ĐỀTÀIKHOAHỌCSỐ:2.2.2-CS07 NGHIÊN CỨUXÂYDỰNGHỆTHỐNGCHỈTIÊUCẢNHBÁOSỚMVỀMÔITRƯ ỜNGKHÔNGKHÍĐÔTHỊ,NƯỚCMẶTVÀNƯỚCVENBIỂNỞVIỆTNA... - Tỷlệcácđôthị,khucôngnghiệp,khuchếxuấtđãxửlýrácthải,nướcthảiđ
Trang 1ĐỀTÀIKHOAHỌCSỐ:2.2.2-CS07
NGHIÊN CỨUXÂYDỰNGHỆTHỐNGCHỈTIÊUCẢNHBÁOSỚMVỀMÔITRƯ ỜNGKHÔNGKHÍĐÔTHỊ,NƯỚCMẶTVÀNƯỚCVENBIỂNỞVIỆTNA
Trang 2I Lờimởđầu
Trongbốicảnhhiệnn a y ViệtN a m đangthựchiệnhộinhậps â u rộngvàonềnkinhtếthếgiớithôngquaviệcthựchiệncácchínhsáchthươngmạimởcửa,thamgiacáctổchứcthươngmạitrênthếgiớivàtrongkhuvựcvớimụctiêuthúcđẩypháttriểnkinhtếxãhội,giảmnghèotoàndiệnđồngthờiđ ả m bảopháttriểnbềnvững.Cùngvớiquátrìnhnà yViệtNamhiệnđangphảiđốimặtvớinhiềuv ấ n đ ề c ó liênquanđ ế n môitrườngnhư:ô nhiễmnước,đặcbiệtlànướctạicácconsôngtrongcácthànhphốchính,ônhiễmmôitrườngkhôngkhívàgiatăngtiếngồn,thiêntaidiễnrangàycàngphứct ạ
p vớichukỳngắn;tốcđộđôthịhoánhanhkéotheokhốilượngrác,nướcthảicôngnghiệpvàsinhhoạtphátsinh
tăngnhưngtỷlệthugomvàxửlýcònthấp;khíthảiphátratừcáccơsởsảnxuấtcôngnghiệp,từphươngtiệngiaothông, tănglàmchomôitrườngđangbịsuythoái,gâyảnhhưởngtiêucựcđếnsảnxuấtvàđờisốnghàngngàycủanhândân
Trong
khihệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrườngnóichungcungcấpcácthôngtinđầyđủvàtoàndiệnchoviệcđánhgiáthựctrạngmôitrườngthìhệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngngoàiviệcđánhgiáhiệntrạngmôitrườngtrongphạmvihẹp,còncungcấpcácthôngtinnhanhvàbaoquátvềtìnhhìnhsuygiảmmôitrườnggiúpcảnhbáocácnhàhoạchđịnhchínhsách,c á c nhàquảnlývềtìnhhìnhxuốngcấpcủamôitrườngtrongviệcquảnlýbảovệmôitrườngvàlậpcácchínhsáchliênquancóhiệuquả.Bêncạnhđó,h ệchốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngcòngiúpđôngđảoquầnchúngnhândânbiếtđượcmứcđộgiảmsútchấtlượngmôitrườngmàhọđangsinhsống,điềunàygiúphọnhậnthứcvàthựchiệntốthơncácluậtvànhữngquiđịnhvềbảovệmôitrường.Vớinhữnglýdonhưvậy,đềtàikhoahọcnàyđưarađềxuấtvềxâydựnghệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngkhôngkhíđôthị,nướcmặtv à nướcvenbiểnnhằmcungcấpmộtcôngcụhữuíchchoviệcthuthậpcács ố liệumôitrườngsửdụngchophântíchcảnhbáosớmmôitrường
Đềtàinàyđượcthựchiệnbởimộtnhóm6chuyênviêncủaVụThốngkêXãhôivàMôitrườngvớisựgópýkỹthuậtcủacácchuyêngiacủaTổngcụcThốngk ê , Cụcbảov ệ Môitrường,B ộ TàinguyênMôit r ư ờ n g trongkhoảngthờigiantừtháng3/2007đếntháng10năm2008.Đềtàiđãđềxuấtmộtbộgồm24chỉtiêucảnhbáosớmmôitườngkhôngkhí(8chỉtiêu),môitrườngnướcmặt(8chỉtiêu),môitrườngnướcvenbiển(4chỉtiêu)vàcácchỉtiêuvềchấtthảirắnbổtrợcho3nhómchỉtiêukểtrên(4chỉtiêu)
Trang 3Ngoàidạngcảnhbáotứcthìnhưđượcnêutrêncòncómộtdạngcảnhbáokháclàcảnhbáosớmmôitrường.Cảnhbáosớmmôitrườnglàviệccungcấ p cácthôngtinvềhiệntrạngmôitrườngnóichungvàcácthôngtinvềsuyg i ả m môitrườngnóiriêngdocáctácđộngcủacáchoạtđộngkinhtếxãhộicủaconngườigâyranhằmmụcđíchtácđộngxâydựngchínhsáchvàthựchiệnchínhsáchbảov ệ môit r ư ờ n g v à ngănchạn/hạnchếs ự s u y g i ả m đ ótrongtươnglai.
Khácvớicảnhbáotứcthìvềcácsựcốmôitrường,cảnhbáosớmmôitrườngthườngđượcthựchiệnvớihầuhếtcácloạihìnhsuygiảmmôitrườngd o cáchoạtđộngkinhtế,xãhộicủaconngười
gâyramàsựsuygiảmnàycóthểngănchặn/hạnchếđượcthôngquathựchiệncácchínhsáchtíchcựcvềbảovệmôitrường.Trongkhiđócảnhbáotứcthìnhằmcungcấpcácthôngtinvềcácsựcốmôitrườngcóthểxảyratrongtươnglairấtgần,cácsựcốnàykhóngănchặn/hạnchếmàthườnglàhạnchếcáctácđộngtiêucựckhic á c
s ự cốđódiễnra
Cũnggiốngnhưcácloạicảnhbáokhác,đểthựchiệncảnhbáosớmmôitrườngcầnphảicómộth ệ thốngthôngtinhayhệthốngchỉtiêucảnhbáos ớ m môit r ư ờ n g Hệthốngchỉtiêucảnhb á o sớmmôitrườngnghiêncứutrongđềtàinàykhôngphảilànhữngcảnhbáomangtínhtứcthờivềnhữngs ự cốmôitườngmàlàmộttậphợpcácchỉsốdùngđ ể đoluờng,đánhgiáthựctrạngmôitrườngvàtừđócảnhbáovềsuygiảmchấtlượngmôitrườngnếuthựctrạngmôit r ư ờ n g đóvượtq u á nhữngtiêuchuẩnchấtlượngchophép.Hệthốngchỉtiêucảnhbáos ớ m m ô itrườngcũngs ẽ đánhgiátínhnghiêmtrọngcủatácđộngsuygiảmmôitrườngđốivớiđờisốngconngườiv à hệsinhtháinóichungnếusựsuygiảmđóvẫndiễnratrongmộtthờigiand à i
Trang 42.1.2 Mụctiêucủahệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường
Xâydựnghệthốngc h ỉ tiêucảnhbáosớmmôit r ư ờ n g nhằmgiúpc á c nhàl ậ p chínhsáchbảov ệ môitrườngcóc á c thôngtinv ề thựctrạngmôitrườngvàsuygiảmchấtlượngmôitrườngphụcvụlậpchínhsách.Việccungc ấ p cácthôngtinvềthựctrạngmôitrườngvàthựctrạngsuygiảmmôitrườngsẽgiúpcácnhàhoạchđịnhchínhsáchcóthôngtinlàmcơsởlậpchínhsáchdựatrêncácbằngchứng,cảnhbáovềcácmứcđộnguyhạikhácnhaulàmc ăn cứxâydựngcácchínhsáchngănchặn/
hạnchếcácmứcđộsuy
giảmmôitrườngtươngứngmộtcáchphùhợpvàhiệuquả.Cũnggiốngnhưthiếtlậpc
á c chínhsáchkinht ế , x ã hội,cungcấpthôngtincảnhbáosuygi ảm môitrườnglàmộttrongcáchoạtđộngquantrọnggópphầnxâydựngmộtchínhsáchkhảthivàcóhiệuquảtốt
Mụctiêuquantrọngthứhaicủaviệcxâydựnghệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường
vàthuthậpcácthôngtinđápứnghệthốnglànhằmgiúpc á c nhàquảnlýv ề môitrườngcũngnhưđôngđảoquầnchúngnhândântrongquảnlý,thựcthicácchínhsáchvềbảovệmôitrường.Nắmbắttốt,đầyđ ủ cácthông tinvềhiệntrạngmôitrườngmớigiúpcácnhàquảnlýthựchiệntốtcôngviệccủahọ
Ngoàir a , h ệ thốngc h ỉ tiêucảnhbáosớmmôit r ư ờ n g còncungcấpthôngtinnângcaonhậnthứccộngđồngvềtìnhtrạngsuygiảmmôitrườngvàcáccảnhbáosuygiảmmôitrườngtácđộngđếnđờisốngkinhtế,xãhộiđốivớicáctầnglớpnhândân,giúphọcónhậnthứctốthơnvềhiệntrạngmôitrườngsống,từđótácđộngđếnthayđổihànhvithânthiệnvớimôitrườngvàthựchiệntốtcácchínhsáchbảovệmôitrườngcủanhànước
Mộttrongnhữngmụctiêuc ủ a hệthốngchỉtiêucảnhbáos ớ m môitrườngl à thựchiệng i á m sátthựchiệncácchínhsáchb ả o vệmôitrường.M ặ c dùcóthểlàchưa
quátrìnhthựcthicácchínhsáchvềbảovệmôitrường,nhưnghệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngcũngcóthểsửdụngđểđánhgiásơbộvềquátrìnhthựchiệnvàcáckếtquảthựchiệncácchínhsáchbảovệmôitrườngthôngquachuỗisốliệutheothờigian
C á c chỉsốđ o lườngmứcđ ộ suyg i ả m môitrườnggiảmdần(giảmvềdầntrịsốgiátrịtiêuchuẩnchấtlượngchophép)cũngcóthểđượcđánhgiámộtphầnlàdotácđộngchínhsách
Đểđápứngđượcnhữngmụctiêunhưvậythìviệcxâydựnghệthốngc h ỉ tiêucảnhbáosớmmôitrườngmangtínhkhoahọcvàkhảthilàrấtquantrọngvàcầnthiết
Trang 52.1.3 Yêucầucủamộthệthốngcảnhbáosớmmôitrường
Hệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngcầnđượcxâydựngtrêncơsởkhoahọc,có
đầyđủkháiniệm/địnhnghĩarõràngđốivớitừngchỉtiêudựatrêncácphươngphápthuthập,tínhtoánrõràng,cócăncứkhoahọc,đảmbảotínhsosánhvềmặtkhônggianvàthờigian
Córấtnhiềuchỉtiêucóthểsửdụngđểcảnhbáosớmmôitrường,tuynhiênkhixâydựngcácchỉtiêutronghệthốngcầnxemxéttínhkhảthitrongviệcthuthậpcácchỉtiêuđó.Tínhkhảthiđượcthểhiệnởkhảnăngthuthậpc h ỉ tiêuđó,khảnăngthuthậpchỉtiêuđótheotầnsuấtquyđịnhphụcvụcảnhbáo(thánghoặcnăm),khảthitrongviệcphâncôngcáccơquanquảnlýnhànướctrongviệcthuthậpsốliệu
Cácthôngtintronghệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngcầnđượcđịnhlượngcụthể,thôngtinphảnánhmangtínhđạidiệncao.Việcđưaracácphươngpháptínhtoán,đolườngcụthểđốivớitừngchỉtiêusẽgiúplượnghoácácthôngtincóthểthuthậpđượcchohệthốngchỉtiêunày.Danhsáchc á c chỉtiêuphảimangtínhđạidiệncaochonhómmôitrườngđónhằmđảmbảothờigianthuthậpsốliệu(tầnsuấtcôngbố),chấtlượngsốliệuđượcthuthậpvàđảmbảotínhliêntụctrongviệcthuthậpvàcôngbốsốliệu(chuỗisốliệutheothờigian)
Ngoàira,mộthệthốngchỉtiêucảnhbáosớmcầnđượcthựchiệncóhệthống,đảmbảotínhthườngxuyêntrongviệcthuthậpvàcungcấpsốliệu.Thôngtinđượccậpnhật
thườngxuyên,địnhkỳtheochuỗithờigianlànguồnđángtincậychocảnhbáosớmgiúplậpcácchínhsáchvàđánhgiáthựchiệncácchínhsáchvềbảovệmôitrường.Đểđảmbảocóđượccácthôngtincậpnhậtthườngxuyênn h ư v ậ y thìmộth ệ thốngchỉtiêucảnhbáos ớ m môitrườngcầnđượcthựchiệntrongmộthệthốngtổchứcnhấtđịnhhoặccósựhợptácchặtchẽgiữacáccơquantrongviệcphâncôngthuthậpsốliệuvàchiasẻsốliệuvềcảnhbáosớmmôitrường
2.1.4 Nộidungcủahệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường
Tronghệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường,mỗichỉtiêutronghệthốngbaogồmtêngọichỉtiêu,cáckháiniệm,địnhnghĩavàphươngpháptínhcủatừngchỉtiêu,cácnguồnsốliệucóthểthuthậpđượcthôngtin,tầnsuấtcôngbốthôngtinvàcáctiêuchuẩnchấtlượngmôitrườngquiđịnhđốivớitừngchỉtiêuđó(nếucó)
Vớimỗichỉtiêucũngsẽnêurõphântổchitiếtcủachỉtiêuđó,vídụphântổtheocáctrạmquantrắchayphântổtheocáctỉnh/thànhphố,khuvựcthànhthịhaynôngthôn
Trang 6Bêncạnhđó,nguồntracứurấtquantrọngđốivớiviệccảnhbáosớmmôitrườngđólàcáctiêuchuẩnmôitrườngchophépđốivớitừngchỉtiêucũngsẽđượcnêura.Đốivớihệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngsẽs ử dụngtiêuchuẩnViệtNam(TCVN).
2.1.5 Nguyêntắcxâydựng Hệ thốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngtheoban hómc h ỉ tiêum ô i trườngkhôngk h í ở thànhthị,n ư ớ c m ặ t vànước ven biển
Hệthốngchỉtiêucảnhbáos ớ m môitrườngl à mộttrongnhữngHệthốngchỉtiêuthốngkê
sửdụngchoviệccungcấpthôngtinnhanh,mangtínhtoàndiệnvềhiệntrạngmôitrường(củatừnglĩnhvựcmôitrườngđềcập)đồngthờicótínhcảnhbáosớm
vềmứcđộsuygiảmmôitrườngphụcvụchoquảnlývàhoạchđịnhcácchínhsáchliênquanđếnmôitrường.DovậyHệthốngchỉtiêucảnhbáomôitrườngcũngphảiđápứngđầyđủcácyêucầuc ủa mộtHệthốngchỉtiêuthốngkênóichung Cácyêucầuđólà:
- Hướngtớingườisửdụngsốliệu:Khixâydựngmộthệthốngchỉtiêuc ầ n phảinghĩtớitínhhữudụngcủanó,phảiquantâmtớiviệcaisẽsửdụngcácsốliệu
thốngkêđóvàhọsẽsửdụngnhưthếnào;
- Cókhảnăngthuthậpsốliệucóđộchínhxácvàtincậycao;
- Đảmbảothuthậpsốliệudễdàng, rẻ;
- Dễhiểu:Khixemsốliệungườiđọcphảihiểuđượcsốliệunàynóiđếnvấnđềgì.Điềunàyliênquannhiềutớiviệcđặttênchochỉtiêu;
- Thíchhợpphụcvụchoviệclậpchínhsách:Thôngquacácsốliệuthuthậpđượctìnhhìnhkinhtế,xãhộiđượcphảnánhrõràng,kịpthờitừđógiúpchocácnhàhoạchđịnhchínhsáchđịnhhướngđượctìnhhình,đưaracácgiảipháp,sốliệuthuthậpđượcpháthuyhếttácdụngcủanó;
- Cóthểphâncấpgiữatrungươngvàcáccấpởđịaphương;
Trang 7- Cóthểsửdụngđượctrongmộtthờigiandài;
CáctiêuchíchungđãbaohàmtấtcảcácyêucầuvềxâydựngmộthệthốngchỉtiêutrongđócóHệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường,tuynhiênđốivớiHệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngcónhữngtiêuchíđ ặ c thùliênquanđếncảnhbáosớmmôitrường,đólà:
- Sốlượngchỉtiêucảnhbáoítnhưngđảmbảophảnánhtoàndiện,đầyđ ủ vềhiệntrạngmôitrườngđồngthờimangtínhcảnhbáosớm.Tuynhiênc â n nhắcgiữalựach
hiệntrạngmôitrườngnóichungvàsuygiảmchấtlượngmôitrườngnóiriêng;
- Thờigianthuthậpvàcôngbốthôngtin,sốliệunhanhđảmbảotínhthờisựcủaviệccảnhbáosớmmôitrường;
- Thôngtinsửdụngchocảnhbáocầndễthuthập;
- Thôngtindễ sửdụng;
- Phânt ổ theoc á c nhómlĩnhvựcmôitrường.Mộttrongcáctiêuchíchungvềx
â y dựngmộth ệ thốngchỉtiêuthốngk ê đól à phântổtheocấpquảnlýở trungươngv àđịaphương,dov ậ y tiêuchív ề phânt ổ theocácnhómlĩnhvựcmôitrườngcóthểcoilàmộttiêuchíriêngbiệtđốivớiviệcx â y dựngmộtHệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường.Đặcthùcủamôitrườnglàphạmvibaophủrấtrộngbaogồmnhiềulĩnhvựcmôitrườngnhưmôitrườngkhôngkhí,môitrườngnướcmặt,môitrườngnướcvenbiển,môitrườngđất,môitrườngrừng
Theocáctiêuchívềxâydựngmộthệthốngchỉtiêuthốngkênóichungv à xâydựngHệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngnóiriêng,việcxâydựngHệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngkhôngkhíđôthị,nướcmặt,nướcvenbiểncầnđápứngmộtsốcáctiêuchícụthểcủatừnglĩnhvựcmôitrườngđó
XâydựngHệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngnhằmmụcđíchcungcấpnhữngthôngtinvềthựctrạngvànhữngbiếnđổivềchấtlượngvànhữngtácđộngcóthểcócủasựsuygiảmmôitrườngđốivớiđờisốngconngười
Việcxâydựngcácchỉtiêucảnhbáosớmcầnphảidựatrêncáchệthốngc h ỉ tiêuthốngkêmôitrườnghiệncócủaViệtNam.Lựachọncácchỉtiêuphảnánhmôitrườngkhôngkhíđôthị,nướcmặt,nướcvenbiểncóthểsửdụngđểcảnhbáobaogồmcácchỉtiêuphảnánhthựctrạngmôitrường,cácc h ỉ tiêuphảnánhvềsuygiảmmôitrườngvàcácchỉtiêuphảnánhtácđộngcủasuygiảmmôitrườngđốivớiđờisốngconngười.Đốivớicácchỉtiêu
Trang 82.2 Cơsởthựctiễn
2.2.1 Sựcầnthiếtxâydựnghệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrường
Chínhsáchbảovệmôitrườnghợplýcầnphảiđượcxâydựngdựatrêncácbằngchứnghiệntạivềsuygiảmmôitrườngvàcáccảnhbáosớmmôitrường.HệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngvàcácsốliệuđượcthuthậptheoHệthốngnà ysẽlàmộtnguồnthôngtinhữuíchvàđángtincậ y giúpchínhquyềncáccấptrungươngvàđịaphươngxâydựngcácchínhsáchbảovệmôitrườngquốcgiamộtcáchphùhợpvàhiệuquả.Tuynhiên,hiệnn a y cácbằngchứngvềsuygiảmmôitrườnghaynhữngcảnhbáosớmmôitrườngchưađượcnhậnbiếtmộtcáchđầyđủ,rõràngvàthườngxuyên.Cács ự kiệnmôitrườngxảyranhưbão,lũ,động
đấtcóthểgâytácđộngngaylậptứctớiđờisốngkinhtế,xãhộicủaconngườivàmọingườicóthểnhậnthấymộtcáchrõràng,trongkhiđósựsuygiảmmôitrường,sựsuythoáicủahệsinhtháicótácđộngrấtlớntớiđờisốngkinhtếxãhộicủaconngườikhôngchỉ trongphạmvimộtlãnhthổnhấtđịnhmàcònảnhhưởngtớimôitrườngchungcủacảthếgiớinhưngchưađượcnhậnbiếtmộtcáchđầyđủ,rõràngvàthườngxuyên.Cóthểvìnhữnglýdođặcthùcủacácthôngtinvềcảnhbáos ớ m môitrường:Thứnhất,docáctácđộngvềsuygiảmmôitrườngtớiđờisốngconngườikhônggâyratácđộngtiêucựcngaytứcthì(đasố),nhữngt á c độngđómangtínhchấtcộngdồntíchtụlạitheothờigian
;Thứhai,cácthôngtinvềsuygiảmmôit r ư ờ n g đượcthôngbáotớic á c nhàhoạchđịnhchínhsách,tớiquầnchúngnhândânchưađượcđầyđủ,thườngxuyênvàdễhiểu,cácthôngtinvềsuygiảmmôitrườngđượccôngbốchưađikèmvớinhữnggiảithíchvềtácđộngnguyhạicủachúngcũngnhưnhữngcảnhbáov ề sựsuygiảmmôitrường
Dovậy,cảnhbáosớmmôitrườngl à rấtc ầ n thiếtchoviệcnângc a o nhậnthứcv
ề nhữngt á c độngcủasu y giảmmôitrườngđếnpháttriểnbềnvững,đến
cuộcsốnglâudàicủaconngườitừđócókếhoạchsựứngphótheohướngbảovệmôitrườngvàthayđổihànhvithânthiệnvớimôitrường
TạiViệtNamhiệnnayđangtồntạimộtsốhệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrườngnhằmmụcđíchtheodõi,giámsáttìnhhìnhmôitrườngnóiriêngtrongsựpháttriểnkinhtế,xãhội.Tuynhiêncácchỉtiêumôitrườngtrongnhữnghệthốngchỉtiêuđónhiềuv
ề sốlượngnhưngthiếuđốivớimộth ệthốngcảnhbáo.Trongkhiđónhucầuvềcảnhbáosớmmôitrườngđanglà
Trang 92.2.2 Thựctrạngcáchệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrườngnóichungởnướcta vàtrênthếgiới
Trênthếgiới,hệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrườnghiệnnayđượcxâydựngdựatrêncácmôhìnhPSR(áplực,
hiệntrạngvàphảnhồi)hoặctheomôhìnhDPSIR(Độnglực,áplực,hiệntrạng,tácđộngvàphảnhồi),đâylàhaimôhìnhđượcsử dụngrộngr ã i nhấttrongx â y dựngc á c h ệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrường.MôhìnhDPSIRlàmôhìnhmởrộngcủaPSR,trongđóĐộnglựcvàTácđộngcungcấpnhữngthôngtinchitiếtvềnhữngphântíchnguyênnhânvàkếtquảcủathayđổimôitrường
CácchỉtiêuĐộnglựclàcácchỉtiêumangtínhkháiquátvềnhữngtácđộnglênmôitrườngvídụnhưsựgiatăngdânsố,đôthịhoá…
CácchỉtiêuÁplựclànhữngchỉtiêuphánánhcácnhântốtácđộngđếnmôitrườngvídụnhưkhíthải,nướcthảiônhiễm,chấtthảirắn…
CácchỉtiêuHiệntrạnglànhữngchỉ tiêuphản ánhtìnhtrạngmôitrườngt ạ i mộtthờiđiểmvàthờigiannhấtđịnh,vídụtìnhtrạngvềhàmlượngcácchấtđộchạitrongkhôngkhí,tìnhtrạngnướcmặt…
CácchỉtiêuTácđộnglànhữngchỉtiêuphảnánhnhữngảnhhưởngtíchcựchoặctiêucựccủaconngười,cáchoạtđộngsảnxuất,xãhội…
củaconngườidohiệntrạngmôitrườngmanglại,vídụtìnhtrạngmắccácbệnhvềđườnghôhấp,đườngruột…
CácchỉtiêuPhảnhồilànhữngchỉtiêuphảnánhnhữnghoạtđộngcủaconngườinhằmkhắcphụccáctácđộngtiêucực,pháthuycáctácđộngtíchcựcd o hiệntrạngmôitrườngđưalại,v í d ụ nhữngchínhsách,quiđịnh,khuyếnkhíchcụthểnhằmhướngconngườicónhữnghànhđộngtíchcựcbảovệmôitrường
CácnướcthuộcTổchứcHợptácvàpháttriểnkinhtế(OECD)sửdụngmôhìnhPSRđốivớiviệcxâydựnghệthốngchỉtiêumôitrường.ÚccũnglàmộtnướcsửdụngmôhìnhPSRtrongviệcxâydựnghệthốngchỉtiêumôitrường.ChươngtrìnhmôitrườngLiênHiệpQuốc(UNEP)thìsửdụngmôhìnhDPSIRchoviệcxâydựnghệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrường,baog ồ m môitrườngtựnhiênvàmôitrườngxãhội.TạiViệtNam,cóHệthốngchỉtiêumôitrườngđượcxâydựngdựatrên2 môhìnhnày(vídụhệthốngchỉtiêumôitrườngvàđóinghèo),nhưngđasốnhữnghệthốngchỉtiêumôitrườngtạiViệtNamđượcxâydựngkhôngdựa
Trang 10pháttriểnkinh tếxãhộicủađấtnướcnhưcácmụctiêuvềđảmbảopháttriểnkinhtếxãhội5nămcủaquốcgia,cácmụctiêuthiênniênkỷ,cácmụctiêuvềtăngtrưởngvàxoáđóigiảmnghèo,cácmụctiêuchươngtrìnhquốcg i a …Hiệnnayđãcónhiềuhệthốngthôngtinđược thiết lậpnhằmgiámsátvàthựchiệncácmụctiêuhoạtđộngcủa từngngànhtrongđócónộidungvềbảov ệ môitrường,cáchệthốngnàyđềunhằmmụcđíchmôtảhiệntrạngmôitrườngnóichungvàcácmốiquanhệgiữamôitrườngvớikinhtếvàxãhộinóiriêng.ỞViệtNam,cáchệthốngchỉtiêuthốngkêcóliênquanđếnmôitrườngđượcliệtkênhưsau:
Tại
cơ quanTổngcụcThống kê:
Tháng6năm2003LuậtThốngkêđượcchínhthứcthôngqua,trongđónêurõmỗiBộ,ngànhhoặcđịaphươngcóthểxâydựnghệthốngthuthậpthốngkêriêngcủangànhmìnhphụcvụchogiámsátquảnlýcácmụctiêungành.SaukhiLuậtThốngkêđượcthôngqua,năm2005ThủtướngChínhphủđãkýquyếtđịnhsố306/2005/QĐ-TTgbanhànhHệthốngchỉtiêuthốngk ê quốcgiabaogồm24nhómchỉtiêutrongđócó274chỉsốthốngkê.Trong24 nhómchỉtiêutrongHệthốngchỉtiêuthốngkêquốcgiacómộtnhómchỉtiêuvềbảovệmôitrường,gồm16chỉsốthốngkêmôitrườngdoTổngcụcThốngkêvàcácBộ,
- Tỷlệdiệntíchrừngđặcdụngđượcbảotồn(mãsố2308)
- Tỷlệdiệntíchđấtđượcbảovệ,duytrìđadạngsinhhọc(mãsố2309)
- Tỷlệcáccơsởcôngnghiệpđãxửlýchấtthảiđạttiêuchuẩnquyđịnh(mãsố2310)
Trang 11- Tỷlệcácđôthị,khucôngnghiệp,khuchếxuấtđãxửlýrácthải,nướcthảiđạttiêuchuẩnquyđịnh(mãsố2311)
2310,2311,2312,2313,2314,2315);3chỉsốđánhgiámứcđộsuy
giảmmôitrường(cácmãsố2302,2303,2306)và1 chỉsốđánhgiámứcđộđầutưchobảovệmôitrường(mãsố2316)
Ngoàinhómchỉtiêuthốngkêvềbảovệmôitrường(nhómchỉtiêusố
23) trongHệthốngchỉtiêuthốngkêquốcgiacòn5nhómchỉtiêuthốngkêkhácbaogồmmộtsốchỉsốmôitrườngkhácmàhiệnnaysốliệuđãđượcthuthậpvàcôngbốhàngnămtrongNiêngiámthốngkê.Cácchỉsốmôitrườngđ ó là:
Trang 12- Sốv ụ tainạngiaothông,sốngườichết,bịthươngd o tainạngiaothông
- Sốvụcháynổvàmứcđộ
Cácchỉsốmôitrườngđượcxâydựngtronghệthốngchỉtiêuthốngkêquốcgialànhữngchỉtiêuđánhgiámôitrườngtầmvĩmô,tuynhiênvớimụcđíchđánhgiávàcungcấpthôngtinvềthựctrạngmôitrườngthìcácchỉtiêun à y v ừathiếu,thiếuthôngtinđểđánhgiá,v à v ừathừa,t h ừavìcónhữngthôngtinquáchitiếtkhôngcầnthiếtchoviệcđánhgiámôitrườngởtầmvĩmô.Cácchỉtiêu tronghệthốngnàycóđặcđiểmlànóđượcxâydựngtrêncơs ở khoahọc,cókháiniệm/địnhnghĩavàcácphươngpháptínhrõràng,cótínhkhảthivàđảmbảotínhbềnvữngtrongthuthậpsốliệu
Tại
cơ quanBộ Kếhoạch và đầu tư :
2010,BộKếhoạchvàĐầutưđãdựthảodanhsáchgiámsátKếhoạchpháttriểnkinhtếxãhộibaogồm18chỉsốvềtàinguyên,môitrườngv à pháttriểnbềnvữngnhưsau:
ThựchiệnChươngtrìnhnghịsự21vàKếhoạchPháttriểnkinhtếxãhội2006 Tỷlệ chephủrừng*
- Tỷlệdânsốkhuvựcnôngthônđượccấpnướcsạch*
- Tỷlệkhuvựcthànhthịcóhệthốngxửlýnướcthảitậptrungđạttiêuchuẩnquiđịnh
- Tỷlệkhucôngnghiệp,khuchếxuấtc óhệthốngxửlýnướcthảitậptrungđạttiêuchuẩnquiđịnhvềmôitrường*
- Tỷlệ hộgiađìnhcóhốxíhợpvệsinh*
- Tỷlệnhàổchuộttạikhuvựcđôthịvànhàtạmởkhuvựcnôngthônbịxoábỏ,đặcbiệtởkhuvựcĐồngbằngsôngCửuLong
- Bảotồnđấttựnhiênđểduytrìđadạngsinhhọc*
Trang 13- LượngthảiCácbonđioxits(2)
- Tỷlệdânsốđượctiếpcậncácdịchvụvềvệsinhmôitrường
- Tỷlệcơsởsảnxuấtđượcxâymớisửdụngcôngnghệsạchhoặcđượctrangbịhệthốngxửlýmôitrường
có5chỉsốtrùngvớicácchỉsốtrongHệthốngchỉtiêuthốngkêquốcgia(cácchỉtiêuđánhdấu*)vàcó7chỉsốcóthểsửdụngđể phântíchcảnhbáomôitrường
Tại
cơ quanBộTài nguyên và Môi trường :đang
thuthậpsốliệuchocácb ộ chỉtiêu:
- BộchỉtiêuthốngkêmôitrườngViệtnamvớihơn87chỉtiêudoCụcB ả o vệmôitrườngthựchiệnnăm1998dựatrêncácchỉtiêumôitrườngcủaChươngtrìnhmôit rườngLiênHiệpQuốc(UNEP),hiệnđangđ ư ợ c thửnghiệmtrêntrangwebcủaCụcbảovệmôitrường
-
BộchỉthịP-E-L(giảmnghèo,môitrường,sinhkế)doViệnKhoahọckhítượngthuỷvănvàmôitrườngtrườngthựchiện,đãđềxuất124chỉsốmôitrườngtrongđó26chỉsốliênquanđếnnghèo,66chỉsốliênquanđếnmôitrườngvà32chỉsốliênquanđếnsinhkế
- Hệthốngchỉtiêungànhtàinguyênmôitrường:thựchiệncácyêucầuv ềxâydựnghệthốngchỉtiêuthốngkêchuyênngành,BộTàinguyênmôitrườngđãxâydựngHệthốngchỉtiêungànhtàinguyênmôitrườngbaogồmc á c chỉtiêumôitrườngtrongHệthốngchỉtiêuthốngkêquốcgiavàcácchỉtiêuthốngkêkhácchuyênsâuvềlĩnhvựcmôitrường
Tại
cơ quanBộ Nông nghiệp và phát triểnnông thôn:
Trang 14Hệthốngchỉtiêuthốngkêngànhnôngnghiệpvàpháttriểnnôngthônđ ã đượcbanhànhtheoquyếtđịnhsố71/2006/QĐ-
BNN,ngày14/9/2006.Hệthốngnàygồm230chỉsốthuộc21nhómchỉtiêuthốngkê,khôngcónhómc h ỉ tiêucụthểcholĩnhvựcmôitrường.Cácchỉsốliênquanđếnmôitrườnggồm:
Trang 152.2.3 Khảnăngđápứ ng củacáchệthốngchỉtiêuthốngk êmôitrườngchoviệc cảnhbáosớm
CácHệthốngchỉtiêumôitrườngkểtrên,đượcxâydựngdướicáchìnht h ứcthửnghiệm,nghiêncứu,hệthốngchínhthứccủaBộ/
ngànhđãchothấyb ướctiếnmớitrongviệcxâydựnghệthốngthôngtinmôitrườnggiúpchoviệchoạchđịnhchínhsáchvàlậpkếhoạchbảovệmôitrườngquốcgiatrongtư
hệthốngnàycòncóhạnchếlớntrongviệcchuẩnhoáh ệthốngchỉtiêuvàchếđộbáocáo,đặcbiệtthiếucơchếphốihợpgiữacácBộ/
ngành,cáccơquantrongviệccungcấpvàchiasẻsốliệu,dovậytínhbềnvữngtrongviệcthuthậpsốliệumôitrườngchưađượcxáclập
Ngoàira,cáchệthốngchỉtiêumôitrườngnhưđãkểtrênkháchitiếtchoviệcđánhgiátìnhtrạngmôitrườngquốcgianóichungnếuhệthốngnàyđượcchuẩnhoávàsốliệuđượcthuthậpđịnhkỳ,cáchệthốngchỉtiêunàyđãbaogồmmộtsốchỉtiêuphụcvụcảnhbáosớm.Tuynhiên,chínhvìcáchệthốngnàynhằmmụcđíchđánh
giámôitrườngnóichungnênkhôngphùhợpchoviệcápdụnghoàntoànmộthệthốngchỉtiêumôitrườngchomụcđíchcảnhbáosớmvìcácchỉtiêuđưaraquánhiều(thừathôngtin)vàyêucầuthuthậpcácsốliệutrongnhữnghệthốngnàytốnrấtnhiềuthờigian;sốlượngchỉtiêunhiều,cácchỉtiêumangnặngtínhkỹthuật,cácchỉtiêuđượcnêural ànhữngchỉtiêukép(baogồmnhiềuchỉtiêuđơntrongmộtchỉtiêuđãnêu).Mặtkhácnếuxemxéttừnglĩnhvựcmôitrườngtrongtừnghệthốngchỉtiêunêutrênthìcácchỉtiêun
Trang 16êurachưađủ(cònthiếu)đểcóthểcảnhbáotìnhhìnhmôitrườngđốivớitừnglĩnhvựcmôitrường.Cụthểcác chỉtiêutrong3
Trang 17Dovậy,mặcdùđãcórấtnhiềuhệthốngchỉtiêuthốngkêmôitrườngtồntạiởTổngcụcThốngkê,BộKếhoạchvàĐầutư;BộTàinguyênMôitrường;
BộNôngnghiệp,cáchệthốngchỉtiêunàycóthểrấthữuíchchoviệcđánhgiáhiệntrạngmôitrườngnóichunghoặcgiúpgiámsáttìnhhìnhthựchiệncácchươngtrìnhpháttriểnkinhtếxãhộicủađấtnướcnhưngcáchệthốngnàylạikhôngđápứngđượccácyêucầuvềcảnhbáosớmmôitrườngvớinhữngyêucầumangtính“báođộng”vềtìnhhìnhsuygiảmmôitrườnghơnlàđánhgiáthựctrạngchungvềmôitrường,cụthểnhư:
- Cầnítchỉtiêucảnhbáovớiđộbaoquátcao:sốlượngchỉtiêuhạnchếnhằmđảmbảothờigiancungcấpthôngtinvàđộchínhxáccủacácthôngtinđưara
- Thờigianthựchiệnnhanh:đảmbảotínhthờisựtrongviệccảnhbáomôitrường
- Dễthựchiện
- Thôngtinđưarakhôngmangnặngtínhkỹthuậtgiúpngườisửdụngtin(baogồmcácnhàhoạchđịnhchínhsách,c á c nhànghiênc ứuv à côngđồngdâncư)nắmrõđượcnhữngcảnhbáomôitrường
Trang 181 TổngcụcThốngkê(NSIS) - Hàml ượngmộts ố c h ấ t đ ộ c h
ạitrong khôngkhí(NO2,SO2,CO,PM10, chì)
- Cườngđộtiếngồnvàđộrungtại khucôngnghiệpvàkhutậptru ngdâncư
- Tỷlệchấtthảikhíđãxửlý
- Hàml ượngmộts ố c h ấ t đ ộ c h ạitrongnướcmặtBOD5,chấtrắ nlơlửng,Kimloạinặng(Hg,As, Pb),coliform
- Tỷlệnướcthảiđãxửlý
Sốvụ,sốlượngdầutrànvàhoác hấtròrỉtrênbiển,diệntíchbịảnh hưởng
- Tỷlệkhuvựcthànhthịcóhệth ốngxửlýnướcthảitậptrungđạtt iêuchuẩnquiđịnh
- Tỷl ệ k h u c ô n g n g h i ệ p , k
h u chếxuấtcóhệthốngxửlýnướct hảitậptrungđạttiêuchuẩnquiđị
- Cườngđộtiếngồnvàđộrungtại khucôngnghiệp,khutậptrungd âncư
- Hàml ượngmộts ố c h ấ t đ ộ c h ạit r o n g n ư ớ c m ặ t : B O D 5 , NO2,chấtrắnlơlửng,coliorm,
ki mloạinặng
- Độđụcmộtsốconsông
- Sốvụ,sốlượngdầutrànvàhoá chấtròrỉtrênbiển,diệntíchbị ảnhhưởng
- Chấtl ư ợ n g n ư ớ c b i ể n , trầmtíchvàsinhvật
Trang 19Cóthểd ễ nhậnthấyr ằ n g cách ệ thốngchỉtiêumôit r ư ờ n g ở c á c Bộ/ngànhbaop h ủ nhiềulĩnhvựcmôit r ư ờ n g ( n h ư môitrườngđất,nước, khôngkhí ),baogồmnhiềuchỉtiêu,tuynhiênđốivớitừnglĩnhvựcmôitrườngtrong3lĩnhvựckhôngkhíđôthị,nướcmặtvànướcvenbiểnởtừngh ệ thốngchỉtiêuthìsốlượngchỉtiêuchưađầyđủchoviệccảnhbáosớmtìnhtrạngmôitrường
Vìnhữnglýdonhưvậy,nênviệcsửdụngmộttrong
nhữnghệthốngchỉtiêumôitrườngsẵncóhiệnnaychomụcđíchcảnhbáosớmmôitrườngsẽkhôngphùhợpv à hiệuquảmàc ầ n phảix â y dựngmộth ệ thốngchỉtiêuchuyêndùngchocảnhbáosớmmôitrường,cácchỉtiêutronghệthốngcảnhbáosớmmôitrườngcóthểđãcótrongcáchệthốngchỉtiêumôitrườnghiệnt ạ i hoặcchưacótrongcáchệthốngnày
III Đềxuấthệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôi
trườngtheobanhómchỉt i ê u : môitrườngkhôngkhíởthànhthị,nướcmặtvàn ướcvenbiển
3.1 Hệthốngchỉtiêucảnhbáosớmmôitrườngkhôngkhíđôthị
Ônhiễmmôi trườngkhôngkhílàkhitrongkhôngkhícóchấtlạhoặccós ự biếnđổiquantrọngtrongthànhphầnkhông
khítheochiềuhướngtiêucực,b ấ t lợiđốivớisinhvậtvàconngười.Có2nguồngâyraônhiễmkhôngkhíđ ó lànguồntựnhiênvànhântạo.Hiệnnaynguồnnhântạolànguồngâyônhiễmchínhđốivớimôitrườngkhôngkhívàchúngtacóthểchủđộngđểkhắcphụctìnhtrạngnày
ÔnhiễmkhôngkhíởthànhthịchủyếubởibụilơlửngPM10,tiếngồn,SO2,
NO2, CO, O3, bụi, chì
KhíSO2:làchấtkhíhìnhthànhdoôxyhóalưuhuỳnhkhiđốtcháycácnhiênliệunhưthan,dầu,sảnphẩmcủadầu,quặngsulfur.KhihítphảiSO2ảnhhưởngtớichứcnăngphổi,gâyviêmphổi,viêmphếquảnmãntính,gâybệnhtimmạch,
KhíCO:đượchìnhthànhdosựđốtcháykhônghoàntoàncủacácchấthữucơnhưthan,xăng,dầu,gỗvàmộtsốchấthữucơkhác.KhibịnhiễmkhíC O sẽảnhhưởngtớinhiềuhệthốngnhưhệthầnkinh,hệtiêuhóa,hệhôhấp,đ ặ c biệtlàcáccơquan,tổchứctiêuthụlượngôxycaonhưnão,tim,
KhíNO2:làchấtkhímầunâu,đượctạorabởisựôxyhóaNitơởnhiệtđộcao,NO2làmộtchấtkhínguyhiểmtácđộngmạnhđếncơquanhôhấp.KhitiếpxúcvớiNO2sẽtổnthươngđếnniêmmạcphổi,tăngnguycơnhiễmtrùng,mắccác bệnh hôhấp, Bụi:bụiPM10cóđườngkínhkhíđộnghọcdưới10µmlàloạibụinhỏr ấ t dễdàngthâmnhậpvàođườnghôhấpcủaconngười.Ảnhhưởngcủabụi
Trang 20vàosứckhỏephụthuộcvàotínhchất,nồngđộvàkíchthướchạtbụi,bụicót h ể gâyracácbệnhvềđườnghôhấp,timmạch,
Chì:sinhratừkhóixảtừđộngcơcủacácphươngtiệnthamgiagiaothôngcóchứamộthàmlượngchìnhấtđịnh,chìcònđượcsảnsinhratừcácmỏquặng,từnhà
máysảnxuấtpin,chấtdẻotổnghợp,
sơn Chìxâmnhậpvàocơthểquađườnghôhấp,thứcăn,nướcuống,quada,quasữamẹ,Chìsẽtíchtụytrongxươngvàhồngcầugâyrốiloạntủyxương,đaukhớp,viêmthận,
Tiếngồn:sảnsinhratừcáchoạtđộngcủamáymóc,độngcơxe,tiếngcòixe, Đểđánhgiámứcđ ộ ô nhiễmmôitrườngkhôngkhí,tiêuchuẩnchấtlượngkhôngkhíđượcápdụngl à : TCVN5937-2005,TCVN5949-1998,TCVN5938-
2005,TCVN5939-2005,TCVN5940-2005(cácTCVNnàydo
TổngcụcđolườngchấtlượngViệtNamxâydựng)
Phạmviápdụng:Tiêuchuẩnnàyquiđịnhgiớihạnthôngsốchophépc ơ bản,gồmlưuhuỳnhđioxit(S02),Cacbonoxit(C02),nitooxit(N0x),Ozon(O3),bụilơlửngvàbụiPM10(bụinhỏhơn<=10µm)vàchìtrongkhôngkhíxungquanh
Tiêuchuẩnnàyđểđánhgiáchấtlượngkhôngkhíxungquanhvàgiáms á t tìnhtrạngônhiễmkhôngkhí
Tiêuchuẩnnàykhôngápdụngđểđánhgiáchấtlượngkhôngkhítrongphạmvic
ơ sởsảnxuấthoặckhôngkhítrongnhà
Giátrịgiớihạncácthôngsố cơbảntrongkhôngkhíxungquanhquiđịnhtrongbảng1:
Trungbình24g iờ
Trungbình năm
Trang 21TCVN
5949-1998:Giớihạntốiđachophéptiếngồnkhuvựccôngcộngvà dâncư(theomứcâmtươngđương)
Đơnvị:dBA
Từ6hđ ến18h đến22h Từ18h Từ22h đến6h
Chỉtiêu1:NồngđộPM10trong môitrườngkhôngkhíđôthị
* Kháiniệm,địnhnghĩa:NồngđộPM10trongmôitrườngkhôngkhíđôthịchínhlàhàmlượngbụicótrongmôitrườngkhôngkhí
đôthịmàcáctrạmquantrắcmôitrườngkhôngkhíđođược.BụiPM10cóđườngkínhkhíđộnghọcdưới10µmlàloạibụinhỏrấtdễdàngthâmnhậpvàođườnghôhấpcủaconngười
* Phươngpháptính:đonồngđộPM10trongmôitrườngkhôngkhíđôthịđượcthựchiệnbởicáctrạmquantrắcmôitrườngkhôngkhí
Đơnvịtính:mg/m3