gian chỉ mang tính chất tâm linh, nhằm gửi gắm khát vọng linh thiêng về Thiên Chúa và sức mạnh của ngài sẽ làm cho phép lạ hiển linh

Nội dung chủ yếu của các bộ truyện này tập trung khai thác cuộc đời

và phép lạ của các vị được phong Thánh, trong đó đối tượng được tập trung miêu

tả nhiều nhất chính là những đức Cha hay những người có nhiều cống hiến cho giáo hội, có nhiều vị Thánh tử vì đạo, có nhiều Thánh nữ đồng trinh tử vì đạo Mỗi đối tượng được khắc họa rất chi tiết và nổi bật đặc trưng tính cách thông qua hành động, ngôn ngữ Suốt câu chuyện là giọng văn trần thuật, diễn thuyết, tuy nhiên có những cao trào nhằm nhấn mạnh những bước ngoặt trong cuộc đời của các vị Thánh Không thể kể hết những vị Thánh trong các bộ truyện Công giáo này, nhưng có thể thấy hầu hết những đối tượng này đều có chung những đặc điểm tính cách thánh thiện, sáng suốt, cương nghị và đều chấp nhận cái chết như một sự cứu rỗi, một đặc ân mà Thiên Chúa ban cho Dù cho diễn biến xoay chuyển các tình tiết có khác nhau nhưng vì đều chung kết thúc hiển Thánh, cho nên giọng văn trầm lắng và mang nhiều luyến tiếc, lắng đọng trong lòng người đọc Trong mỗi truyện Thánh thông thường chỉ có một nhân vật chính – người sẽ hiển Thánh, còn lại tuyến nhân vật phụ chia làm hai: tuyến nhân vật yếu thế chịu nhiều bất hạnh, đàn áp, khổ đau nhưng tính cách lương thiện; tuyến nhân vật phản diện gây ra nỗi thống khổ cho người khác hay báng bổ đức tin Thiên Chúa

Có nhiều cốt truyện thì vị Thánh cũng chính là người chịu áp bức, buộc phải phản lại đức tin Thiên Chúa hoặc từ bỏ quyết tâm giữ gìn sự đồng trinh Mâu thuẫn dâng tới đỉnh điểm cũng là lúc vị Thánh thể hiện trọn vẹn năng lực và phẩm chất của mình nhất và dù cho cách giải quyết có khác biệt nhưng điểm mấu chốt luôn là sự bảo vệ vẹn toàn chân lý, đức tin mầu nhiệm

Tóm lại, những bộ truyện Thánh luôn tuân thủ những quy tắc nhất định về kết cấu và nội dung chủ đạo, là một công cụ phụng vụ vô cùng quý giá cho toàn thể giáo dân Thiên Chúa và cũng là kho tàng kiến thức vô giá cho các tín hữu vốn không phải con Thiên Chúa nhưng có lòng ham học hỏi, tìm hiểu các tôn giáo và thấu hiểu đạo lý

CHƯƠNG 2: “CÁC THÁNH TRUYỆN” CỦA JEROMINO

MAIORICA – TÁC PHẨM VĂN HỌC THIÊN CHÚA GIÁO VIẾT BẰNG CHỮ NÔM

Trong suốt chiều dài lịch sử, văn học Việt Nam đã không ngừng phát triển, bước qua biết bao rào cản và có được những thành tựu đáng để tự hào Trong đó, văn học chữ Nôm đã có được những thành tựu đặc sắc, chuyển hóa thành công những giá trị truyền thống cốt lõi của dân tộc Mặc dù cho đến thế kỷ XIX, văn học viết bằng chữ Hán vẫn chiếm vị trí chủ đạo, nhất là ở các thể loại gắn với các hệ tư tưởng và tín ngưỡng như Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo Văn học viết bằng chữ Nôm chủ yếu chỉ ở thơ ca, nhất là thơ ca phản ánh đời sống tình cảm mang tính cá nhân Nhưng vốn dĩ chữ Nôm là chữ viết của dân tộc cho nên từng bước, văn học chữ Nôm đã giành được nhiều sự quan tâm của đông đảo người bình dân từ những nét thân thuộc, gần gũi với truyền thống và cuộc sống hàng ngày Và, việc truyền bá đạo Thiên Chúa vào Việt Nam, do những đặc điểm lịch sử của nó, lại đi cùng với các tác phẩm văn xuôi viết bằng tiếng dân tộc, ban đầu là chữ Nôm, và sau là chữ quốc ngữ Vì vậy, văn học Nôm Công giáo là một nét đặc sắc, đa nguyên với sự kết hợp, luân chuyển những giá trị mới

mẻ và những giá trị truyền thống, nguyên sơ Trong đó, văn xuôi chữ Nôm thế kỉ XVII có nhiều thành tựu đòi hỏi sự nghiên cứu sâu xa bởi sự cổ điển và tinh túy

của nó “Các Thánh truyện” của linh mục người gốc Italia - Jeromino Maiorica

(1591-1656), là một trong những văn bản Thiên Chúa giáo bằng chữ Nôm tiêu biểu nhất giai đoạn đó Ngoài các truyện Thánh thì trong văn học Công giáo được dịch sang chữ Nôm thì còn có các loại sách giáo hóa đạo lý vừa được dịch sang chữ Nôm, vừa được dịch sang quốc ngữ Tiêu biểu có thể kể đến cuốn

“Introduction à la Vie dévote” của Thánh Francais de Sales (1567 – 1622) được

dịch sang chữ Nôm năm 1907 với tên “Sách dẫn đàng nhân đức” và dịch sang quốc ngữ năm 1873 với tên “Sách dẫn vào đàng nhân đức” Cuốn sách này được

cha Ad Tanquerez đánh giá rất cao, ông coi nó như “một sách nghiên cứu đúng

nghĩa về tu đức hướng dẫn các linh hồn tiến lên con đường thanh tẩy và chiêm niệm…” Người Pháp xếp tác phẩm này vào lọai sách văn chương, giáo dân Việt

Nam đã có thời dùng sách này làm sách linh thiêng, đồng thời cũng là sách trau dồi

tiếng Pháp Thời kì đó còn có các loại sách tu đức khác như “Thổi loa”, “Sách sửa

mình cấm phòng”, “Sách gương phúc”, “Phương pháp nguyện ngắm“ Hơn thế

nữa, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi phát hiện dưới tên gọi “Các Thánh

truyện” còn có nhiều bộ sách khác nhau Điển hình như bộ “Các Thánh truyện”

của cha Joseph Marie Bigollet Kính Mep, tuy nhiên trong tầm hạn chế, tôi chỉ có dịp tiếp cận với ba cuốn: tháng giêng, tháng hai và tháng ba của bộ truyện Thánh

này Điểm đáng chú ý trong quá trình nghiên cứu đó chính là “Các Thánh

truyện” là một trong những văn bản Nôm cổ nhất ở Việt Nam, vừa gắn với

truyền thống truyện thánh ở phương Tây, vừa mang những đặc điểm dân tộc Việt Nam, đánh dấu một mốc khởi đầu không chỉ đối với văn học Công giáo Việt Nam, mà cả với toàn bộ nền văn xuôi quốc ngữ của dân tộc

2.1 Bộ “Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica

Khoảng năm 50 của thế kỉ XVI, ngay từ khi Thiên Chúa giáo du nhập vào Việt Nam thì các linh mục, các nhà truyền đã sớm nhận ra lợi thế của chữ Nôm trong việc truyền giáo Cho nên từ rất lâu đời, họ đã biết cộng tác mật thiết với nhiều tín đồ người Việt trong việc viết văn Nôm để tạo nên kho tàng văn học Công giáo bằng chữ Nôm Khu vực văn xuôi tự sự Nôm Công giáo đã trưởng thành qua nhiều thế kỉ như một dòng văn chương mang dáng nét riêng Có thể

nói chứng tích đồ sộ nhất và cũng là lâu đời nhất đó chính là bộ “Các Thánh

truyện” do Jeronimo Maiorica - vị Cha cố người Italia, đứng tên tác giả Bộ tác

phẩm hoàn thành vào năm 1646, đến nay còn giữ được 4.200 trang, trong đó lời văn viết đã rất xuôi tai Tuy nhiên chúng tôi chỉ có thể tiếp cận được 10/12 quyển, thiếu quyển tháng 2 và tháng 6, tuy nhiên cũng khái quát được những nội dung

và nghệ thuật chính trong bộ sách này của Maiorica Bộ truyện Thánh Chính được lưu giữ tại phògn tư liệu khoa Văn học và Ngôn ngữ thuộc trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn Tp.HCM được in sao lại cho nên được đóng theo khổ A4 in ngang, đóng bìa đỏ, chữ ngoài bìa được mạ vàng Tất cả 10 quyển trong bộ sách đều có phần chữ quốc ngữ và phần chữ Nôm nguyên tác ở phía sau Đặc biệt cuốn tháng Giêng, tháng Ba và tháng Mười hai có thêm một số công trình nghiên cứ về ngôn ngữ chữ Nôm, kết cấu và tiểu sử của Jeromino Maiorica

Bởi lòng tự tôn dân tộc, ông cha ta đã sáng tạo ra chữ Nôm, hình thành một ngôn ngữ riêng của dân tộc, nhưng chữ Nôm vẫn mang nhiều đặc điểm chính yếu của chữ Hán Ta dễ dàng nhận thấy tiếng Hán và tiếng Nôm cùng một loại hình đơn lập - âm tiết tính, mỗi âm tiết đều có thanh điệu và trong văn bản

cụ thể thì hầu như đều có nghĩa và là một ngữ tố, rất ít trường hợp có hư từ trong

văn bản Chính vì thế ngôn ngữ trong “Các Thánh truyện” là loại ngôn ngữ đơn

lập, dễ hiểu, gần gũi, khả năng thích nghi của chúng với văn hóa bản địa và nhu cầu thẩm mỹ của người Việt Nam qua các thời đại rất cao Thậm chí nét tinh tế

trong “Các Thánh truyện” còn thể hiện ở chỗ không đệm nhiều hư từ “chưng”,

“thửa” như trong văn diễn Nôm có khả năng xuất hiện cùng một giai đoạn là

“Truyền kỳ mạn lục”, cũng không viết theo lối văn biền ngẫu những câu sóng đôi

như văn chương thời đó Những cách tân đó đã giúp cho người đọc tìm được sự mới mẻ và hứng thú khi đọc một tác phẩm Công giáo dài

Kế thừa những nét tinh tế của chữ Hán, văn học chữ Hán, nhưng ngay

từ đầu, văn học chữ Nôm của người Việt đã tự tìm tòi sáng tạo cho mình những thể thức riêng, ví dụ như thể lọai truyện thơ Nôm rất đặc biệt, rồi sau đó là văn xuôi chữ Nôm Nhà nghiên cứu Thanh Lãng đã có lần phát biểu:

“Văn liệu Trung Hoa (bác học) thường được đọc với âm Hán Việt hoặc chuyển dịch sang tiếng Việt và ngữ liệu Việt Nam thuần túy (dân gian) luôn luôn là hai nguồn chất liệu (ngữ liệu và văn liệu) làm nên tác phẩm văn học chữ Nôm Và các tác phẩm văn học Nôm, bất kể là trong loại thể nào, đều có thể nghiêng về bên này (bác học) hoặc bên kia (dân gian) theo xu hướng thẩm mỹ của nhà văn và của công chúng Song những tác phẩm đạt tới giá trị nghệ thuật cao đều là những kết tinh của sự phối hợp hài hòa của cả hai nguồn chất liệu đó,

bảo đảm cho khả năng diễn tả phong phú và đa dạng của ngôn ngữ văn học Nôm.” (Báo Nhân dân)

“Các Thánh truyện” đã được sáng tác, biên chép với sự kết hợp tinh tế

ấy, nó vừa mang dáng dấp truyện kể bình dị vừa có ý nghĩa giáo dục rất cao Nhưng thực sự mà nói thì nền văn xuôi tự sự và tiểu thuyết chữ Nôm chỉ thực sự hình thành và phát triển từ sau khi tiếp xúc với văn học phương Tây và chữ Quốc ngữ La tinh hóa được phổ biến, chủ yếu là từ cuối thế kỷ XIX đến nay Trong văn học cổ điển Việt Nam, càng về sau thì văn chương chữ Nôm càng phát triển mạnh, thậm chí có người chỉ chuyên sáng tác bằng chữ Nôm Trong chính giới

và cả trong văn giới, từ vua quan đến văn nhân, đều có những người thời này thời khác tỏ ra hào hứng với văn học chữ Nôm, mặc dù đôi khi cũng có kẻ coi thường, nhất là đối với loại truyện thơ Nôm bình dân Thái độ trọng Hán khinh

Nôm đã từng bị nhà thơ Phạm Đình Toái, tác giả “Đại Nam quốc sử diễn ca” chỉ

trích:

“Uống nước quên nguồn, người xưa chê trách Trái thầy mà học, người hiền vốn tránh Nước ta ở thiên về phương Nam, tiếng nói khác với Trung Quốc Những học sĩ nho sinh, tuy tập theo văn tự Trung Hoa, song hát vịnh nói năng đều chẳng lìa bỏ thanh âm của bản quốc Lẽ nào lại có thể chỉ một điều cho chữ Hán là thanh cao mà lại chối bỏ tiếng ta, chê là thô bỉ” (Trích từ “Quốc

âm từ điệu” của Phạm Đình Toái)

Nhận ra sự ủng hộ từ phía triều đình, sự năng nổ của các nhà văn và lòng tin yêu, hứng khởi với chữ viết riêng của dân tộc, cho nên các nhà truyền giáo nhanh chóng sáng tác, biên khảo các loại sách vở truyền giáo bằng chữ Nôm và nay để lại cho hậu thế những bộ truyện Thánh vô cùng quý báu Không

dễ dàng để lưu giữ mấy ngàn trang sách, đặc biệt đó là sách vở của một đạo giáo mới mẻ, một tôn giáo đã chịu nhiều bất công, một tôn giáo bị cho là đi cùng với những ý đồ thực dân xâm lược Thế mới biết sức sống dẻo dai, bền bỉ của những sáng tác Công giáo, hơn nữa là những bộ truyện Thánh Và ngày nay, không ngại ngần khi nói truyện Nôm Công giáo góp một phần rất quan trọng trong văn học

Việt Nam, là một niềm tự hào của người Việt

Khoảng hai mươi năm nữa là tròn năm thế kỉ đạo Thiên Chúa du nhập vào Việt Nam, một tôn giáo mới mẻ đến với miền đất trù phú và đã đâm chồi nảy lộc Trong hành trình gần 500 năm tiếp xúc, Công giáo đã có những ảnh hưởng sâu rộng đến cộng đồng người Việt Nó không chỉ tác động đến đời sống tâm linh con người mà còn ảnh hưởng đến nhiều mặt văn hóa Việt Nam Và như một quy luật vũ trụ, trong quá trình đó, Công giáo cũng chịu nhiều ảnh hưởng từ văn hóa truyền thống của người Việt Những nét đặc thù trong văn hóa bản địa, những truyền thống lâu đời tác động mạnh mẽ đến tôn giáo mới mẻ này, tạo nên

một sự giao lưu tôn giáo, giao lưu văn hóa rất đặc biệt Chính vì vậy “Các Thánh

truyện” - một sản phẩm của Công giáo nhưng lại được viết bằng thứ chữ Nôm

của dân tộc Việt Trong mỗi hạnh tích đều phảng phất những giá trị văn học, văn hóa Việt Nam Một ví dụ đơn cử đó chính là những mô típ chết vì đạo nghĩa của các Thánh cũng tương tự như các vị thần hi sinh mình để bảo vệ sự sống cho loài

người trong những truyện kể dân gian Giá trị của bộ “Các Thánh truyện” không

chỉ đến từ nội dung thâm thúy, hình thức chữ Nôm độc đáo, mà còn đến từ sự kế thừa những chất liệu từ thể loại văn học dân gian đặc sắc Rõ ràng văn hóa bản địa lâu đời đã trở thành nền móng vững chắc cho thể loại truyện Thánh “tỏa sáng” những giá trị sâu sắc

Mỗi tôn giáo đều lưu giữ những câu chuyện về cuộc đời, quá trình hành đạo, hạnh quả của các vị sáng lập ra tôn giáo đó, tôn thờ tôn giáo đó, cũng

có những câu chuyện về sự trừng phạt hay nghiệp báo mà những kẻ khinh rẻ đạo, làm nhiều điều ác đức, tàn độc phải gánh chịu Trong văn học Việt Nam, cũng

có không ít những truyện kể tôn giáo Đã có nhiều nghiên cứu về nội dung, giá trị lịch sử, giá trị giáo dục đức tin trong các truyện kể ấy, nhưng dường như vấn

đề thể loại bị quên lãng Thêm nữa, có thể thấy dường như những nghiên cứu chủ yếu tập trung vào lĩnh vực Phật giáo: những truyện kể về cuộc đời đức Phật, quá trình tu tập và giải thoát, chân lý niết bàn, ảnh hưởng của Phật giáo đến văn học… Thực tế, cũng như mọi tôn giáo lớn khác, quá trình truyền bá Thiên Chúa

giáo đi kèm với việc phổ biến sách vở nhà thờ, trong đó ngoài Kinh Thánh (Cựu ước và Tân ước), các loại sách giáo huấn,… thì chiếm một vị trí quan trọng là các bộ truyện Thánh (mà như đã nói ở phần trước, gắn với việc thờ các Thánh và gắn với công việc phụng vụ, lễ nghi của nhà thờ) Tuy nhiên, do những điều kiện lịch sử (ban đầu là những chính sách cấm đạo của nhà Nguyễn, rồi sau đó là việc Pháp xâm lược và VN trở thành thuộc địa của Pháp), những tác phẩm văn học Công giáo không được phổ biến rộng rãi ra ngoài giới Công giáo, và bị thất lạc

nhiều Bởi vậy, tác phẩm “Các Thánh truyện” dưới tên tác giả là cha xứ

Jeromino Maiorica có thể được xem là tác phẩm Công giáo đồ sộ cổ nhất còn được lưu giữ đến thời điểm này Trong quá trình tìm hiểu về đề tài chúng tôi có tiếp xúc với một số Đức Cha, hi vọng tìm được nguồn tài liệu quý Cha cho biết, trong các nhà thờ, tu viện lớn có lưu trữ vô số sách kinh, truyện Thánh, nhưng chỉ với mục đích giáo huấn, xưng tụng, chứ không tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu Đức Cha cho biết chưa từng nghe nói hoặc tham khảo được tài liệu nào

nghiên cứu về tác phẩm “Các Thánh truyện” Điều này quả thật là một tổn thất của Thiên Chúa giáo, bởi bộ “Các Thánh truyện” của Jeromino Maiorica được

sáng tác chủ yếu với mục đích rao giảng

Toàn bộ tác phẩm bao gồm gần 500 truyện kể ly kỳ về sự tích các ông Thánh ở cả phương Tây lẫn phương Đông Trong đó truyện các Thánh tử đạo chiếm 1/3 – những cốt truyện phản ánh sâu sắc tâm hồn và tình cảm truyền thống của người Việt, truyện về các bà Thánh chiếm 1/5 – Những cốt truyện ngợi ca các thiếu phụ, thiếu nữ bất chấp sự đàn áp, cấm đoán để giữ vững một lòng tin yêu Đức Chúa Trời, thể hiện sự bình đẳng tôn giáo, không bị chi phối bởi các rào cản xã hội về việc bất bình đẳng nam nữ

BẢNG TẦN SUẤT XUẤT HIỆN CỦA CÁC BÀ THÁNH VÀ CÁC THÁNH

TỬ VÌ ĐẠO TRONG BỘ “CÁC THÁNH TRUYỆN”

mà chúng ta làm hôm nay Một việc, một hiện tượng có đôi khi bị đánh giá sai lệch nhưng thời gian trôi đi “cây nhân quả” lớn dần, quả đắng hay quả ngọt sẽ chứng minh nguồn nước trong hay bẩn Đạo Thiên Chúa đến nước ta cùng với quá trình xâm lược, cho nên bị gắn với những ý đồ chính trị - đó là điều hòa hợp với tư tưởng chính trị nhưng lại là bất công với tôn giáo Nhưng những hạt giống tốt lành đâm chồi từ mảnh đất Công giáo thánh thiện đã từng ngày chứng tỏ sức sống bền bỉ và đơm những quả chín mọng đầu tiên Có lẽ cũng bởi Thiên Chúa giáo đã trải qua một quá trình đấu tranh để bảo vệ những giá trị trong sạch, thanh cao của mình, cho nên họ yêu quý và gìn giữ đạo hàng ngày Văn chương Công

giáo cũng vì vậy mà ẩn chứa những tinh hoa chắt chiu từ xã hội, từ lịch sử, từ

kinh nghiệm “xương máu” của mỗi con Chiên “Các Thánh truyện” mang dáng

dấp bình dị của những truyện kể bằng lời, tác giả rất khéo léo lồng ghép lời ăn tiếng nói hàng ngày vào những nhận xét, ca thán tinh tế Thế nên khi đọc mỗi câu chuyện ta vừa nhận thấy cái thân thuộc của thể loại truyện kể lại vừa thấm thía sự uyên bác, thâm thúy trong mỗi bí tích, mỗi cuộc đời của các Thánh

Trong quá trình tìm hiểu về Thiên Chúa giáo, phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã từng nhiều lần đến một số giáo xứ như giáo xứ Khiết Tâm, tu viện Mân Côi nghe các buổi truyền giảng Chúng tôi vô tình bắt gặp những con người có số phận đặc biệt được các Xơ nuôi dưỡng Họ luôn muốn chúng tôi nắm lấy tay họ và chúng tôi luôn phải nói thật to, luôn luôn mỉm cười

dù chẳng biết họ có hiểu hết những gì chúng tôi nói không Chúng tôi cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn bên dưới tấm thân tàn héo, thiếu hụt của họ, chính những câu chuyện kể về đạo lành, về gương Thánh cứu độ đã làm nên vẻ đẹp tiềm tàng

ấy Chúa đã mang đến sự sống cho họ - cả về vật chất lẫn tinh thần, đúng với tinh thần nhập thế của Thiên Chúa giáo Những vị giám mục, những Xơ chăm chút cho họ hằng ngày với tất cả tấm lòng nhân hậu, phúc lành Hình ảnh những tu viện hoang sơ, những vùng quê hẻo lánh, nơi đó có những người con của Chúa tận tụy hết lòng vì nhân loại, những ông Thánh nguyện hi sinh cho người khác

được sống trong tác phẩm “Các Thánh truyện” như Thánh Vôsiô vít vồ, bà Thánh Têrêxa, Thánh nữ Tiêudola chợt hiện lên gần gũi biết bao nhiêu “Các

Thánh truyện” đã được sáng tác đúng với tinh thần nhập thế của Công giáo,

khuyến khích con người làm điều thiện, sống tốt, xây dựng đất nước Với kết cấu

theo thời gian mỗi ngày là một câu chuyện, “Các Thánh truyện” đã từng bước

xây dựng phẩm chất đạo đức con người qua việc hình thành thói quen, cách cư

xử hàng ngày, quan niệm đạo đức, tư tưởng cống hiến cho nhân loại …

“Chính những ý niệm quen thuộc mới hình thành cuộc sống của chúng

ta Nó thậm chí còn ảnh hưởng đến chúng ta nhiều hơn những mối quan hệ xã hội sâu sắc mà chúng ta đang có Những người bạn tri kỷ cũng không góp phần

tạo nên cuộc sống của chúng ta cho bằng những ý niệm mà chúng ta đang neo định trong đầu.” ( J.W.Teal)

Hạnh phúc không ở xa ta, còn vẻ đẹp và tình yêu nơi cuộc sống này luôn được khơi nguồn từ những điều thật giản dị của thường nhật Có những tâm hồn vốn bản chất sinh ra đã hài hòa tự nhiên với những khoảnh khắc ấy và cũng

có những người đã trải qua bao năm tháng chắt chiu cảm xúc và mong mỏi hướng tìm thì mới cảm nhận được điều hạnh phúc giản đơn lẩn khuất trong cuộc sống

Những Thánh truyện mong mỏi mọi người hãy nghĩ rằng tất cả những lớp vỏ mà chúng ta tạo nên để tự vệ, để giữ gìn phẩm giá, tước vị, bằng cấp, vị trí xã hội hay để tạo ra một hình ảnh nhất định trong mắt tất cả mọi người - bên dưới tất cả những thứ đó, vẫn là cái tôi tinh túy và xác thực nhất Chúng tôi không dám gọi đó là linh hồn nhưng chúng tôi tin chắc nếu cái phần ấy trong bạn

và trong chúng tôi gặp nhau thì chúng ta không thể là kẻ thù của nhau được Chúng tôi rất lấy làm buồn khi những thứ mà chúng ta công phu xây đắp trong suốt cuộc đời mình, vô tình đã ngăn cách và cô lập chúng ta khỏi bao dịp tiếp xúc thật sự với mọi người Thậm chí là có khi cái vỏ bọc ấy khiến chúng ta ganh

tỵ, ghét bỏ hay sợ hãi lẫn nhau Bởi vậy cái khoảnh khắc mà hai tâm hồn nhìn thấy nhau đó là một khoảng khắc kì diệu Có đôi lần chúng tôi thắc mắc tại sao bất kì ai nhìn thấy một đứa trẻ đang toe toét cười cũng đều cười với bé? Có lẽ chăng là vì chúng ta đã nhìn thấy một con người trần trụi, không hề trang bị những lớp vỏ phòng vệ, một con người đã cười với chúng ta bằng nụ cười mà chúng ta biết là đích thực và không hề giả tạo Thực sự, cái tâm hồn trẻ thơ ấy bên trong mỗi chúng ta đang mỉm cười, khao khát được nhận ra nhau trong cuộc sống này…

2.2 Kết cấu của tác phẩm “Các Thánh truyện”

Nếu như ngôn ngữ là đặc điểm nổi bật nhất về khía cạnh nghệ thuật

trong tác phẩm “Các Thánh truyện”, thì kết cấu đặc biệt là một khía cạnh hình

thức làm nên đặc trưng riêng của thể loại truyện Thánh Kết cấu chung của mỗi

quyển trong bộ truyện Thánh là tập hợp các văn bản được sắp xếp theo thứ tự ngày tháng, mỗi ngày trong tháng gắn với câu chuyện về một vị Thánh, tuy nhiên cũng có một số trường hợp một ngày mà có hai câu chuyện Thánh riêng biệt Ngoài ra, quyển tháng 1, tháng 2, tháng 3 và tháng 9 có thêm một số phần giới thiệu về tiểu sử tác giả Maiorica, kết cấu chữ Nôm thế kỉ XVII, sự du nhập của chữ quốc ngữ và bài viết về sự so sánh câu chuyện hai người con gái: một là con của Phật, một là con của Chúa của nhà nghiên cứu Thanh Lãng Tuy chỉ là những bài giới thiệu ngắn gọn và có khi chỉ là một phần trích nhỏ trong mảng nghiên cứu ngôn ngữ, nhưng nó giúp người đọc hiểu hơn về tác giả và dễ tiếp cận hơn với tác phẩm Mỗi truyện kể trong từng quyển của bộ truyện Thánh đều theo kết cấu ba phần mở đầu, nội dung chính và kết luận Phần mở đầu luôn là những dòng giới thiệu về thân thế, tên tuổi và hoàn cảnh sống của các vị Thánh Đến phần nội dung, trước hết tác giả mở ra hoàn cảnh đặc biệt cho những sự kiện quan trọng nhất trong cuộc đời tu tập của vị Thánh ấy, từ sự kiện đó khắc họa hình ảnh một vị Thánh đức độ, thánh thiện Phần kết luận hầu hết là sự hiển linh của Đức Chúa Trời, ban cho vị Thánh ấy những phép lạ để cứu giúp dân lành và những phúc lành lúc lâm chung Ta nhận thấy kết cấu truyện Thánh mang tính thống nhất, hoàn chỉnh, mang đậm tính đặc trưng Truyện Thánh là một thể lọai văn học Công giáo cho nên kết cấu của nó mang đậm tính chất của tiểu sử các Thánh, huyền tích Thiên Chúa, hạnh các Thánh tử vì đạo Tuy nhiên soi chiếu tác phẩm vào văn học dân gian truyền thống Việt Nam, văn học Phật giáo, ta thấy kết cấu truyện các Thánh của Maiorica có những nét tương đồng với truyện kể về những vị anh hùng dân tộc, những bậc thần linh trợ giúp dân lành, những bậc chân tu tài phép Chính với kết cấu này, truyện các Thánh vừa tạo cảm giác mới lạ lại vừa tạo cảm giác thân quen đối với đông đảo người Việt

Nam, không chỉ với riêng cộng đồng người Công giáo “Các Thánh truyện” cũng như các truyện kể truyền thuyết dân gian “được xây dựng trên một cơ sở

cốt lõi lịch sử và được chắp thêm đôi cánh của thơ và mộng” (Phạm Văn Đồng)

Chẳng những kế thừa đặc điểm của văn học Công giáo phương Tây, văn học