Vấn đề này được thể hiện rõ trong các Hội nghị lần thứ tư Ban chấp hành TW Đảng khóa VII năm 1993, Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành TW Đảng khóa VIII, Luật giáo dục khoản 2 điều 24, đó[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGÔ THỊ NGỌC MINH
ỨNG DỤNG LÍ THUYẾT GRAPH TRONG DẠY HỌC
PHẦN: DI TRUYỀN HỌC - SINH HỌC 12 -
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGÔ THỊ NGỌC MINH
ỨNG DỤNG LÍ THUYẾT GRAPH TRONG DẠY HỌC
PHẦN: DI TRUYỀN HỌC - SINH HỌC 12 -
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học
(Bộ môn Sinh học)
Mã số: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN ĐỨC THÀNH
HÀ NỘI – 2015
Trang 3MỤC LỤC Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined
Danh mục các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined
Mục lục 1
Danh mục các bảng 2
Danh mục các biểu Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU 3
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined 1.1 Lược sử vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined
1.1.1 Trên Thế giới Error! Bookmark not defined
1.1.2 Ở Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.2 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined
1.2.1 Một số vấn đề cơ bản của lí thuyết graphError! Bookmark not defined
1.2.2 Tích cực hóa hoat động học tập của học sinhError! Bookmark not defined
1.3 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined
1.3.1 Thực trạng sử dụng graph dạy học Sinh học của giáo viênError! Bookmark not defined
1.3.2 Thực trạng sử dụng graph trong học tập của học sinhError! Bookmark not defined
1.3.3 Phân tích nguyên nhân thực trạng trên Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 SỬ DỤNG GRAPH TRONG DẠY HỌC PHẦN DI
TRUYỀN HỌC, SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNGError! Bookmark not defined
2.1 Phân tích cấu trúc, nội dung chương trình sách giáo khoa phần Di truyền
học (Sinh 12 - THPT) Error! Bookmark not defined
2.2 Sử dụng graph để tổ chức hoạt động dạy học phần Di truyền (Sinh học 12
– THPT) Error! Bookmark not defined
2.2.1 Các nguyên tắc sử dụng graph trong dạy họcError! Bookmark not defined
2.2.2 Quá trình xây dựng graph trong dạy học phần Di truyền học ( Sinh học 12 –
THPT) Error! Bookmark not defined
2.2.3 Một số graph nội dung di truyền học, Sinh học 12 trung học phổ thôngError! Bookmark not defined 2.3 Quy trình sử dụng graph trong dạy học Error! Bookmark not defined
Trang 42
2.3.1 Các nguyên tắc sử dụng graph trong dạy họcError! Bookmark not defined 2.3.2 Quy trình sử dụng graph trong dạy học Error! Bookmark not defined
2.4 Sử dụng các graph để thiết kế hoạt động học tậpError! Bookmark not defined
2.4.1 Thiết kế hoạt động học tập trong bài soạn để hình thành graph nội dung
cấu trúc của gen Error! Bookmark not defined
2.4.2 Thiết kế hoạt động học tập trong bài soạn để hình thành graph nội dung
quá trình nhân đôi ADN Error! Bookmark not defined
2.4.3 Sử dụng graph hoạt động học tập trong bài soạn củng cố kiến thức nội
dung mối quan hệ giữa gen và tính trạng Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined
3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.2 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3 Nội dung thức nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3.1 Các bài dạy thưc nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3.2.Các chỉ tiêu đo trong thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.4 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.4.1 Chọn trường, lớp Error! Bookmark not defined
3.4.2 Bố trí thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.5 Xử lý số liệu Error! Bookmark not defined
3.6 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.6.1 Kết quả học tập Error! Bookmark not defined
3.6.2 Tích cực hóa hoạt động học tập Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Xuất phát từ chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo đó là phải đổi mới toàn diện trong đó có phương pháp dạy học hiện nay
Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước, với nền kinh tế hội nhập toàn cầu Trước sự cạnh tranh mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực đặc biệt là sự cạnh tranh về trí tuệ đòi hỏi nền giáo dục phải đổi mới Đồng thời sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin, lượng tri thức ngày càng tăng nhanh, trung bình cứ 4-5 năm lượng tri thức lại tăng gấp đôi Nhà trường không thể dạy cho HS tất cả mọi tri thức
mà phải dạy cho HS cách học như thế nào để họ có thể tự học tập để chiếm lĩnh tri thức suốt đời Vì vậy yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học là một tất yếu khách quan
Bắt đầu từ những năm 1960, chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học luôn được nhấn mạnh ở các Hội nghị Ban chấp hành TW Vấn đề này được thể hiện rõ trong các Hội nghị lần thứ
tư Ban chấp hành TW Đảng khóa VII năm 1993, Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành TW Đảng khóa VIII, Luật giáo dục khoản 2 điều 24, đó là: phải đổi mới phương tiện, mục tiêu, phương pháp dạy học để hướng mọi hoạt động dạy học vào người học, lấy người học làm trung tâm, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS và ý chí vươn lên cho người học
1.2 Xuất phát từ thực trạng dạy và học hiện nay
Thực trạng dạy học hiện nay của GV bộ môn Sinh học cấp THPT, đó là
GV chưa tận dụng tối ưu và tối đa các phương pháp và phương tiện dạy học
Đa số các giờ học Sinh học là giảng dạy theo phương pháp truyền thống, thầy truyền đạt kiến thức, HS thụ động tiếp thu tri thức, ít mang tính tích cực và
Trang 64
sáng tạo Các phương tiện, phương pháp dạy học tích cực chủ yếu chỉ được sử dụng trong các giờ thao giảng Vì vậy, HS chưa yêu thích môn học, khả năng
tự học, tự sáng tạo chưa được phát huy và khả năng vận dụng kiến thức kém Việc nghiên cứu tìm cách đưa các phương pháp hiện đại vào dạy học Sinh học nhằm phát huy tính tích cực và năng lực học tập của HS, tạo cho các em
có cơ hội để tìm tòi độc lập nhận thức là hết sức cần thiết
1.3 Xuất phát từ các đặc trưng cơ bản của chương trình sinh học cấp trung học phổ thông
Đặc trưng cơ bản của chương trình Sinh học cấp THPT, đó là: các kiến thức khái niệm, hiện tượng, quy luật, cơ chế và quá trình sinh học đều xuất phát từ các kết quả thực nghiệm Phần Di truyền học, Sinh học 12 được trình bày lôgic mang tính hệ thống cao Khối lượng kiến thức đặc trưng là kiến thức khái niệm, hiện tượng, quy luật, cơ chế sinh học và kiến thức ứng dụng thực tiễn Với mỗi loại kiến thức cần có phương pháp, phương tiện dạy học phù hợp nhằm nâng cao chất lượng lĩnh hội kiến thức
1.4 Xuất phát từ lợi thế của graph trong dạy học
Lý thuyết graph là một trong những phương pháp khoa học có tính khái quát cao giúp HS có kỹ năng tự lực trong quá trình học tập Khi tiếp cận
lý thuyết graph chúng tôi nhận thấy lợi thế của graph trong dạy học có thể đem lại hiệu quả cao: Mỗi graph được xây dựng phải trải qua các phân tích,
so sánh, tổng hợp, phát hiện cái chung và cái riêng nên rất thuận lợi cho quá trình dạy học trong các khâu như dạy học hình thành kiến thức mới, dạy học củng cố, ôn tập, hoàn thiện kiến thức và trong kiểm tra, đánh giá
Kiến thức di truyền học trong chương trình Sinh học lớp 12 là loại kiến thức khó, rất trừu tượng, có tính khái quát và khả năng ứng dụng cao; trong khi thời lượng lên lớp thì hạn chế nên HS thường khó nhớ, mau quên kiến thức, khó vận dụng được kiến thức Song nếu GV sử dụng phương pháp graph trong dạy học có thể phát huy khả năng học sáng tạo, khái quát hóa và tự học
ở HS trong tất cả các khâu của quá trình dạy học
Trang 7Là một GV THPT có tâm huyết với nghề và với chuyên môn mình giảng dạy, với nguyện vọng nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học Sinh học ở nhà trường THPT và muốn truyền tải rộng rãi phương tiện graph trong dạy học cho các đồng nghiệp và cao hơn cả là muốn HS được chủ động tích cực trong học tập, từ đó góp phần thiết thực vào việc đổi mới phương pháp dạy học Sinh học ở trường phổ thông
Do đó, tôi đã lựa chọn đề tài: “Ứng dụng lí thuyết Graph trong dạy
học phần: Di truyền học - Sinh học 12 – Trung học phổ thông”
2 Mục đích nghiên cứu
Vận dụng lí thuyết graph vào phần di truyền học , Sinh học 12 THPT nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của HS
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng Graph trong dạy học sinh học nói chung và phần Di truyền học , sinh học 12 THPT
3.2 Đề xuất các nguyên tắc và quy trình xây dụng Graph trong dạy học phần Di truyền hoc, Sinh học 12 THPT
3.3 Xây dựng Graph để định hướng dạy học phần di truyền học Sinh học
12, THPT
3.4 Đề xuất các nguyên tắc và quy trình sử dụng Graph trong dạy học phần di truyền học, Sinh học 12 THPT
3.4 Thực nghiệm sư phạm để đánh giá giả thuyết khoa học đã đề ra
4 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Ứng dụng của lý thuyết Graph trong dạy học phần di truyền học - sinh học
12 THPT
4.2 Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học phần Di truyền học cho HS lớp 12 trường THPT An Dương, THPT An Hải, huyện An Dương, Thành phố Hải Phòng
Trang 86
5 Vấn đề nghiên cứu
Sử dụng graph như thế nào sẽ tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh?
6 Giả thuyết khoa học
Nếu xây được Graph hoạt động để hướng dẫn HS thiết lập Graph trong dạy học phần di truyền học lớp 12 sẽ tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh
7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu trong chương I, II phần Di truyền học lớp 12- THPT
8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
8.1 Ý nghĩa khoa học
Cụ thể hóa lí thuyết Graph vào dạy học nội dung cụ thể góp phần làm
phong phú phương pháp dạy học sinh học
8.2 Ý nghĩa thực tiễn
Những biện pháp, ví dụ và graph mẫu về nội dung chương I, II phần di truyền học là những ví dụ, chỉ dẫn trong dạy học sinh học, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn
9 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:
9.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Sưu tầm, đọc tài liệu
9.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát, điều tra - khảo sát bằng phiếu hỏi, tổng kết kinh nghiệm, tham vấn chuyên gia
9.3 Thực nghiệm sư phạm
10 Những đóng góp mới của đề tài
10.1 Từ bản chất của graph đã vận dụng xác định được logic vận động của nội dung chương I, II phần di truyền học và thể hiện bằng một số graph nội dung- đó là định hướng cho dạy học
10.2 Đề suất cơ sở khoa học của việc xây dựng graph nội dung – đó là định hướng cho dạy, học
Trang 910.3 Đề xuất cách sử dụng graph nội dung như công cụ diễn đạt logic vận động (bản chất) của nội dung Qua đó nắm vững bản chất và hệ thống hóa được nội dung nghĩa là nắm vững nội dung cốt lõi
10.4 Qua kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy sử dụng graph diễn đạt logic vận động bên trong thì hiệu quả dạy học được nâng cao rõ rệt đặc biệt là nắm vững bản chất, nắm vững nội dung cốt lõi
11 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn dự kiến được trình bày theo 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn đề tài
Chương 2: Xây dựng và sử dụng Graph vào dạy học phần di truyền học,
Sinh học lớp 12 THPT
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
Trang 108
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Thị Ngọc Anh (2007), “Sử dụng phương pháp graph trong dạy học
Toán ở trường THPT nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh”,
Luận văn thạc sĩ Toán học, Đại học Sư phạm Thái Nguyên
2 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2003), Lý luận dạy học Sinh học
(Phần đại cương) Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2012), “Rèn kỹ năng hệ thống hóa kiến thức cho
người học thông qua việc củng cố bài giảng”, Kỷ yếu Hội thảo Quốc gia về
giảng dạy Sinh học ở trường phổ thông Việt Nam Nhà xuất bản Giáo dục
Việt Nam, tr 225- 230
4 Nguyễn Phúc Chỉnh (2005), Phương pháp graph trong dạy học Sinh học
(Sách chuyên khảo) Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
5 Vũ Cao Đàm (1998), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nhà xuất
bản Khoa học - Kỹ Thuật, Hà Nội
6 Nguyễn Thành Đạt (Tổng chủ biên) (2009), Sinh học 12 - Sách giáo
khoa Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
7 Nguyễn Thành Đạt (Tổng chủ biên) (2009), Sinh học 12 - Sách giáo viên
Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
8 Ngô Thị Hiên (2010), “Sử dụng tình huống có vấn đề trong dạy học
chương II “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” Sinh học 12 – Trung học
phổ thông”, Luận văn thạc sĩ Sư phạm Sinh học, Đại học Giáo dục
9 Trần Bá Hoành (2006), Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và
sách giáo khoa Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, Hà Nội
10 Ngô Văn Hƣng (Chủ biên) (2008), Giới thiệu giáo án Sinh học 12 Nhà
xuất bản Hà Nội
11 Ngô Văn Hƣng (Chủ biên) (2008), Hướng dẫn thực hiện chương trình,
sách giáo khoa lớp 12, môn Sinh học Nhà xuất bản Giáo dục
Trang 1112 Nguyễn Đức Thành (Chủ biên), Nguyễn Văn Duệ, Dương Tiến Sỹ
(2004), Dạy học sinh học ở trường THPT (Tập I, Tập II) Nhà xuất bản Giáo
dục, Hà Nội
13 Tony Buzan (2009), Bản đồ tư duy trong công việc Nhà xuất bản Lao
động- Xã hội, Hà Nội
14 Hà Thị Thu Trang (2009), “Sử dụng graph nhằm nâng cao chất lượng
dạy học Sinh học 11”, Luận văn thạc sĩ Sư phạm Sinh học, Đại học Giáo dục
15 Lê Đình Trung (2002), 100 câu hỏi chọn lọc về di truyền và biến dị (Tái
bản lần 3), Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội
16 Lê Đình Trung (2004), “Chuyên đề câu hỏi, bài tập trong dạy học Sinh
học”, Tài liệu dùng cho học viên cao học lí luận và phương pháp dạy học bộ
môn Sinh học, Hà Nội