Vai trò bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân - qua thực tiễn TP Hải Phòng

Là một cán bộ đang làm việc trong ngành kiểm sát ở địa phương, trước tình hình trên, học viên quyết định chọn đề tài “Vai trò bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG VĂN HIẾU

VAI TRß B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI TRONG Tè TôNG H×NH Sù CñA VIÖN KIÓM S¸T NH¢N D¢N -

QUA THùC TIÔN TP H¶I PHßNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG VĂN HIẾU

VAI TRß B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI TRONG Tè TôNG H×NH Sù CñA VIÖN KIÓM S¸T NH¢N D¢N -

QUA THùC TIÔN TP H¶I PHßNG

Chuyên ngành: Luật Hiến pháp - Luật Hành chính

Mã số: 60 38 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS VŨ CÔNG GIAO

HÀ NỘI - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Hoàng Văn Hiếu

LỜI CẢM ƠN

Luận văn là kết quả quá trình học tập, nghiên cứu ở nhà trường, kết hợp với kinh nghiệm trong quá trình thực tiễn công tác, với sự cố gắng nỗ lực của bản thân

Lời đầu tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới

PGS TS Vũ Công Giao là người trực tiếp hướng dẫn khoa học, đã tận

tình hướng dẫn cho tôi cả chuyên môn và phương pháp nghiên cứu và

chỉ bảo cho tôi nhiều kinh nghiệm trong thời gian thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cám ơn các thầy, cô giáo trong Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, các tác giả có công trình, bài viết khoa học mà tôi đã sử dụng để tham khảo và bạn bè đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập cũng như trong quá trình hoàn thành luận văn này

Mặc dù với sự nỗ lực cố gắng của bản thân, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi mong nhận được sự góp ý chân thành của các Thầy Cô, đồng nghiệp và bạn bè để luận văn được hoàn thiện hơn

Hà nội, ngày 02 tháng 06 năm 2016

Tác giả Luận văn

Hoàng Văn Hiếu

MỤC LỤC

Trang

Trang phu ̣ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mu ̣c từ viết tắt

Danh mu ̣c các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ VAI TRÒ BẢO VỆ

QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ CỦA

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN Ở NƯỚC TA HIỆN NAYError! Bookmark not defined

1.1 Khái niệm quyền con người và bảo vệ quyền con ngườiError! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm quyền con người Error! Bookmark not defined

1.1.2 Khái niệm bảo vệ quyền con người Error! Bookmark not defined

1.2 Khái niệm và đặc trưng của hoạt động bảo vê ̣ quyền con người

trong tố tụng hình sự của Viê ̣n kiểm sát nhân dânError! Bookmark not defined

1.2.1 Nhận thức về hoạt động bảo vê ̣ quyền con người trong tố tu ̣ng

hình sự của Viện kiểm sát nhân dân Error! Bookmark not defined

1.2.2 Đặc trưng của hoạt động bảo vệ quyền con người trong tố tụng

hình sự của Viện kiểm sát nhân dân Error! Bookmark not defined

1.3 Các nguyên tắc tố tụng làm nền tảng cho việc bảo vệ quyền con

người của Viện Kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sựError! Bookmark not defined

1.4 Các phương thức bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự

của Viện kiểm sát nhân dân Error! Bookmark not defined

1.4.1 Bảo vệ quyền con người thông qua hoạt động thực hành quyền

công tố và kiểm sát viê ̣c khởi tố, điều tra các vu ̣ án hình sựError! Bookmark not defined

1.4.2 Bảo vệ quyền con người qua các hoạt động thực hành quyền

công tố và kiểm sát xét xử các vu ̣ án hình sựError! Bookmark not defined

1.4.3 Bảo vệ quyền con người trong viê ̣c kiểm sát tạm giữ, tạm giam

và thi hành án hình sự Error! Bookmark not defined

Tiểu kết Chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG

TỐ TỤNG HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN

THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG Error! Bookmark not defined

2.1 Khái quát về hệ thống Viện kiểm sá t nhân dân ở thành phố

Hải Phòn g Error! Bookmark not defined

2.2 Thực tra ̣ng bảo vê ̣ quyền con người trong hoa ̣t đô ̣ng thực hành

quyền công tố và kiểm sát viê ̣c khởi tố, điều tra các vu ̣ án hình sự

của Viện kiểm sát nhân dân TP Hải PhòngError! Bookmark not defined

2.3 Thực tra ̣ng bảo vê ̣ quyền con người trong thực hành quyền công

tố và kiểm sát xét xử các vu ̣ án hình sự của Viê ̣ n kiểm sát nhân

dân TP Hải Phòng Error! Bookmark not defined

2.4 Thực tra ̣ng bảo vê ̣ quyền con người trong hoa ̣t đô ̣ng thực hành

quyền công tố và kiểm sát viê ̣c ta ̣m giữ , tạm giam và thi hành án

hình sự của Viện kiểm sát nhân dân TP Hải PhòngError! Bookmark not defined

2.5 Đánh giá chung về vai trò bảo vê ̣ quyền con người của Viê ̣n kiểm

sát nhân dân TP Hải Phòng trong tố tụng hình sựError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ BẢO

VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỪ THỰC TIỄN

THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG Error! Bookmark not defined

3.1 Các quan điểm về nâng cao vai trò bảo vê ̣ quyền con người trong

tố tu ̣ng hình sự của Viê ̣n kiểm sát nhân dân TP Hải PhòngError! Bookmark not defined

3.2 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người

trong tố tu ̣ng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân TP Hải PhòngError! Bookmark not defined

3.2.1 Giải pháp về tăng cường hướng dẫn và thực thi các quy định của

Bô ̣ luâ ̣t tố tu ̣ng hình sự năm 2015 Error! Bookmark not defined

3.2.2 Các giải pháp về tổ chức và hoạt động nhằm tăng cường vai trò

bảo vệ quyền con người của VKSND Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bảo vệ quyền con người là một trong những yêu cầu và mục đích của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta Chăm lo đến con người, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho con người phát triển toàn diện là quan điểm cơ bản, xuyên suốt, được thể hiện trong nhiều văn kiện của Đảng và Nhà nước Việt Nam Bảo vệ quyền con người cần được thực hiện trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm về nhân quyền như hoạt động tố tụng hình sự Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộ chính trị “Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” khẳng định:

Đòi hỏi của công dân và xã hội đối với cơ quan tư pháp ngày càng cao; các cơ quan tư pháp phải thật sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, quyền con người, đồng thời phải là công

cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật và pháp chế XHCN, đấu tranh có hiệu quả với các loại tội phạm và vi phạm [8]

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI của Đảng cũng đặt ra

nhiệm vụ: “Đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, trong đó đẩy

mạnh việc thực hiện chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, xây dựng hệ thống tư pháp trong sạch vững mạnh, bảo vệ công lý, tôn trọng và bảo vệ quyền con người” [11]

Tố tụng hình sự là một mặt hoạt động của Nhà nước, có sự tham gia của nhiều cơ quan, trong đó VKSND giữ vai trò rất quan trọng Điều 107 Hiến pháp năm 2013 quy định: VKSND thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp Hiến pháp cũng quy định vai trò của VKSND nhân dân,

đó đề cao vai trò bảo vệ quyền con người: “VKSND có nhiệm vụ bảo vệ pháp

luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ

2

lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”

Trong những năm vừa qua , bằng công tác thực hành quyền công tố (THQCT) và kiểm sát việc tuân theo pháp luâ ̣t trong tố tu ̣ng hình sự VKSND đã có những đóng góp lớn trong việc bảo vệ quyền con người trong các giai đoa ̣n khởi tố , điều tra, truy tố, xét xử trong tố tụng hình sự Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vai trò bảo vê ̣ quyền con người của VKSND trong tố tu ̣ng hình sự còn chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu Công tác THQCT và kiểm sát điều tra còn nhiều lỗ hổng , dẫn đến việc các Cơ quan điều tra (CQĐT) ở một số nơi , trong mô ̣t số thời điểm còn áp du ̣ng các biê ̣n pháp trái luật, bức cung, dùng nhục hình đối với người bi ̣ ta ̣m giữ , bị can Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những hạn chế đã nêu, trong đó nhiều nguyên nhân đã được làm rõ, trong khi có nhiều nguyên nhân còn chưa được nhận diện đầy đủ Do vâ ̣y, việc nghiên cứu về vai trò bảo vê ̣ quyền con người trong

tố tụng hình sự của VKSND hiện nay là có ý nghĩa thiết thực cả trên phương diê ̣n lý luâ ̣n và thực tiễn Đây đồng thời là một yêu cầu cấp thi ết, đặc biệt trong bối cảnh Luâ ̣t Tổ chức VKSND được ban hành năm 2014 đã có hiê ̣u lực pháp luật và Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 được thông qua và

có hiệu lực vào ngày 01/7/2016, trong đó nhấn mạnh vai trò bảo vê ̣ quyền con người của VKSND trong tố tu ̣ng hình sự

Là một trong 5 thành phố trực thuộc trung ương của nước ta, có địa bàn rộng, dân số đông, tình hình kinh tế xã hội sôi động nhưng phức tạp nên trong những năm vừa qua, số lượng vu ̣ án hình sự ở Hải Phòng luôn ở mức cao trên

cả nước Trong bối cảnh đó, VKSND Hải Phòng đã có nhiều nỗ lực và đã đạt nhiều kết quả đáng khích lệ trong việc thực hiê ̣n vai trò bảo vê ̣ quyền con người trong hoa ̣t đô ̣ng tố tu ̣ng hình sự Tuy nhiên, bên ca ̣nh những kết quả đạt được, viê ̣c thể hiê ̣n vai trò bảo vê ̣ quyền con người của VKSND Hải Phòng còn nhiều hạn chế bất cập Những hạn chế, bất cập này do nhiều nguyên nhân,

3

trong đó ngoài những nguyên nhân chung, còn có những nguyên nhân đặc thù

ở địa phương, đòi hỏi phải nghiên cứu tìm ra giải pháp khắc phục

Là một cán bộ đang làm việc trong ngành kiểm sát ở địa phương, trước

tình hình trên, học viên quyết định chọn đề tài “Vai trò bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát nhân dân - qua thực tiễn TP Hải Phòng” để thực hiện luận văn thạc sĩ của mình, với mong muốn tìm ra

các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của VKSND trên địa bàn thành phố Hải Phòng nói riêng, ở nước ta nói chung

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Ở nước ta, từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn

đề bảo vệ quyền con người nói chung, bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự nói riêng Những công trình nghiên cứu về vấn đề này có thể được phân thành hai nhóm chính như sau:

- Các nghiên cứu về bảo đảm quyền con người nói chung: Nhóm này

có các công trình tiêu biểu như: "Quyền con người trong thế giới hiện đại"-

đề tài khoa học cấp nhà nước do Đề tài KX 07-16, năm 1995 do GS Hoàng

Văn Hảo và GS Phạm Ích Khiêm đồng chủ nhiệm; “Giới thiệu công ước quốc

tế về các quyền dân sự và chính trị” do Vũ Công Giao, Tường Duy Kiên, Lã

Khánh Tùng (đồng chủ biên), NXB Hồng Đức, 2012; “Giới thiệu công ước

quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa”, do Vũ Công Giao, Nghiêm

Kim Hoa (đồng chủ biên), NXB Hồng Đức, 2012; “Giáo trình Lý luận và

pháp luật về quyền con người”, do Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã

Khánh Tùng (đồng chủ biên) NXB ĐHQG Hà Nội, 2010, tái bản năm 2011,

2015; “Luật nhân quyền quốc tế: Những vấn đề cơ bản” Vũ Công Giao, Lã

Khánh Tùng, NXB Lao động – xã hội, 2011…

- Các nghiên cứu về bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự:

Nhóm này có các công trình tiêu biểu như: “” - Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà

4

nước pháp quyền Việt Nam đề tài khoa học cấp Đại học quốc gia do GS.TSKH Lê Văn Cảm, TS Nguyễn Ngọc Chí, Ths Trịnh Quốc Toản đồng

chủ trì thực hiện năm 2005; "Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền con người

bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự" của GS.TSKH Lê Văn Cảm

đăng trên tạp chí Khoa học - Luật học của ĐHQG Hà Nội, số 3/2011; "Bảo vệ

quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt Nam" sách

chuyên khảo của TS Trần Quang Tiệp, NXB Chính tri ̣ quốc gia năm 2004;

“Bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trong tố tụng hình sự” Nguyễn Đăng

Dung, Phạm Hồng Thái, Lê Văn Cảm, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (đồng

chủ biên), NXB ĐHQG Hà Nội, 2011; “Bảo đảm quyền con người trong tố

tụng hình sự trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam" của PGS TS Nguyễn Thái Phúc tại Hội thảo về Quyền con người

trong tố tụng hình sự (do VKSND tối cao và Ủy ban nhân quyền Australia tổ

chức tháng 3-2010); "Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp ở

Việt Nam hiện nay”, luận án tiến sĩ luật học của Nguyễn Huy Hoàng, bảo vệ

tại Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh năm 2011; "Bảo vệ quyền con

người trong tố tụng hình sự Việt Nam" luận án tiến sĩ của Nguyễn Quang

Hiền bảo vệ tại Viê ̣n nhà nước và pháp luâ ̣t năm 2008; “Quyền được suy đoán

vô tội theo Luật nhân quyền quốc tế và những gợi mở cho việc sửa đổi BLTTHS Việt Nam” của Vũ Công Giao, Nguyễn Minh Tâm, đăng trên Tạp

chí Nhà nước và Pháp luật, số 5/2015; “Quyền im lặng” trong pháp luật quốc

tế, pháp luật của một số quốc gia và Việt Nam, của Vũ Công Giao, Nguyễn

Minh Tâm, đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 3/2015

Những công trình nghiên cứu nêu trên đã cung cấp một lượng kiến thức, thông tin lớn có liên quan đến đề tài Cùng với những văn bản pháp quy

và báo cáo tình hình hoạt động của VKSND thành phố Hải Phòng, những công trình nghiên cứu nêu trên là những nguồn tài liệu tham khảo chính cho tác giả khi thực hiện luận văn này

5

Tuy nhiên, hiện chưa có một đề tài nào tập trung nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự Thêm vào đó, hầu hết các công trình nghiên cứu đã nêu trên chưa cập nhật những quy định mới về VKSND và về bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự trong Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức VKSND năm 2014 và hai Bộ luật Hình sự, BLTTHS mới sửa đổi năm 2015 Vì vậy, luận văn này là rất cần thiết và có giá trị lý luận, thực tiễn

3 Mục đích, nhiê ̣m vu ̣ nghiên cƣ́u

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là phân tích làm rõ cơ sở lý luận, pháp

lý và thực tiễn về vai trò của VKSND, đồng thời đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người của VKSND trong tố tụng hình sự

ở nước ta

3.2 Nhiê ̣m vụ nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích nghiên cứu nói trên, luận văn xác định những nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Hệ thống hoá những vấn đề lý luận về vai trò bảo vệ quyền con người của VKSND trong tố tụng hình sự, chỉ ra cơ sở lý thuyết của hoạt động này, bao gồm các khái niệm, định nghĩa, đặc điểm, tính chất, các yêu cầu và điều kiện tác động…

- Phân tích khuôn khổ pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự, chỉ ra những quy định còn thiếu hoặc chưa hợp lý trong pháp luật Việt Nam mà ảnh hưởng đến hiệu quả bảo vệ quyền con người của VKSND trong tố tụng hình sự

- Khảo sát, đánh giá thực trạng thực hiện vai trò bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của VKSND thành phố Hải Phòng trong khoảng 5 năm gần đây, chỉ ra những thành tựu, hạn chế và phân tích nguyên nhân

- Đề xuất và phân tích cơ sở khoa học của những quan điểm, giải pháp