Trò chơi văn chương trong tiểu thuyết của italo calvino

Tác giả bàn đến khía cạnh trò chơi trong phần viết về “Nguồn gốc nghệ thuật và chơi đùa”, Chu Quang Tiềm đã đúc kết lại những điểm tương đồng và khác nhau trong trò chơi và nghệ thuật củ

NGUYỄN TRẦN NHƯ NGỌC

TRÒ CHƠI VĂN CHƯƠNG TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA ITALO CALVINO

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Tp Hồ Chí Minh, năm 2014

NGUYỄN TRẦN NHƯ NGỌC

TRÒ CHƠI VĂN CHƯƠNG TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA ITALO CALVINO

Chuyên ngành: Văn học Nước Ngoài

Mã số: 66.22.30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS TRẦN THỊ THUẬN

:

Tp Hồ Chí Minh, năm 2014

Tôi xin chân thành cảm ơn:

 Quý thầy cô Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh, quý thầy cô giảng dạy lớp cao học Văn học Nước ngoài khóa 02 năm 2010-2012 đã tận tình giảng dạy giúp chúng tôi hoàn thành chương trình học

 TS Trần Thị Thuận người thầy giúp tôi thực hiện luận văn với tất cả lòng nhiệt tình và sự chu đáo

 Phòng đào tạo Sau Đại học, Trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

 Tôi gửi lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè – những người đã không ngừng giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu đề tài này

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 11 năm 2014

Nguyễn Trần Như Ngọc

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận văn là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Tác giả luận văn

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

2.1 Phần tài liệu tiếng Việt 3

2.2 Phần tài liệu tiếng nước ngoài 10

3 Mục đích nghiên cứu 12

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Đóng góp của luận văn 14

7 Kết cấu của luận văn 14

CHƯƠNG I: TRÒ CHƠI, TRÒ CHƠI VĂN CHƯƠNG VÀ TINH THẦN TRÒ CHƠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA ITALO CALVINO 19

1.1 Trò chơi 19

1.2 Trò chơi văn chương 26

1.3 Tinh thần trò chơi trong tiểu thuyết của Italo Calvino 36

CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG THỨC KIẾN TẠO TRÒ CHƠI TRONG BỘ BA TIỂU THUYẾT TỔ TIÊN CỦA CHÚNG TA CỦA ITALO CALVINO 47

2.1 Kết cấu trò chơi trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta 47

2.1.1 Trò chơi phiêu lưu 51

2.1.2 Trò chơi tình ái 57

2.1.3 Trò chơi chiêm nghiêm 60

2.2 Luật chơi 65

2.2.1 Luật chơi dựa trên cơ sở chung 65

2.2.2 Luật chơi riêng 67

2.3 Ngườichơi 70

CHƯƠNG 3: ĐÓNG GÓP CỦA ITALO CALVINO QUA SÁNG TẠO TRÒ CHƠI VĂN CHƯƠNG TRONG BỘ BA TIỂU THUYẾT TỔ TIÊN CỦA

CHÚNG TA 92

3.1 Ý nghĩa nhân sinh qua các mô hình trò chơi 92

3.1.1 Ý nghĩa nhân sinh qua mô hình trò chơi trong Nam tước trên cây 92 3.1.2 Ý nghĩa nhân sinh qua mô hình trò chơi trong Tử tước chẻ đôi 100 3.1.3 Ý nghĩa nhân sinh qua mô hình trò chơi trong Hiệp sĩ không hiện hữu 106

3.2 Đóng góp của Italo Calvino trong nghệ thuật tiểu thuyết qua thực tiễn sáng

tạo trò chơi văn chương 114 3.3 Quan niệm về trò chơi trong sáng tạo tiểu thuyết:“Giải trí là một điều hệ

trọng” 125

KẾT LUẬN 129 TÀI LIỆU THAM KHẢO 131

DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

Trò chơi có một sức mạnh trường tồn, hân hoan và sảng khoái đi cùng mỗi chúng ta trong suốt hành trang cuộc đời Văn chương và sáng tạo văn chương cũng không khác gì một trò chơi Đối với nhiều nhà văn, việc sáng tạo văn chương cũng như chơi một trò chơi dựa trên tinh thần tự nguyện, tự do và tự ý thức, và đối với nhiều người đọc việc đọc một tác phẩm văn chương cũng không khác gì đang chơi một trò chơi chữ nghĩa Nhắc đến trò chơi nhiều người nghĩ đến những hoạt động không mang tính nghiêm túc, nhưng việc sáng tạo văn học như một trò chơi chúng tôi cho rằng là việc làm cực kỳ nghiêm túc của nhà văn Trên tinh thần “chơi với tất

cả sự nghiêm túc”, trò chơi văn chương trở thành một văn bản vừa có trường thu hút người đọc mạnh mẽ nhưng đồng thời cũng không dễ dàng với những người đọc chưa được trang bị kiến văn đầy đủ Văn chương đích thực là trò chơi và Italo Calvino là nhà văn luôn có sự đổi mới, có những thể nghiệm trong sáng tác bởi ông coi việc kiến tạo nên một tác phẩm văn học là đang chơi một trò chơi thú vị Đến

với đề tài này, chúng tôi lựa chọn bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta của Italo

Calvino là đối tượng chính để làm nổi bật khía cạnh trò chơi Chúng tôi nhìn thấy ở chúng ẩn chứa những vấn đề mang tính trò chơi, đó là sự biến hóa tài tình của Calvino, là thủ thuật đưa người đọc bước vào trò chơi văn chương của mình một cách nhẹ nhàng và khinh khoái Đọc tiểu thuyết của Italo Calvino, đặc biệt là bộ ba

tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta, chúng tôi thích thú tò mò mong muốn khám phá ra

đằng sau những con chữ nổi trên văn bản, Calvino đã kiến tạo ra những trò chơi gì?

Yếu tố trò chơi là khía cạnh chúng tôi quan tâm ở bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta, cũng như một số tiểu thuyết khác của Italo Calvino Với bộ ba tiểu thuyết

Tổ tiên của chúng ta, chúng tôi cảm thấy thú vị và quan tâm đến việc vận dụng lý

thuyết trò chơi vào trong bộ ba tiểu thuyết này bởi những lý do sau:

Italo Calvino là nhà văn luôn có ý thức vận dụng tính trò chơi trong sáng tác tiểu thuyết, ông là thành viên của nhóm Oulipo - một nhóm luôn quan tâm đề cao

việc cách tân sáng tạo trong sáng tác nên việc vận dụng lý thuyết trò chơi vào tác phẩm của Calvino là hoàn toàn có cơ sở

Tiếp đến bản thân chúng tôi cảm thấy bị thu hút khi đọc bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta Với bộ ba tiểu thuyết này, chúng tôi cảm thấy thú vị, dễ nắm bắt

hơn những tiểu thuyết hậu hiện đại khác đã từng đọc Bên cạnh đó lối viết của Calvino rất tinh tế, lôi cuốn và ẩn chứa đằng sau sự dí dỏm, hài hước là những triết

lý nhân sinh giá trị, những tác phẩm nhẹ nhàng nhưng vô cùng sâu sắc Trong bộ ba

tiểu thuyết này, chúng tôi thấy thấp thoáng những thế giới trò chơi rộng mở, không

gian trò chơi hấp dẫn mà chúng tôi muốn từng bước khám phá

Tiếp theo, chúng tôi nhận thấy, trò chơi văn chương đặc biệt là trò chơi ngôn ngữ được vận dụng khá nhiều trong văn học, kể cả văn học thế giới và Việt Nam Trò chơi ngôn ngữ là cái đã gắn liền với sinh hoạt của con người từ thuở sơ khai và trải dài trong suốt lịch sử hình thành và phát triển của văn học Cho đến nay hình thức trò chơi ngôn ngữ không còn là cái mới song nó cũng chưa bao giờ là cũ đối với những người nghiên cứu văn chương Với nhà văn các con chữ, ký tự ngôn ngữ như những quân cờ để họ nhào nặn điều khiển những nước đi độc đáo, sáng tạo Với người đọc trò chơi mang tên ngôn ngữ đưa đến sự lôi cuốn kỳ diệu, gợi sự tò

mò khám phá

Là một nhà văn mang tầm vóc thế giới trong thế kỷ XX, nhưng chúng tôi nhận thấy cho đến nay vẫn chưa có nhiều công trình ở Việt Nam nghiên cứu về tiểu thuyết của Italo Calvino, đây sẽ là một thiếu sót lớn với những độc giả quan tâm và yêu thích ông Đối với Calvino, chúng tôi có ấn tượng ban đầu mạnh mẽ và dành thiện cảm với nhà văn này qua tiểu thuyết và hình ảnh về ông, đó là cảm nhận của

cá nhân về một con người nhỏ chứa đựng một tâm hồn và trí tuệ lớn Với những lý

do trên chúng tôi chọn đề tài này để nghiên cứu như một phần đóng góp về những

đặc sắc trong tiểu thuyết của Calvino Qua đề tài Trò chơi văn chương trong tiểu thuyết của Italo Calvino, chúng tôi hy vọng sẽ khai thác được phần nào những sáng

tạo mới mẻ về tinh thần trò chơi trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta, và từ

đó sẽ có nhiều nghiên cứu toàn vẹn hơn nữa về Italo Calvino và tiểu thuyết của ông

2 Lịch sử vấn đề

Trong công trình nghiên cứu này, chúng tôi chia phần lịch sử vấn đề ra làm hai phần: phần tài liệu tiếng Việt và tiếng nước ngoài Ở mỗi phần chúng tôi tiếp cận theo hướng từ xa đến gần từ những vấn đề liên quan đến lý thuyết trò chơi, đến những vấn đề liên quan đến tiểu thuyết của Italo Calvino nói chung và bộ ba tiểu

thuyết Tổ tiên của chúng ta nói riêng

2.1 Phần tài liệu tiếng Việt

Lịch sử trò chơi và các dạng thức của trò chơi thời cổ, chủ yếu là ở Trung

Quốc được trình bày trong công trình Lịch sử trò chơi của Thái Phong Minh do Cao

Tự Thanh dịch Ngoài việc khái quát về lịch sử trò chơi và nêu ra các loại hình trò chơi của dân tộc Trung Hoa thì Thái Phong Minh cũng đề cập đến bản chất và đặc

điểm của trò chơi nói chung Tác giả cho rằng: “bản chất của trò chơi là một hoạt động giải trí sinh ra vì nhu cầu sinh lý của con người Con người đều có bẩm sinh vui chơi, bẩm sinh này là do nhu cầu sinh lý bản năng của con người.” [39,

tr10,11] Về đặc điểm của trò chơi tác giả cho rằng có ba đặc điểm: tính giải trí, tính quy tắc và tính văn hóa

Trong cuốn sách Tâm lý văn nghệ của Chu Quang Tiềm, do dịch giả Khổng

Đức Đinh Tấn Dung dịch đã bàn đến những nghiên cứu về lý luận văn nghệ Tác

giả bàn đến khía cạnh trò chơi trong phần viết về “Nguồn gốc nghệ thuật và chơi đùa”, Chu Quang Tiềm đã đúc kết lại những điểm tương đồng và khác nhau trong trò chơi và nghệ thuật của nhiều nhà nghiên cứu để đi đến kết luận rằng: “ Nghệ thuật và trò chơi đều là những hoạt động tự do, phát sinh từ những cuộc sống thực

tế, đều là nhắm vào việc hưởng thụ một thế giới ảo tưởng đầy ý vị và khoái cảm, nên đã khách quan hóa ý tượng thành ra những tình những cảnh cụ thể, chính đó là

sự biểu hiện Nhưng chỗ khác nhau là trò chơi thuần túy không có xã hội tính, trong khi nghệ thuật mang đầy xã hội tính, phần vụ quan trọng của nó không phải chỉ

nhắm vào việc biểu hiện mà còn là sự “truyền đạt” Sự gia nhập yếu tố mới ấy vốn làm biến đổi hoàn toàn những hoạt động đầy thô sơ của trò chơi” [51, tr327]

Hoàn cảnh hậu hiện đại của Jean-François Lyotard do Ngân Xuyên dịch

cũng đã dành một phần để bàn đến các vấn đề về trò chơi ngôn ngữ Tác giả đã rút

ra ba nguyên tắc cơ bản về trò chơi ngôn ngữ “Thứ nhất, các quy tắc của chúng không có sự hợp thức hóa ở bản thân chúng, mà chúng là đối tượng của một khế ước mặc nhiên hay minh nhiên giữa các người chơi Thứ hai, không có quy tắc thì không có trò chơi, một sự thay đổi dù là nhỏ của một quy tắc cũng làm thay đổi bản tính của trò chơi, và một “nước cờ” hay một phát ngôn không thỏa mãn các quy tắc thì không thuộc về trò chơi được xác định bằng quy tắc ấy Thứ ba, mọi phát ngôn phải được xem như một “nước đi” trong một trò chơi” [38, tr79,80]

Công trình nghiên cứu về lý thuyết trò chơi của Eugen Fink được Hải Ngọc

dịch với tên gọi Ốc đảo của hạnh phúc: Về bản thể của sự chơi, đăng trên Tạp chí Văn học nước ngoài, số 4 Hải Ngọc đã dịch một phần trong công trình của Eugen

Fink khi tác giả bàn về tính chất của sự chơi (play), và theo đó Eugen Fink cho rằng

sự chơi là vấn đề nghiêm túc chứ không phải là hoạt động phù phiếm Eugen Fink

nhấn mạnh “Chừng nào chúng ta vẫn còn tiếp tục sử dụng một cách ngây thơ những cặp phản đề phổ biến “làm” – “chơi”, “phù phiếm” – “nghiêm túc”, và những cặp tương tự khác, chúng ta sẽ không bao giờ nắm bắt được ý nghĩa bản thể của sự chơi…” [25, tr138] Từ quan niệm về sự chơi, Eugen Fink tiếp tục đi vào

phân tích những thành tố chính trong cấu trúc của sự chơi bao gồm: không khí chơi,

ý nghĩa nội tại của sự chơi, cộng đồng chơi, vật chơi, người chơi và thế giới chơi Trong công trình nghiên cứu của mình Eugen Fink lại đưa ra quan niệm về trò chơi

tự chơi như sau: “Chơi là hoạt động mà cũng đồng thời là sự sáng tạo – thế nhưng

nó cũng gần với những gì vĩnh cửu Chơi làm gián đoạn tính liên tục và cấu trúc mang tính mục đích của đời sống chúng ta; nó gián cách với những phương thức tồn tại thông thường của chúng ta Nhưng trong khi tưởng như không có quan hệ gì với đời sống thường nhật của chúng ta thì kì thực chơi vẫn có một sự liên đới sâu kín hết sức có ý nghĩa với chính đời sống ấy, thể hiện ở chính phương thức biểu

hiện của nó Nếu ta định nghĩa chơi theo cách thông thường là đối lập nó với công việc, hiện thực, tính nghiêm túc, tính chân thật, chúng ta đã nhầm lẫn khi đặt nó bên cạnh những hiện tượng hiện sinh khác Chơi là một hiện tượng hiện sinh cơ bản, cũng mang tính nguyên sơ và tự trị như cái chết, tình yêu, việc làm và tranh giành quyền lực, nhưng nó không bị ràng buộc với những hiện tượng này ở cái mục đích chung tối hậu Chơi, nói khác đi, đương đầu với tất cả những hiện tượng đó – nó thẩm thấu tất cả những hiện tượng đó bằng việc biểu diễn chúng Chúng ta chơi với cái nghiêm trọng, chúng ta chơi chân lý, chúng ta chơi hiện thực, chúng ta chơi công việc và tranh đấu, chúng ta chơi tình yêu và sự chết – và thậm chí chúng ta chơi sự chơi…” [25, tr141]

Gordon E Slethaug với công trình Lý thuyết trò chơi do Nhã Thuyên dịch,

tác giả đã hệ thống lại toàn bộ quan niệm về trò chơi từ thời cổ đại với những cái tên như Heraclitus, Aristotle và Plato, thế kỉ XVIII gắn với tên tuổi nổi bật của Imanuel Kant và F.Schiller Thời kì đương đại của thế kỉ XX Gordon E Slethaug cho rằng đây là giai đoạn bùng nổ của các học thuyết về trò chơi Tác giả đã thống

kê một loạt những tên tuổi lớn đóng góp những nghiên cứu quan trọng về lý thuyết

trò chơi như: Hans Georg Gadamer, tác giả cuốn Truth and Method (Chân lý và Phương pháp), Friedrich Nietzsche trong Ecce Homo (Này là người), The Gay Science (Khoa học vui) và The Birth of Tragedy (Sự ra đời của bi kịch), Mikhail Bakhtin trong Rabelais and His World (Rabelais và thế giới của ông), Ludwig Wittgenstein trong Philosophical Investigations (Những nghiên cứu về triết học), Ferdinad de Saussure cũng nói về cấu trúc ngôn ngữ trong The Course in General Linguistics (Bài giảng ngôn ngữ học đại cương), J Derrida trong Structure, Sign, and Play in the Discourse of the Human Sciences (Cấu trúc, Kí hiệu và Sự chơi trong diễn ngôn của khoa học nhân văn) và Of Grammatology (Về ngữ pháp luận), trong What is an Author ? (Một tác giả là gì?) của M Foucault, tiểu luận S/Z của

R.Barthes … và một loạt những tên tuổi, công trình khác đã đóng góp vào lý thuyết trò chơi

Các lý thuyết về sự chơi/sự chơi tự do, một nghiên cứu khác của Gordon E

Slethaug (Hải Ngọc dịch), đã nhấn mạnh đến quan niệm về “sự chơi” (play) Tác giả cũng đi từ nền tảng lịch sử tiến đến những lý thuyết đương đại về sự chơi với một loạt những tên tuổi gắn liền với nó như: Jacques Derrida, Michel Foucault, Roland Barthes, Jacques Lacan, Julia Kristeva và Jacques Erhmann Từ quan niệm

về sự chơi Gordon E Slethaug đưa đến quan niệm về “sự chơi tự do” (freeplay)

một thuật ngữ của giải cấu trúc luận được đề xuất bởi J.Derrida được hiểu như là

“xã hội cố gắng tổ chức và cấu trúc sự chơi tự do – của ngôn ngữ, tư tưởng và các hoạt động xã hội – để hình thành nên những tôn ti thứ bậc, để ưu tiên cho một số hình thức diễn đạt hơn một số hình thức khác, để một số tư tưởng được xem như hiển nhiên, mang tính siêu nghiệm hay được coi là “hiện hữu” (presence).” [89]

Tác phẩm văn học như là quá trình, công trình nghiên cứu của Trương Đăng

Dung đã hệ thống lại một cách chọn lọc gần như toàn bộ những quan niệm về văn

chương của những nhà nghiên cứu hiện đại Trong phần viết “Tác phẩm văn học như là quá trình”, tác giả đã đề cập đến khái niệm trò chơi dựa trên luận điểm của Hans-Georg Gadamer trong cuốn Truth and Method (Chân lý và phương pháp) Dựa trên luận điểm của H.G Gadamer, Trương Đăng Dung cho rằng: “Khái niệm trò chơi là sự xác minh ý nghĩa tác phẩm từ phương diện tường giải học – từ chương học Mục đích phân tích của Gadamer không phải là để cho thấy tính chủ quan của trò chơi, mà trò chơi như là kinh nghiệm, như là phương thức tồn tại Trò chơi như là cái gì đó được tạo ra mà không thể chơi một mình, liên quan đến nó là một người khác, một đối tác Trò chơi có cái gì đó bay bổng, cần phải nhìn nhận nó một cách nghiêm túc, nhưng không thể thay thế nó bằng hiện thực” [22, tr.120]

Qua công trình nghiên cứu này, Trương Đăng Dung một lần nữa cho chúng ta thấy được tính bất ổn trong quá trình đọc và hiểu văn bản đọc

Đoàn Văn Chúc đã đề cập đến khía cạnh trò chơi trong phần viết về “Trò chơi và đời sống” trong Văn hóa học Đoàn Văn Chúc lý giải trò chơi xuất phát dựa

trên những nhu cầu giải trí của con người và chức năng quan trọng của trò chơi là giải trí Thông qua việc hệ thống lại những quan điểm về trò chơi thể hiện ở nhiều

mặt khác nhau trong đời sống, tác giả đã trình bày quan điểm của mình về chức

năng của trò chơi, theo Đoàn Văn Chúc trò chơi là “rèn luyện những phẩm chất cơ bản chủ yếu về thể chất và trí tuệ, và một phần luân lí cho sự lao động của con người theo phương thức thẩm mĩ” [19, tr.259] Từ công trình của Đoàn Văn Chúc

đã tạo cho chúng tôi những hướng khai mở đầu tiên về chức năng, tầm quan trọng của trò chơi trong đời sống cộng đồng

Công trình nghiên cứu Ludwig Wittgenstein và triết học ngôn ngữ của Nguyễn Vũ Hảo, Tạp chí Văn học nước ngoài số 10, Nguyễn Vũ Hảo đã đề cập đến

những khái niệm quan trọng của L.Wittgenstein là trò chơi ngôn ngữ, phương thức sống và sự giống nhau của gia đình Thông qua khái niệm về trò chơi ngôn ngữ của

L.Wittgenstein, Nguyễn Vũ Hảo xác định: Trò chơi ngôn ngữ là việc sử dụng các từ trong sự liên hệ với các hoạt động của cuộc sống, sao cho các hoạt động này tham

dự vào ý nghĩa của các từ tương ứng Trò chơi ngôn ngữ có thể xem là điểm giao nhau của nói và làm, của hành vi và việc sử dụng từ” [26, tr135] Qua đó tác giả

cũng nêu lên bốn đặc điểm chính của trò chơi ngôn ngữ bao gồm: tính hiển nhiên; là cầu nối giữa ngôn ngữ và hành động; có tính tương đối, tính mềm dẻo và tính logic

Với bài viết Văn nghệ và giải trí, Trần Đình Sử cho thấy trên thực tế, chức

năng giải trí đã được ý thức trong tư duy lý luận từ thời cổ đại đến hiện đại, tầm quan trọng của nó ngày càng được nhận thức một cách sâu sắc và phức tạp hơn Chức năng giải trí của văn nghệ bắt nguồn từ chính đặc trưng hư cấu, ước lệ của thế giới nghệ thuật; chính tính chất ước lệ, hư cấu này mở ra khoảng không cho phép con người thể nghiệm, tưởng tượng Tuy nhiên, tác giả lưu ý không nên đồng nhất văn nghệ và trò chơi

Phê bình văn học hậu hiện đại Việt Nam, tác giả Lê Huy Bắc đã tập hợp

những nghiên cứu mang tính đặc thù nhất về lý thuyết và phê bình văn học hậu hiện

đại ở Việt Nam Trong phần viết “Từ ngôn ngữ đến trò chơi ngôn ngữ hậu hiện đại” , Lê Huy Bắc đã đề cập đến lý thuyết về trò chơi (theory of games) và trò chơi

ngôn ngữ (language games) Theo Lê Huy Bắc lý thuyết trò chơi gắn với tất cả các

mặt trong đời sống con người, và đối với chủ nghĩa hậu hiện đại trò chơi là phi

trung tâm (decentre) được tái hợp từ những “mảnh vỡ” và bản chất cơ bản nhất của

hành động chơi chính là sự tương tác và đặc tính của trò chơi là tính chính xác và tính đối chọi, tính hấp dẫn và tính không biết trước được kết quả Trong phần trò chơi ngôn ngữ, Lê Huy Bắc đã hệ thống một cách khái quát những quan niệm tiêu biểu về trò chơi ngôn ngữ của những nhà nghiên cứu trên thế giới

Những quan điểm hiện đại về trò chơi còn được thể hiện trong công trình

nghiên cứu của Nguyễn Thị Từ Huy với tên gọi Alain Robbe-Grillet: Sự thật và Diễn giải Ở công trình này, tác giả đã đi vào thế giới nghệ thuật của Robbe-Grillet thông qua ý niệm trò chơi Trong chương I của công trình, phần “Trò chơi lời nói

và mặt nạ”, Nguyễn Thị Từ Huy đã đi vào thế giới nghệ thuật của Alain

Robbe-Grillet thông qua quan điểm đã được đề xuất trước đó bởi Gadamer và Eugen Fink

Tác giả cho rằng: “Trò chơi là một vấn đề triết học với nghĩa: nó giúp thiết lập mối quan hệ giữa con người và thế giới, mối quan hệ giữa con người với chính bản thân mình Những mối quan hệ bản thể học này dựa trên hai đặc tính không thể tách rời:

sự đồng nhất và sự khác biệt Chúng là điều kiện để nhận diện lẫn nhau Để có thể được người khác nhận ra, con người phải luôn đồng nhất với chính mình Và sự đồng nhất này chỉ có ý nghĩa trong tương quan với ít nhất là một người khác.” [29,

tr87]

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của Trần Ngọc Hiếu, Lý thuyết trò chơi

và một số hiện tượng thơ Việt Nam đương đại, tác giả đã xây dựng lại một cách

tương đối hệ thống các lý thuyết trò chơi từ thời cổ đại, trung đại, hiện đại và hậu hiện đại Qua đó, Trần Ngọc Hiếu đã có được một cái nhìn toàn cảnh, bao quát hơn

về lý thuyết trò chơi Đi từ nền tảng lý thuyết, tác giả đã vận dụng vào phân tích mô hình trò chơi trong thơ Việt Nam đương đại, từ đó cho chúng ta thấy rõ hơn tính trò chơi trong văn chương là cơ sở lý tưởng trong việc sáng tạo văn học

Tiếp cận bản chất trò chơi của văn học (Những gợi mở từ công trình Homo Ludens của Johan Huizinga) của tác giả Trần Ngọc Hiếu, được đăng trên tạp chí

Nghiên cứu văn học tháng 1 Trong công trình này tác giả dựa trên những luận điểm

của Johan Huizinga để tạo dựng lại một hệ thống rõ ràng, khúc chiết Từ hệ thống

luận điểm trong công trình Homo Ludens, Trần Ngọc Hiếu đã đi vào tìm hiểu những

gợi mở về bản chất trò chơi trong văn học bao gồm: chức năng trò chơi của văn học, mối quan hệ giữa trò chơi - thực và mối quan hệ giữa trò chơi - diễn ngôn, trò chơi luật chơi trong tiến trình văn học và trò chơi như một khuynh hướng thẩm mĩ chủ đạo của văn học hiện đại

Khúc ngoặt ngôn ngữ của lý thuyết trò chơi hậu hiện đại, một công trình khác của Trần Ngọc Hiếu, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật số tháng 2 Đây là một công

trình ngắn gọn đề cập đến ngã rẽ của trò chơi ngôn ngữ trong lý thuyết chung về trò chơi Theo Trần Ngọc Hiếu khúc ngoặt ngôn ngữ đó đã tạo cho trò chơi ngôn ngữ một vị thế vững vàng từ đó trò chơi ngôn ngữ đã nối kết được với văn hóa, chính trị

và mang tính xã hội mạnh mẽ

Trong khóa luận tốt nghiệp Người cô đơn trong ‘Nam tước trên cây’ của Italo Calvino của sinh viên Lê Thị Hằng (Khoa Văn học và Ngôn ngữ, trường

KHXH&NV Tp Hồ Chí Minh), đã khai thác cuốn tiểu thuyết ở khía cạnh hình ảnh

cá nhân cô đơn, lạc lỏng, nhưng trên hết vẫn là tinh thần tiến bộ của người tri thức trẻ Cosimo Qua đó tác giả cho thấy Italo Calvino là một nhà văn tinh tế, sáng tạo khi đã thành công trong việc chuyển tải nghệ thuật hình ảnh người cô đơn trong

Nam tước trên cây

Khóa luận Nghệ thuật siêu tiểu thuyết trong Nếu một đêm đông có người lữ khách của Italo Calvino, do sinh viên Sity Maria Cotika (Khoa Văn học và Ngôn

ngữ, trường KHXH&NV Tp Hồ Chí Minh) thực hiện, đã chạm đến vấn đề yếu tố

nghệ thuật siêu hư cấu (metafiction) Thông qua tiểu thuyết Nếu một đêm đông có người lữ khách, Sity Maria Cotika đã dẫn giải chúng ta lần theo những trò chơi mê

lộ, những chướng ngại mà Calvino đã gài bẫy người đọc dựa trên tinh thần trò chơi văn chương

Trong bài viết tổng hợp Italo Calvino và Tử tước chẻ đôi của Nhị Linh đã bàn về khía cạnh lịch sử và sự chơi trong cuốn tiểu thuyết Tử tước chẻ đôi Qua bài

viết này tác giả đã đề cập đến phạm trù ‘bó buộc’ của nhóm Oulilpo và cho rằng Italo Calvino bằng tài năng, óc hài hước sâu sắc, cùng lối viết giễu nhại đã tạo nên một trò chơi vô cùng thú vị

Trò chơi văn chương trong “Nếu một đêm đông có người lữ khách” của tác giả Phạm Mi Ly, đã trình bày về tính trò chơi trong cuốn tiểu thuyết Nếu một đêm đông có người lữ khách ở hai góc độ: góc nhìn của người kể chuyện và phong cách

viết đa dạng của Italo Calvino thể hiện trong cuốn tiểu thuyết này

Italo Calvino trên cây – thế giới nhìn thế giới! của Nhật Chiêu đã cho thấy cuốn tiểu thuyết Nam tước trên cây như một tâm thế cho ‘điểm nhìn’ thú vị mà

nhân vật Cosimo quan sát cuộc sống Từ điểm nhìn của Cosimo và các nhân vật khác nhau trong tiểu thuyết của Italo Calvino, tác giả cho rằng Calvino đã thử nhìn thế giới cùng với các nhân vật của mình, để có được điểm nhìn trọn vẹn hơn, bao quát hơn theo kiểu ‘thế giới nhìn thế giới’

Nguyễn Chí Hoan với bài viết Dưới bóng một cây du cổ tích đã cho thấy lối kết cấu theo kiểu cổ tích trong tiểu thuyết Hiệp sĩ không hiện hữu của Italo Calvino

Từ tình tiết câu chuyện, cách xây dựng nhân vật cho đến kết thúc đều mang màu sắc

cổ tích lịch sử Tác giả cho rằng bên cạnh vỏ bọc là một câu chuyện theo motif cổ

tích nhưng Hiệp sĩ không hiện hữu còn bàn đến những vấn đề nhân sinh xa rộng hơn

những câu chữ được hiện diện trên bề mặt

2.2 Phần tài liệu tiếng nước ngoài

Game Theory and the Humanities:Bridging Two Worlds (Lý thuyết trò chơi

và nhân văn: Kết nối hai thế giới) của tác giả Stenven J Brams, đây là một công

trình hấp dẫn về lý thuyết trò chơi với các tình huống trong triết học, chính trị, pháp luật, lịch sử, văn học và thậm chí cả Kinh Thánh Steven J Brams cho thấy cái nhìn sâu sắc thực tế về lý thuyết trò chơi Mô hình lý thuyết trò chơi được phổ biến trong

kinh tế học, phổ biến trong khoa học chính trị, và ngày càng được sử dụng trong tâm lý học và xã hội học; trong sinh học tiến hóa

Công trình nghiên cứu của Andrew Coleman: Game Theory and its Applications: In the Social and Biological Sciences (Lý thuyết trò chơi và ứng dụng

của nó: Trong khoa học xã hội và sinh học), Andrew Coleman cung cấp và giới thiệu các nguyên tắc cơ bản của trò chơi toán học và các ứng dụng lớn khác trong tâm lý xã hội, lý thuyết quyết định, kinh tế, chính trị, sinh học tiến hóa, triết học, nghiên cứu hoạt động và xã hội học

Of Grammatology (Về ngữ pháp luận), Derrida đã lập luận rằng trong suốt

những truyền thống triết học phương Tây, văn bản đã được coi như là một hình thức phái sinh của lời nói Trong quá trình nghiên cứu của Derrida vị trí của giải cấu

trúc xuất hiện trong các tác phẩm của một số nhà văn, Of Grammatology giới thiệu

nhiều khái niệm mà Derrida sẽ sử dụng trong công việc sau này, đặc biệt là liên quan đến ngôn ngữ và văn bản Nghiên cứu bắt đầu với một đánh giá của ngôn ngữ học Saussure về cấu trúc luận, đặc biệt, Derrida phân tích các khái niệm về "dấu hiệu", mà đối với Saussure có hai thành phần riêng biệt của âm thanh và ý nghĩa Các thành phần này cũng được gọi là cái biểu đạt và cái được biểu đạt

J Derrida trong Structure, Sign, and Play in the Discourse of the Human Sciences (Cấu trúc, Kí hiệu, và Sự chơi trong diễn ngôn của khoa học nhân văn)

được trình bày tại một hội nghị nhằm phổ biến các vấn đề về cấu trúc luận Công trình nghiên cứu này đã thảo luận về triết học và khoa học xã hội theo diễn ngôn cấu trúc luận của Derrida Trong nghiên cứu này đối tượng chính được tập trung phân tích có mối quan hệ giữa các yếu tố của hệ thống văn hóa như thần thoại Tác giả cho rằng không có cái gọi là “trung tâm” trong tổ chức cấu trúc luận, mọi chức năng của nó đều là như nhau và lịch sử của cấu trúc là lịch sử của sự thay thế,

"Trung tâm không thực sự là trung tâm" Phê bình của Derrida căn cứ vào cấu trúc

luận cho ý tưởng này của trung tâm Một cấu trúc giả định là một trung tâm lệnh

cho cấu trúc và ý nghĩa mang lại cho các thành phần của nó, và sự tương tác giữa chúng được cho phép trong giới hạn tức là chơi

Truth and Method (Chân lý và Phương pháp) của Hans Georg Gadamer, với

chủ đề chính của nó là sự thật không thể được giải thích đầy đủ theo phương pháp khoa học, và nghĩa thực sự của ngôn ngữ vượt lên trên những giới hạn của giải thích

về phương pháp luận Gadamer cho rằng thông diễn học (khoa học giải thích) không chỉ đơn thuần là một phương pháp xác định sự thật, mà nó còn là một hoạt động nhằm để hiểu các điều kiện một cách tốt nhất Theo Gadamer, vai trò của thông diễn học trong các ngành khoa học của con người là không giống như vai trò của các phương pháp nghiên cứu trong các ngành khoa học tự nhiên Phép tường giải học không chỉ đơn thuần là một phương pháp giải thích, nhưng là một cuộc điều tra về bản chất của sự hiểu biết, mà vượt lên trên những khái niệm của phương pháp Sự thật không phải là một cái gì đó mà có thể được xác định bởi một kỹ thuật đặc biệt hoặc thủ tục điều tra, nhưng là một cái gì đó mà có thể vượt qua những giới hạn của lý luận về phương pháp luận Sự thật của ngôn ngữ nói hoặc bằng văn bản

có thể được tiết lộ khi chúng ta khám phá ra những điều kiện cho sự hiểu biết ý

nghĩa của nó Chân lý và Phương pháp được chia thành ba phần: Phần đầu tiên được mang tên "Câu hỏi về sự thật như nó xuất hiện trong kinh nghiệm của nghệ thuật,", phần thứ hai có tựa đề "Sự mở rộng của các vấn đề thật sự hiểu biết về khoa học con người" và phần thứ ba được mang tên "Sự thay đổi bản thể của thông diễn được hướng dẫn bởi ngôn ngữ." Phần đầu tiên cho rằng sự thật có thể được trải

nghiệm qua nghệ thuật, và rằng chân lý của nghệ thuật có thể vượt qua bất kỳ phương pháp cụ thể của sự hiểu biết Phần thứ hai mô tả mối quan hệ giữa nghiên cứu lịch sử và khoa chú giải, và giữa ý thức lịch sử và sự hiểu biết Phần thứ ba thảo luận về bản chất của sự hiểu biết về ngôn ngữ, và mô tả cách ngôn ngữ có thể là một đường chân trời cho thông diễn học

Mikhail Bakhtin trong Rabelais and His World (Rabelais và thế giới của ông) là công trình khảo sát sự chơi hài hước trong các sáng tác của Rabelais và bên

cạnh đó là sự phổ biến về văn hóa dân gian thời Trung cổ và Phục hưng Bakhtin

tìm cách khôi phục lại các phần của Gargantua và Pantagruel qua hai vấn đề quan

trọng: lễ hội (carnaval) được ông miêu tả như một tổ chức xã hội và chủ nghĩa hiện thực nghịch dị được định nghĩa như một chế độ văn học Công trình nghiên cứu này trở thành một tài liệu quan trọng trong tư tưởng hiện đại về các vấn đề ngôn ngữ, giải thích các hiện tượng văn hóa và sự tương tác giữa xã hội và văn học

The Thousand and One Nights as a Model for Infinite Narrative in Borges, Calvino, Barth and Rushdie (Nghìn lẻ một đêm như một kiểu mẫu cho tường thuật

vô tận của Borges, Calvino, Barth and Rushdie) của tác giả Jena Habegger – Conti

là một phân tích so sánh về bốn tác giả đương đại, những người đã tuyên bố Nghìn

lẻ một đêm là văn bản yêu thích của họ: Jorge Luis Borges, Italo Calvino, John

Barth, và Salman Rushdie Các tác giả này cùng chia sẻ mối quan tâm trong quá trình tường thuật và lo lắng cho tương lai của tiểu thuyết Từ mối quan tâm này đã dẫn họ thông qua các mô hình tường thuật trong tiểu thuyết của mình để cho thấy khả năng kể chuyện vô hạn Sự ra đời để nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn tổng

quan về các mô hình tường thuật có khả năng vô hạn được trình bày trong Nghìn lẻ một đêm

Italo Calvino a Journey Toward Postmodernism (Italo Calvino một hành trình hướng về chủ nghĩa hậu hiện đại), của tác giả Constance Markey đã giới thiệu

về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Italo Calvino Nội dung công trình nghiên cứu được chia làm sáu phần Phần thứ nhất nói về tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của Italo Calvino Phần hai là những bước đầu tiên trong chủ nghĩa tân hiện thực Phần

ba là những hành trình hiện đại Phần bốn là những cuộc phiêu lưu tưởng tượng Phần năm là những sự khám phá vào thế giới khác và cuối cùng là những hành trình cuối cùng Với công trình nghiên cứu này, mỗi phần tương ứng với mỗi giai đoạn sáng tác trong sự nghiệp của Italo Calvino Qua công trình này, một lần nữa chúng

ta thấy được rõ hơn tài năng của Calvino thể hiện ở sự đa dạng trong sáng tác

Bộ sách tổng hợp những bài phê bình văn học hay nhất với trên 300 tập do giáo sư Harold Bloom làm tổng biên tập, trong đó có công trình nghiên cứu

Bloom’s Major Short Story Writer Italo Calvino (Nhà văn viết truyện ngắn lớn Italo Calvino của Bloom) Công trình đã hệ thống lại bốn tiểu thuyết của Italo Calvino bao gồm: Những thành phố vô hình, Tử tước chẻ đôi, Nam tước trên cây và Hiệp sĩ không hiện hữu Việc nghiên cứu những tác phẩm này dựa trên ba tiêu chí: Tóm tắt

nội dung cốt truyện, trình bày hệ thống nhân vật và đưa ra nhiều lời bình luận của những người đọc quan trọng

Calvino’s Journey: Modern Transformations of Folktale, Story, and Myth (Hành trình của Calvino: Những biến đổi hiện đại của truyện dân gian, truyện kể

và thần thoại) trong chuyên đề của đại học Indiana tác giả Cristina Bacchilega đã đề

cập đến những vấn đề thuộc phạm trù văn hóa dân gian đã ảnh hưởng, tác động rất lớn đến văn học Từ quan niệm trên tác giả đưa ra một loạt những nghiên cứu của những nhà nghiên cứu khác để chứng minh cho luận điểm của mình và chọn tác phẩm của Italo Calvino để chứng minh cho điều tác giả đã đề cập đến Cristina

Bacchilega phân tích tiểu thuyết Hiệp sĩ không hiện hữu của Calvino để có một cái

nhìn chính xác hơn cho luận điểm trên Qua công trình nghiên cứu này của Cristina

Bacchilega, chúng ta nhận thấy tiểu thuyết Hiệp sĩ không hiện hữu trong suy nghĩ

của tác giả là sự hoài niệm nuối tiếc quá khứ về truyện kể dân gian của Italo Calvino Bên cạnh đó là niềm khao khát khám phá, bùng nổ trong nhận thức của Calvino về lằn ranh của truyền thống – dân gian cùng với văn học – những quy tắc kết hợp trong kể chuyện

Công trình nghiên cứu của John Gatt- Rutter: Calvino Ludens: Literary Play and Political Implications (Calvino người chơi: Trò chơi văn học và những ngụ ý chính trị) Nghiên cứu trên trình bày những quan niệm xã hội, chính trị của Italo

Calvino thông qua việc sáng tạo văn chương Tác giả dẫn giải quan niệm của Calvino đi từ cuốn tiểu thuyết đầu tiên qua những tiểu thuyết khác sau này của ông Thông qua ngòi bút đầy tài năng và tư duy không ngừng đổi mới sáng tạo, bằng văn

bản Italo Calvino đã nêu lên những quan điểm chính trị của mình một cách kín đáo nhất

Trong một cuộc phỏng vấn của tác giả Gregory L Lucente dành cho Italo

Calvino: An Interview with Italo Calvino (Một cuộc phỏng vấn với Italo Calvino)

Tác giả đã dành những câu hỏi thú vị xung quanh cuộc sống, tử tưởng của Italo Calvino trong một số tiểu thuyết nổi tiếng của ông Qua bài phỏng vấn người đọc sẽ hiểu thêm được phần nào công việc sáng tạo của Calvino

3 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài: “Trò chơi văn chương trong tiểu thuyết của Italo Calvino” chúng tôi mong muốn khám phá những khía cạnh trò chơi trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta thông qua những phương thức nghệ thuật Từ những đặc điểm nghệ

thuật như: kết cấu trò chơi, luật chơi, người chơi, không thời gian trò chơi chúng tôi muốn làm nổi rõ tính chất trò chơi văn chương trong tiểu thuyết của Italo Calvino Qua đó, chúng tôi xác định ý nghĩa nhân sinh thể hiện qua các mô hình trò chơi

trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta và sự đóng góp nghệ thuật, quan niệm

về trò chơi trong sáng tạo tiểu thuyết qua thực tiễn sáng tạo trò chơi văn chương

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của chúng tôi trong đề tài này là bộ ba tiểu

thuyết Tổ tiên của chúng ta bao gồm ba tiểu thuyết: Nam tước trên cây, Tử tước chẻ đôi và Hiệp sĩ không hiện hữu của Italo Calvino do Vũ Ngọc Thăng dịch Ngoài ba

tiểu thuyết kể trên chúng tôi còn nghiên cứu thêm ba tiểu thuyết khác của Italo

Calvino lần lượt là: Nếu một đêm đông có người lữ khách (Trần Tiễn Cao Đăng dịch), Ngài Palomar và Những thành phố vô hình do Vũ Ngọc Thăng dịch

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu đề tài này được chúng tôi giới hạn trong những vấn đề

về yếu tố trò chơi, trò chơi văn chương, từ đó để có cái nhìn hệ thống hơn về vấn đề vận dụng trò chơi trong sáng tạo văn học Làm rõ những yếu tố về trò chơi văn

chương được thể hiện trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta và một vài tiểu

thuyết khác của Italo Calvino

5 Phương pháp nghiên cứu:

 Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Đây là phương pháp quan trọng trong quá trình nghiên cứu đề tài này, lý thuyết trò chơi không chỉ có trong văn học mà liên quan đến hầu hết tất cả các lĩnh vực khác Sử dụng phương pháp này trong mối liên ngành với các ngành xã hội khác như: triết học, văn hóa, lịch sử… nhằm làm nổi rõ vấn đề cần nghiên cứu

 Phương pháp nghiên cứu tiểu sử tác giả

Nghiên cứu tác phẩm văn học không thể nào bỏ qua tiểu sử, thời đại mà tác giả sinh sống, điều này cho ta cái nhìn chính xác hơn về nội dung tư tưởng mà nhà văn muốn chuyển tải thông qua sáng tác

 Phương pháp văn hóa – lịch sử

Chúng tôi đặt những sáng tác của Italo Calvino trong mối liên hệ với xã hội, lịch sử, triết học, tôn giáo,… để từ đó chúng tôi có một cái nhìn toàn cảnh, đầy đủ hơn về những sáng tác văn học và thông điệp mà Italo Calvino muốn gửi gắm

Ngoài những phương pháp nêu trên thì chúng tôi sử dụng thêm những thao tác khác cần thiết như:

Thao tác phân tích - tổng hợp: Đây là những thao tác quan trọng trong quá

trình nghiên cứu đề tài này, thao tác này giúp chúng tôi nhằm tìm ra những đặc điểm về kết cấu, nội dung, nhân vật, nghệ thuật đặc sắc nổi bật của bộ ba tiểu

thuyết

Thao tác so sánh –đối chiếu: Thao tác này nhằm so sánh tác giả Italo Calvino và bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta trong mối tương quan với một số

thể loại văn học khác mà ông đã chịu ảnh hưởng, từ đó định hình được dấu ấn riêng

của Calvino và tiểu thuyết của ông

6 Đóng góp của luận văn

Với đề tài luận văn này, chúng tôi muốn đóng góp những khám phá về khía cạnh trò chơi văn chương trong tiểu thuyết của Italo Calvino, từ đó chúng ta sẽ có cái nhìn mới mẻ, và hiểu hơn được phần nào về việc vận dụng yếu tố trò chơi trong tiểu thuyết của Italo Calvino

Cuối cùng từ đề tài này, chúng tôi mong muốn nó sẽ là hướng gợi mở từ đó

có thêm nhiều công trình nghiên cứu sâu hơn, toàn diện hơn về nhà văn Ý này để chúng ta thấy được hết giá trị văn học của ông

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn được chúng tôi chia làm ba phần: Phần mở đầu, nội dung ba chương và phần kết luận

Trong phần mở đầu, chúng tôi giới thiệu về lý do chọn đề tài, lịch sử vấn đề, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của luận văn

và cấu trúc của luận văn Ngay sau phần mở đầu là nội dung các chương

Chương 1: Trò chơi, trò chơi văn chương và tinh thần trò chơi trong tiểu

thuyết của Italo Calvino

Trong chương này chúng tôi cố gắng làm rõ các tính chất cơ bản về trò chơi,

từ đó làm cơ sở để tiếp tục xây dựng các yếu tố trong trò chơi văn chương Từ những đặc điểm chính của trò chơi văn chương chúng tôi hướng đến giới thiệu Italo Calvino cũng như tinh thần trò chơi được thể hiện qua một số tiểu thuyết của ông,

đặc biệt là ở bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta

Chương 2: Các phương thức kiến tạo trò chơi trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta của Italo Calvino

Ở chương 2, chúng tôi đi vào khảo sát các phương thức nghệ thuật đặc sắc

mà Italo Calvino đã vận dụng khi xây dựng bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta

dưới dạng thức một trò chơi, bao gồm các yếu tố: kết cấu trò chơi, luật chơi, người chơi, và không gian thời gian trò chơi

Chương 3: Đóng góp của Italo Calvino qua sáng tạo trò chơi văn chương trong bộ

ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta

Trong chương cuối này, chúng tôi đi vào tìm hiểu những ý nghĩa nhân sinh thông qua các mô hình trò chơi được Italo Calvino vận dụng trong bộ ba tiểu thuyết

Tổ tiên của chúng ta Từ đó nêu lên những đóng góp nghệ thuật tiểu thuyết thông

qua thực tiễn sáng tạo trò chơi văn chương và quan niệm của Italo Calvino về trò chơi trong sáng tạo tiểu thuyết

CHƯƠNG 1: TRÒ CHƠI, TRÒ CHƠI VĂN CHƯƠNG VÀ TINH THẦN TRÒ CHƠI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA ITALO CALVINO

1.1 Trò chơi

Thuật ngữ trò chơi từ lâu đã không còn là khái niệm xa lạ đối với tất cả mọi nguời Bất kể là ai từ người lớn, trẻ nhỏ, đàn ông, đàn bà, người tri thức, người bình dân… hai tiếng trò chơi đều chở nên hết sức quen thuộc Trò chơi như một người bạn thân quen len lỏi vào các cộng đồng người trên thế giới, trò chơi có một sức mạnh vô hình thu hút những nguồn xung năng bên trong con người bộc phát Cho

dù bạn là ai, bạn thuộc dân tộc, quốc gia, tôn giáo nào đi nữa nhưng một khi đã tham gia trò chơi bạn sẽ bị cuốn vào một cách say mê với tất cả sự hưng phấn Chúng ta có những trò chơi chung cho tất cả cộng đồng người nhưng đồng thời ở mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, mỗi vùng miền lại có những trò chơi rất riêng mang đậm nét đặc trưng cho nơi ấy Vậy trò chơi là gì mà lại có sức hút to lớn đến vậy?

Theo Từ điển biểu tượng văn hóa Thế giới: về cơ bản trò chơi là một biểu tượng đấu tranh, đấu tranh chống lại cái chết (trò chơi trong tang lễ), chống lại các nguyên tố (trò chơi trong nông nghiệp), chống lại các lực lượng thù địch (trò chơi đánh trận), chống lại chính mình (chống lại nỗi sợ, sự yếu đuối, những nghi ngờ của mình…)…Giống như đời sống thực nhưng trong một khuôn khổ được ấn định trước, trò chơi kết hợp các khái niệm: tổng thể, quy tắc, tự do Các tổ hợp khác nhau của trò chơi là các mô hình của cuộc sống thực, cá nhân hay xã hội Nó nhằm đem lại một trật tự nào đó thay thế cho tình trạng hỗn loạn trong các mối quan hệ chuyển từ trạng thái tự nhiên sang trạng thái văn hóa, từ tự phát sang tự giác Nhưng bên dưới sự tôn trọng các nguyên tắc, trò chơi vẫn để hé lộ tính ngẫu hứng sâu xa nhất, những phản ứng riêng tư nhất chống lại các câu thúc bên ngoài…[18,

tr949]

Như vậy, trò chơi rất gần với cuộc sống, những đặc tính từ trò chơi có mối tương quan, lệ thuộc, ánh chiếu từ cuộc sống Từ ý nghĩa khái niệm trên trò chơi đã trở thành biểu tượng có ý nghĩa tinh thần rất cao trong đời sống con người

Trong tiến trình lịch sử của nhân loại hình thành và phát triển từ thấp đến cao luôn có những biến động không ngừng Chúng ta thấy rằng ngay từ thời sơ khai của loài người, vào cái buổi hồng hoang săn bắn hái lượm ấy, khi con người đối mặt với hiểm họa từ thiên nhiên, với thú dữ thì con người đã tham gia vào hình thức của một trò chơi – trò chơi sinh tồn Trò chơi ấy là sự đối mặt với những thử thách, những hiểm nguy hay còn được gọi là sự đấu tranh chống lại cái chết trước sự sống còn của một trò chơi khốc liệt Theo cách hiểu này thì trò chơi lúc này mang ý nghĩa sống đích thực, trò chơi là cuộc sống và cuộc sống cũng là trò chơi Khi xã hội loài người ngày một phát triển, sự tiến bộ văn minh ngày càng nâng cao thì cũng là lúc các kiểu trò chơi khác nhau được hình thành Khi con người không còn sống gần với tự nhiên nguyên thủy nữa thì họ bày ra những trò chơi như là một hình thức

“diễn” lại những gì từng thuộc về đời sống Nếu như trong cuộc sống hiện thực những công việc làm ra mang tính thực dụng thì trò chơi lại mang tính giải trí (hay nói cách khác trò chơi có chức năng giải trí) Càng ngày con người càng có nhiều hình thức chơi khác nhau Bởi lẽ đó trò chơi trở thành mô hình thu nhỏ của đời sống thực tại những vẫn phải đảm bảo sự tuân thủ nghiêm ngặt của quy tắc và điều lệ được ấn định Tuy nhiên, khác với cuộc sống thực, trò chơi mặc dù bị gò buộc trong luật chơi nhưng khi tham gia trò chơi con người dường như không cảm thấy mình bị

gò ép trong những quy tắc ấy, người chơi chấp nhận những quy tắc ấy một cách tự nguyện Khi tham gia trò chơi con người được sống trong không gian tinh thần thoải mái, cởi mở và hòa nhập hơn những gì họ phải đối mặt trong cuộc sống thực,

khi đó chúng ta trở về với con người đích thực của chính mình, “con người chỉ toàn vẹn khi y chơi” (Schiller)

Trong cuộc sống trò chơi mang một hàm nghĩa tinh thần rất lớn đối với con người Trò chơi có thể giúp chúng ta giải tỏa những căng thẳng để tinh thần trở nên phấn chấn hơn, khi bị cuốn vào thế giới của một trò chơi nào đó hệ thần kinh của chúng ta sẽ bị đánh lạc hướng, việc này cho phép con người tạm thời không còn quan tâm đến tất cả mọi thứ xung quanh, những thử thách mà trò chơi đem lại cũng

sẽ gây khó khăn, nhưng chúng không đem lại sức ép về mặt tâm lý cho người chơi

Để một trò chơi hình thành và tồn tại bao giờ cũng hội tụ đầy đủ những yếu tố cơ bản sau: luật chơi, người chơi, không gian, thời gian trò chơi

 Luật chơi

Nếu như người tham gia trò chơi là nhân tố quyết định đến sự thành bại của trò chơi thì luật của một trò chơi chính là điều kiện tiên quyết để một trò chơi hình thành và tồn tại Thế giới chơi so với thế giới thật có rất nhiều điểm tương đồng, thế nhưng nó lại nằm trong trường tưởng tượng của con người Địa hạt của thế giới chơi được xác lập trong khả năng sáng tạo của con người và trong địa hạt ấy một lập trình đã được định sẵn với những quy định luật lệ không thể thay đổi Luật chơi chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt của mỗi trò chơi để chúng ta không lầm lẫn trò chơi này với trò chơi khác Khi luật đã được đặt ra thì mọi thứ đều phải tuân thủ Có thể thấy rằng, các luật lệ quy tắc ở đây không phải tự bản thân mỗi trò chơi có sẵn, chúng không được hợp thức hóa từ bản thân chúng mà luật ở đây được đặt ra từ những người kiến tạo trò chơi hoặc người chơi, và chính những người chơi phải chấp nhận và tuân thủ những quy tắc ấy nếu muốn tham gia trò chơi Ở mỗi trò chơi nếu không có luật lệ thì trò chơi đó sẽ không được hình thành, nếu quy tắc bị phá vỡ hoặc có sự thay đổi thì đặc tính của trò chơi ban đầu sẽ bị mất đi để thay thế cho một trò chơi khác Sự khác biệt trong luật chơi là cơ sở nhằm phân loại các kiểu trò chơi, là căn cứ mà dựa vào đó mỗi trò chơi được thiết lập

 Người chơi

Bất kể một trò chơi nào được hình thành đều phải có người chơi, trò chơi là

do con người sáng tạo ra, nếu không có người tham gia thì trò chơi sẽ không tồn tại Chính bởi lẽ đó người chơi đóng vai trò quan trọng không thể thay thế Người tham gia trò chơi trong nhiều trường hợp sẽ được dành cho tất cả những ai muốn chơi Tuy nhiên, trong một số trường hợp người tham gia trò chơi phải được lựa chọn, sàng lọc để phù hợp với mức độ trò chơi Mỗi cá nhân ai ai cũng đều có thể tham gia những trò chơi phù hợp trong khả năng họ có thể Trong xã hội luôn có sự phân

chia đẳng cấp, mỗi một thân phận khác nhau sẽ bị thu hút bởi những trò chơi khác nhau Chúng ta có thể đưa ra những ví dụ sinh động để dẫn chứng: Ở xã hội phong kiến phương Tây có các dạng trò chơi phổ biến như: trò chơi đua ngựa, đấu kiếm rất được yêu thích nhưng chỉ dành riêng cho tầng lớp quý tộc như vua, quan, các hiệp sĩ…Đối với người dân bình thường thì trò chơi lớn nhất mang đầy màu sắc đó chính

là các lễ hội hóa trang đường phố (lễ hội Carnaval) Trong xã hội phong kiến phương Đông, trò chơi dành cho các bậc đế vương, các triều thần đều có khí phách

to lớn trong đó hàm chứa sự khoa trương xa xỉ, trò chơi của văn nhân nho sĩ luôn là

sự cầu kì tao nhã và sâu sắc, trò chơi dành cho phụ nữ luôn là thiên hướng về sự mềm mại, uyển chuyển, thong thả nhẹ nhàng, trò chơi của nhi đồng luôn là sự giản

dị, hồn nhiên và đầy tính năng động Có thể thấy, mỗi giai tầng khác nhau người chơi sẽ tham gia trò chơi theo những cách khác nhau, nhưng tựu trung lại cho dù là trò chơi nào, là ai tham gia đi nữa thì người chơi sẽ bị cuốn vào trò chơi, những trạng thái ràng buộc thường nhật được giải phóng thay vào đó là trạng thái tự do, tự

do với bản thân và tự do trong tinh thần

Thông thường người chơi sẽ thực hiện nhiều mục đích khác nhau khi tham gia trò chơi Sự phân chia người chơi đôi khi cũng chỉ mang tính tương đối tùy thuộc vào mức độ của trò chơi mà họ tham gia, tuy nhiên chúng tôi tạm thời phân chia người tham gia trò chơi ở hai góc độ tương đối sau:

Thứ nhất, những người chơi ý thức được họ đang tham gia trò chơi, những người chơi này quan niệm trò chơi chỉ là một phần của cuộc sống, là trò tiêu khiển giải trí nên họ chỉ tham gia trò chơi khi có thể vì nhu cầu chính của họ chơi là để giải tỏa những căng thẳng, phiền muộn từ cuộc sống Với đặc thù chơi chỉ là “chơi” nên khi tham gia trò chơi họ phân biệt rõ thế giới thật và thế giới trò chơi Hầu hết những người chơi này ý thức rất rõ ràng rằng họ đang chơi, đang đóng vai trò là diễn viên trong một vai diễn Người chơi ở dạng này tham gia vào trò chơi, họ am hiểu luật chơi, tuân theo luật chơi, nhập thân vào "vai" của mình trong trò chơi, theo

đó mà trò chơi được tiến hành

Thứ hai, những người chơi không phân định thế giới thực tại và thế giới “ảo” trong trò chơi Người chơi theo hình thức này là một dạng rất đặc biệt, trong trường hợp này người chơi đã xóa nhòa ranh giới giữa không gian hiện thực đời sống và không gian trò chơi, người tham gia chơi lúc này coi trò chơi là một trận chiến thực

sự trong đời người nên khi chơi họ thực sự hòa nhập bản thân vào “vai diễn”, đồng nhất “vai diễn” với chính bản thân mình Do không phân tách rõ thế giới trò chơi và thế giới thực nên họ sẵn sàng dốc hết khả năng, tinh lực của bản thân vào trò chơi

đó Lúc này người chơi đã không còn ý thức là mình đang tham gia trò chơi mà họ thực sự đã sống cùng trò chơi

 Không gian, thời gian chơi

Không gian chơi là một khái niệm mang tính trừu tượng và mơ hồ Không gian và thời gian là hai cặp phạm trù luôn song hành cùng nhau và gắn kết với nhau trong cuộc sống này Có rất nhiều loại không gian được đề cập: không gian sống, không gian tâm tưởng, không gian ba chiều… nhưng để có một định nghĩa chính

xác về không gian vẫn là điều chưa khả thi Trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê đã cắt nghĩa, lí giải về không gian như sau: “Không gian là khoảng không bao

la trùm lên tất cả sự vật hiện tượng xung quanh đời sống con người” [48, tr633]

Chúng tôi tạm thời dùng cách hiểu này để nói về một trường không gian khác nằm trong tổng thể không gian: không gian chơi

Cùng với thời gian, không gian cũng là một trong những nhân tố quan trọng của trò chơi Để trò chơi diễn ra với sự tham gia của người chơi đòi hỏi phải có một không gian chơi thực thụ, không gian chơi có thể coi là thế giới thu nhỏ, là “chiếc bình chứa” đựng trong đó cách thức diễn ra một trò chơi, luật chơi, thời gian và toàn

bộ người tham gia trò chơi Tất cả mọi hoạt động của trò chơi đều được quy tụ trong không gian ấy Không gian của một trò chơi có thể là một không gian hiện diện trong đời sống thực tại, chúng ta coi đó là không gian thật vì đối với hầu hết chúng

ta nó là thật, nhưng cũng có thể không gian thực mà con người đang sống lại là không gian “ảo” nằm trong một trò chơi vô hình nào đó được giật dây bởi một đấng

vô hình nào đó Không gian chơi vốn đa chiều, sống động và dễ thay đổi để phù hợp với các kiểu dạng trò chơi khác nhau Khi chúng ta chơi trò bịt mắt bắt dê thì không gian chơi chính là vòng tròn kết nối bởi nhiều cá nhân tập hợp lại, không gian của trò chơi bóng đá là một không gian hình chữ nhật có chu vi, diện tích cụ thể Bên cạnh đó chúng ta có những không gian “mở” và những không gian “đóng”, những không gian đó đã được quy ước và có sự thỏa thuận ngầm giữa những người chơi Trò chơi, người chơi đều xoay quanh không gian đã được định sẵn – không gian trò chơi ấy được mặc định là thực bởi chúng ta nhìn thấy và cảm nhận được Tuy nhiên, không gian chơi đôi khi lại là một thế giới mang tính tưởng tượng của người chơi, không gian đó được hình thành trong tâm trí của con người, nó hiện diện trong đầu

óc nhưng không hiện hữu trong cuộc sống thực, đó là không gian tâm tưởng Không gian ấy thường mang tính trừu tượng, mông lung và khó nắm bắt Có thể hiểu một cách đơn giản nhất không gian chơi chính là một “thế giới” mới, vừa tương đồng nhưng cũng có nét khu biệt so với thế giới thực tại được tạo dựng để một trò chơi diễn ra Trong “không gian” chơi chứa đựng tất cả những yếu tố liên quan đến trò chơi, con người trong “thế giới” ấy thoải mái hành động với những đặc trưng của trò chơi Nếu trong thế giới thực con người bị giới hạn, bị chi phối bởi nhiều yếu tố thì khi bước vào không gian chơi người ta có thể thoải mái giải tỏa những ưu tư, phiền muộn, là nơi mà con người thỏa sức gửi gắm những ước mơ, khát vọng của riêng mình Và như một lẽ tất nhiên không gian bao giờ cũng song hành cùng thời gian, xác lập không gian chơi đồng thời thời gian trò chơi diễn ra cũng cần được định hình

Với trò chơi, thời gian chơi cũng mang đặc tính quan trọng không ngoại lệ với luật chơi, người chơi và không gian chơi Thời gian chơi tạo cho trò chơi điểm khởi đầu và kết thúc, thời gian chơi nâng sự kịch tính của mỗi trò chơi và cũng là động lực để người chơi phấn đấu Nói một cách đơn giản hơn thì thời gian chơi chính là một khái niệm cho chúng ta biết trật tự và diễn biến của một trò chơi, thời gian chơi đồng nghĩa với sự vận động thay đổi của vật chất, sự vận động tương tác với thời gian và làm cho thời gian có ý nghĩa hơn

Thời gian là cái quy chiếu, cái phản ánh của thực tế và thời gian trong trò chơi sẽ được quy về thời gian tuyến tính theo một chiều duy nhất của trục thời gian Thời gian của một trò chơi được tính là thời gian của thì hiện tại không có quá khứ

và tương lai, ai đó “đang chơi” chứ không thể đã chơi và sẽ chơi Cũng cần nói thêm, đây là thời gian của một trò chơi thông thường, tuy nhiên trong trò chơi văn chương thời gian sẽ mang tính phức tạp, rối rắm hơn rất nhiều (vấn đề này chúng tôi

sẽ đề cập nhiều hơn trong phần nói về trò chơi văn chương) Thời gian chơi được tính từ khi trò chơi bắt đầu diễn ra, đến khi trò chơi kết thúc thì thời gian chơi cũng chấm dứt, những khoảnh khắc chơi là lúc để người chơi thể hiện mình thông qua thời gian Chúng ta nhận biết thời gian chơi vì chúng ta nhận biết sự biến đổi kết quả từ trò chơi Tuy nhiên, chúng ta thường chỉ thấy trò chơi dường như đang diễn

ra ở hiện tại nhưng chưa từng có biến đổi nào có thể xảy ra trong hiện tại mà nó là một quá trình, một bước đi của thời gian Thời gian chơi có thể bắt buộc là chính xác trong nhiều trò chơi có quy định chặt chẽ về thời gian Trong nhiều trò chơi như bóng đá, đấu võ… thì thời gian được quy định rõ ràng Tuy nhiên, cũng có nhiều trò chơi không giới hạn về thời gian, thời gian chơi chỉ thực sự kết thúc khi có bên chiến thắng và trong trường hợp này thời gian chơi được chính người tham gia trò chơi xác lập, trường hợp này chúng ta sẽ bắt gặp nhiều ở những trò chơi như tennis, chạy marathon, bơi lội, đánh cờ …Thời gian chơi ngắn hay dài tùy thuộc vào đặc trưng của từng loại trò chơi Có trò chơi chỉ kéo dài trong vài phút đến vài giờ, nhưng cũng có những trò chơi diễn ra trong vài ngày, tuy nhiên nếu chúng ta coi cuộc đời này là một trò chơi, một “canh bạc” lớn thì trò chơi ấy sẽ kéo dài đến cả đời người

Thời gian chơi là những khoảnh khắc để người chơi thể hiện mình, chứng tỏ sức mạnh ý trí và thể lực trước những thử thách, những điều luật mà trò chơi mang đến Trong thời gian trò chơi diễn ra người chơi thường gần như tập trung toàn bộ 100% tinh lực để không cảm thấy hối tiếc khi trò chơi kết thúc Thời gian chơi chính vì thế trở thành thứ thiêng liêng nhất để con người chứng tỏ bản lĩnh của mình, là phút giây họ vượt lên chính mình, là khoảnh khắc chiến thắng chính mình

Với những gì đã đề cập, chúng ta nhận ra được rằng một trò chơi được kiến tạo dựa trên mô hình bao gồm các yếu tố: người chơi, luật chơi, không gian, thời gian diễn ra trò chơi Hiểu như đúng tên gọi trò chơi, hàm nghĩa mang lại chính là chức năng giải trí Phát triển trò chơi là một công việc đòi hỏi tính sáng tạo và hình thành ý tưởng cao Vai trò của trò chơi chính vì lẽ đó còn có giá trị xa hơn là sự giải trí thông thường Trò chơi đang đóng vài trò qua trọng trong cuộc sống thời nay, những trò chơi truyền thống và hiện đại đã và đang đáp ứng phần lớn nhu cầu

“chơi ” trong cuộc sống của vô số người Đã có những giai đoạn con người đánh giá thấp vai trò của trò chơi, bởi sự giải trí thì không thể quan trọng bằng những việc làm được coi là nghiêm túc Tuy nhiên, càng ngày vai trò của trò chơi càng được nhìn nhận một cách đúng đắn và trở về với đúng giá trị đích thực của nó Chơi là thư giãn tinh thần, là rèn luyện bộ não, là sáng tạo những đam mê và đánh thức những cảm xúc

1.2 Trò chơi văn chương

Như đã trình bày ở trên trò chơi thuộc một phạm trù rộng lớn và vô cùng thú

vị Để một trò chơi được diễn ra đỏi hỏi phải hội tụ đầy đủ những yếu tố về luật lệ, nhân tố tham gia, không thời gian diễn ra trò chơi Trò chơi trở thành nhu cầu tinh thần tất yếu không thể thiếu được của con người từ khởi thủy nhân loại Trò chơi, hành động chơi đều hướng đến mục đích giải trí Nhân loại có bảy loại hình nghệ thuật phổ biến mà chúng ta vẫn thường nghe nói đến: kiến trúc, điêu khắc, hội họa,

âm nhạc, văn học, múa và điện ảnh Mỗi loại hình nghệ thuật đều có chức năng và vai trò khác nhau khi hướng đến những nhu cầu về thị giác, thính giác hoặc kết hợp giữa nhiều giác quan Tuy hướng đến những cách thức thẩm mỹ khác nhau nhưng tựu chung lại nghệ thuật đáp ứng những nhu cầu của con người trong đời sống nên nghệ thuật cũng là một hình thức giải trí có phần “cao cấp” của con người Vì lẽ đó nghệ thuật cũng giống như trò chơi – một trò chơi giải trí, thưởng ngoạn trong đời sống tinh thần của nhân loại Văn chương là một trong bảy loại hình nghệ thuật và văn chương cũng là một trò chơi, đó là trò chơi nghệ thuật Trò chơi văn chương với

xuất phát điểm là trò chơi thuần túy vì vậy nó sẽ mang đầy đủ những yếu tố có trong một trò chơi thông thường Yếu tố cốt lõi của văn chương là hư cấu và dù trò chơi trong sáng tạo văn chương có hư cấu đến mức độ nào đi nữa cũng không thể tách rời khỏi bản chất của trò chơi hiểu ở góc độ trò chơi phi văn học

Trò chơi trong văn học cũng giống như trò chơi phi văn học, chúng mang đầy

đủ những yếu tố có trong một trò chơi từ luật chơi, người chơi và không thời gian trò chơi Quan sát những thể loại văn học chúng ta cũng thấy rằng, văn học là hiện tượng mang tính quy ước, có hệ thống quy củ như một trò chơi Ở mỗi thể loại văn chương khác nhau chúng ta bắt gặp những quy ước riêng của chúng và chính điều này đã mang tính thách đố cho cả người viết cũng như người đọc Không phải đến thế kỉ XX việc sáng tác văn học như một trò chơi mới được hình thành và phát triển Ngay từ buổi đầu sơ khai của nhân loại, văn bản đã biến thành những trò chơi Văn chương được bắt nguồn từ những huyền thoại, thần thoại, chúng là những trò chơi chữ nghĩa Những yếu tố tưởng tượng trong huyền thoại là dạng thức cơ bản của trò chơi Qua mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn khác nhau yếu tố trò chơi vẫn xuất hiện trong văn chương và cứ thế tiếp tục “sáng tạo” theo cách thức riêng của nó Mỗi nhà văn khi thực hiện công việc sáng tác văn học thực chất là họ đang thực hiện công việc của người bày trò chơi trong văn học mà cụ thể là chơi với thể loại

Như vậy, văn học đã trở thành đối tác mà lí thuyết trò chơi đã hướng đến Với những đặc trưng riêng của mình kết hợp với lí thuyết trò chơi, văn học đã tạo ra những trò chơi độc đáo, thú vị không trùng lặp

Trò chơi thâm nhập vào hầu hết tất cả các lĩnh vực khoa học, xã hội, toán học, kinh tế, chính trị… Văn học là loại hình nghệ thuật hiện diện lâu đời trong lịch

sử nhân loại, văn học với những đặc thù riêng đã tạo ra một mảnh đất vô cùng màu

mỡ để những nhà nghệ thuật khai thác và sáng tạo Không phải ngẫu nhiên mà văn học lại là tổng quan của nhiều loại hình nghệ thuật khác, trong sáng tạo nghệ thuật chúng ta vẫn thường hay nghe đến những câu như: “Thi trung hữu họa - họa trung hữu thi” (trong thơ có họa - trong họa có thơ) hay “Thi trung hữu nhạc” (trong thơ

có nhạc) … Đây là sự dung hòa của các loại hình nghệ thuật khác trong cùng một loại hình văn học Không những thế văn học còn phát triển mảnh đất màu mỡ của mình trên một bình diện dành được sự thu hút lớn là “môn nghệ thuật thứ Bảy”: Điện ảnh Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh ở đây là sự chuyển hóa qua lại giữa văn học và các loại hình nghệ thuật khác như thế nào Nói đến nghệ thuật là nói đến việc tạo tác cái đẹp, nghệ thuật nói chung và ở đây là văn học nói riêng theo nghĩa nào

đó đã trở thành trò chơi của người sáng tạo, cái hay cái đẹp chỉ luôn hay và đẹp khi

có sự sáng tạo, sự thăng hoa và sự hoàn mỹ, “…nghệ thuật là trò chơi của con người đã đạt tới mức độ hoàn hảo, nhờ hiện tượng chuyển hóa thành tác phẩm Bằng sự chuyển hóa này, trò chơi, một khi đã trở thành nghệ thuật, có một căn cước khác, và không còn là trò chơi nữa Trò chơi nghệ thuật trong thực tế phủ định trò chơi, vì những gì tồn tại trước đây trong trò chơi không còn nữa.” [29, tr43]

Trò chơi trong văn học đưa tới một mức độ cao hơn trong nghệ thuật sáng tạo Có thể thấy rằng việc sáng tác văn học dựa trên tinh thần trò chơi là không mới, nhưng những vấn đề về lý thuyết trò chơi văn chương lại luôn đưa đến những khó khăn đối với những ai đi vào nghiên cứu Chúng rối rắm, phức tạp ở chỗ, trò chơi và trò chơi văn chương đều là những hiện tượng động, không tĩnh tại, vì thế chúng luôn có sự thay đổi đòi hỏi lý thuyết phải luôn theo cùng và thay đổi cho phù hợp với yếu tố “động” của trò chơi, trò chơi văn chương Chính bởi lẽ đó, khi đi vào tìm hiểu tính chất trò chơi của một tác phẩm văn chương, phần lớn chúng ta phải lĩnh hội từ lý thuyết trò chơi, từ đó mở rộng, áp dụng vào trò chơi văn chương

Trò chơi văn chương trong văn học cổ điển thể hiện rõ nét nhất là trong thi

ca Thơ trung đại Việt Nam là một hình thức của trò chơi văn học Tuy nhiên, trò chơi trong văn chương trung đại là trò chơi dựa trên những yếu tố ràng buộc không thể thay đổi, thơ được xác lập bởi những yếu tố luật lệ, quy tắc, nhà văn sáng tạo trò chơi văn chương dựa trên những quy tắc có sẵn về niêm luật Điều này đảm bảo cho tác phẩm thống nhất về mặt chỉnh thể cấu trúc và yếu tố nghệ thuật, nhưng khó có thể tạo được những cú “hích” mạnh mẽ về mặt sáng tạo Tuy nhiên, đối với văn chương hiện đại và hậu hiện đại, tính chất trò chơi trong sáng tạo vẫn dựa trên

những nguyên tắc nhất định nhưng sự mới mẻ, tính tự do phóng khoáng đã dần thế chỗ cho nguyên tắc trò chơi cũ Cụ thể hơn nhà văn vẫn sáng tạo văn chương trên tinh thần trò chơi nhưng trò chơi văn chương trong văn học hiện đại và đặc biệt là hậu hiện đại luôn dựa trên yếu tố tự do, biến cái vắng mặt trở nên có mặt và tạo nên

sự thăng hoa cho trò chơi văn bản Đối với trò chơi văn chương chúng cũng đòi hỏi những giới hạn bó buộc nhất định, nhưng chính tác giả - người bày trò chơi văn chương đã sử dụng sự sáng tạo của mình để làm cho những bó buộc đó trở nên nhẹ nhàng, tự do và thoải mái theo đúng tinh thần của một trò chơi Theo cách hiểu về trò chơi trong văn chương cổ điển nói riêng và trò chơi nghệ thuật nói chung thì trò chơi là sự mô phỏng lại những sự vật, hiện tượng từ trong thực tế, tính chất mô phỏng (mimesis) này được nhấn mạnh trong suốt nhiều thế kỷ Thời kỳ hiện đại có thể được ví von là kỷ nguyên của những sáng tạo mới, tính chất mô phỏng trong trò chơi văn chương lúc này được đem ra “mổ xẻ” lại Nếu tính chất mô phỏng thống trị trong trò chơi văn chương suốt chiều dài lịch sử văn học, thì giờ đây một khái niệm mới, một tính chất trò chơi mới được xác quyết: tính chất “ngụy tạo” (simulacrum) Mô phỏng là đặc tính được bắt nguồn từ hiện thực nhưng “ngụy tạo” lại mang hàm nghĩa ngược lại “Ngụy tạo” được hiểu là không bắt nguồn từ bất cứ một hiện thực nào, thực tại giờ đây trở nên mơ hồ và vô nghĩa trong chủ nghĩa hiện đại, khi sang đến hậu hiện đại thì tính chất này “biến mất” Ngụy tạo giờ đây trở thành cái “ngụy tạo” Chính việc từ bỏ sự mô phỏng, bắt chước để tạo nên cái “ngụy tạo” đã mang lại cho trò chơi văn chương sự khoái cảm, hay như R Barthes gọi là

“khoái lạc văn bản” (plaisir du text) Gạt bỏ sự bắt chước trong trò chơi văn chương

đã tạo cho người đọc những khoái cảm khi không thể tiên liệu được tình huống, sự việc Qua từng trò chơi con chữ hiện diện trên văn bản, người đọc tăng dần khoái lạc như trong trò chơi khám phá ẩn số tác phẩm Về cơ bản trò chơi trong văn học chính là trò chơi ngôn ngữ (language game), và hình ảnh hư cấu Văn bản được cấu thành từ ngôn ngữ, thứ đến là hình ảnh, Jacques Derrida lập luận rằng “không có gì ngoài văn bản”, còn J.F Lyotard thì cho rằng không gì ngoài các “đại tự sự” và “tiểu

tự sự” Như vậy ngôn ngữ là trò chơi chính, là hệ thống kí hiệu cần được mã hóa

trong trò chơi văn chương Thông qua trò chơi ngôn ngữ, nhà văn mới có thể thực hiện được trò chơi văn chương, và để thực hiện được trò chơi văn chương, tác giả phải tuân thủ theo luật của trò chơi ngôn ngữ Mỗi một phát ngôn của tác giả cũng giống như việc tiến một quân cờ trên bàn cờ Khi phát ngôn đã được nói ra, nước đi của quân cờ đã được thiết lập thì trò chơi chính thức bắt đầu Chính bởi lẽ đó, mỗi một phát ngôn của nhà văn sẽ là một hành động chơi: chơi với ngôn ngữ và chơi cùng văn bản Nếu như một trò chơi thông thường khi kết thúc sẽ có cho ra ba kết quả rõ ràng: Thắng, thua, hòa Ngược lại trò chơi ngôn ngữ, trò chơi văn chương không cho ra kết quả rõ ràng, do tính chất phong phú và biến hóa khôn lường của ngôn ngữ mọi “nước đi” vẫn luôn nằm trong sự bất ngờ, khó đoán định Có thể nói cuộc sống là một hằng số của trò chơi ngôn ngữ, tất cả chúng ta hàng ngày vẫn tham gia vào trò chơi ngôn ngữ một cách vô điều kiện mà không cần biết kết quả sẽ

ra sao Nhà văn dùng trò chơi ngôn ngữ và thông qua văn bản để tạo tác nên trò chơi văn chương, hay nói đúng hơn trò chơi văn chương là sự kết nối của các trò chơi ngôn ngữ

Ngôn ngữ là vô biên, là không biên giới, vì thế trò chơi văn chương trước hết phải được thể hiện ở khả năng sáng tạo không có sự trùng lắp trong sáng tác của một tác giả Chính bởi lẽ đó, trong văn chương hậu hiện đại tính chất trò chơi luôn được nhấn mạnh, trong các sáng tác hậu hiện đại hầu như chúng ta luôn cảm nhận được “sự dịch chuyển” Luôn là một trạng thái “động” và không có điểm ngừng, trò chơi văn chương hậu hiện đại luôn hướng đến những giá trị mới lạ, độc đáo, không

dễ để nắm bắt nhưng không đưa đến sự nhàm chán Nếu như nói đến trò chơi, đôi khi trong suy nghĩ của nhiều người đó là những hoạt động mang tính đùa vui, bỡn cợt thiếu đi sự nghiêm túc Suy nghĩ đó, có thể nói là có phần phiến diện và làm giảm đi giá trị của việc sáng tạo trò chơi trong văn học, đồng ý rằng có những trò chơi không mang đến sự nghiêm túc nhưng đối với trò chơi văn chương đó lại là hoạt động “siêu nghiêm túc” Trò chơi trong phê bình văn chương là là một tổ chức nghệ thuật về tổ chức, kết cấu, trần thuật…, chơi một cách sáng tạo, một cách thẩm

mỹ và chơi một cách có ý đồ, từ đó có thể hiểu trò chơi văn chương là một tổ chức

nghệ thuật hoàn hảo Để xây dựng một trò chơi trong văn học, chúng ta không thể tách bạch với trò chơi phi văn học mà phải gắn liền với bản chất của nó Trò chơi dành chung cho tất cả mọi đối tượng nên việc sáng tạo văn học như một trò chơi phải đi từ cái gốc, cái nền tảng của trò chơi Chúng ta xem văn học như một trò chơi bởi văn bản là một thế giới thứ hai, thế giới được người viết tạo dựng lên bên ngoài thế giới thực, đó là một thế giới hoàn toàn mới có không gian, thời gian, quy luật riêng chi phối người tham gia trò chơi một cách chặt chẽ nhưng mang tính nhất thời Về điểm này trò chơi văn học có nhiều nét tương đồng với một trò chơi phi văn học Người chơi, không gian chơi, thời gian chơi, luật chơi là những yếu tố cơ bản tạo nên mô hình cấu trúc của một trò chơi Bởi trò chơi kiến tạo nên một thế giới khác, dựa trên một thế giới có sẵn và không hoàn toàn thoát li thế giới ấy nên trò chơi có tính chất lưỡng diện, vừa nghiêm túc, vừa phi nghiêm túc, vừa hiện thực, vừa ước lệ, vừa mang tính quy tắc, vừa mang tính tự do Điều này giúp thiết lập mối quan hệ giữa trò chơi từ góc độ phi văn học và trò chơi như một hoạt động sáng tạo văn học Sáng tạo những kiểu trò chơi đem đến cho văn học một năng lượng mới trong sự khám phá về thế giới và phơi bày bản thể ở chiều sâu nhất của con người

Schiller nói rằng: “Con người chỉ toàn vẹn khi y chơi” [25] Eugen Fink cũng cho rằng: “Chơi, được xem là có chức năng như một sự gián đoạn nhất thời, một sự tạm ngừng” [25] Vậy trò chơi giải thoát con người khỏi những ám ảnh, lo âu trước

những xung đột trong cuộc sống, giúp con người được sống toàn vẹn với bản thể như một hiện tượng hiện sinh Bởi thế, sáng tạo nên trò chơi trong văn học là thước

đo tư duy nghệ thuật của nhà văn, cho thấy anh thấu nhận đến đâu bản chất của cuộc sống và chiều kích sâu xa của bản ngã con người Giữa trò chơi và trò chơi văn chương có khá nhiều điểm tương đồng, tuy nhiên bên cạnh những cái chung đó thì trò chơi trong văn học cũng tạo dựng cho bản thân nó những quy tắc, nguyên lý vận động riêng của nó Một trò chơi thông thường chúng ta chơi đôi khi không nhất thiết phải có người thưởng ngoạn, nhưng trò chơi nghệ thuật, trò chơi văn chương nhất thiết phải có người thưởng ngoạn Trò chơi văn chương ngoài việc thể hiện ý tưởng của người sáng tạo còn mang thông điệp chuyển tải, vì thế trò chơi văn

chương nhất thiết phải có người thưởng thức Trong một số nghiên cứu đương đại, nguyên lý vận động riêng của trò chơi văn chương được nhấn mạnh ở các tính chất như: “tính xảy lặp bất tận (J Kristeva), tính “mở” (H Gadamer), tính “vượt ngưỡng”, logic “lộn ngược” (M Bakhtin) và sự hình thành “trường chơi tự do”,

“giải trung tâm” (J Derrida), tính “ảo” (E Fink) và khả năng kiến tạo mê cung trong tác phẩm.” [93] Trò chơi văn chương vì lẽ đó là một dạng thức trò chơi đứng

cao hơn trò chơi phi văn chương một bậc Nếu như “trò chơi là gom hốt cát vàng lẫn lộn không có lựa chọn, còn nghệ thuật thì phải đãi lọc cát để lấy vàng tinh chất.” [51, tr327]

Vậy tác phẩm văn học có phải là trò chơi sáng tạo của nhà văn hay không? Câu trả lời là đúng, bởi lẽ bản thân tác phẩm văn chương như đã nói ở trên đã là một trò chơi Dựa trên những chất liệu có sẵn, tác giả kiến tạo ra một “ảo ảnh không gian” của riêng mình, không gian này vừa mang tính hiện thực, vừa mang màu sắc tưởng tượng Một trò chơi văn chương phải tồn tại trong những ranh giới hoặc nguyên tắc nhất định nhưng cũng hết sức tự do Nếu như một trò chơi thông thường đôi khi bị cho là thiếu tính nghiêm túc thì trò chơi văn chương phải được xây dựng trên tinh thần “siêu nghiêm túc” Trò chơi trong văn học là nghệ thuật, là tổ chức có

sự liên kết chặt chẽ và logic, chính bởi lẽ đó sáng tạo ra trò chơi văn chương cũng là

thước đo để thử thách tư duy nghệ thuật của tác giả Trong công trình Homo Ludens, Johan Huizinga đã viết về trò chơi văn chương trong phần mở đầu chương

“Play and Poetry” [Sự chơi và thi ca] như sau: “ trong khi ở những hình thái xã hội được tổ chức cao hơn, tôn giáo, khoa học, luật pháp, chiến tranh và chính trị dần dần mất đi liên hệ với sự chơi – mối liên hệ vốn rất đậm nét ở những giai đoạn trước đó, thì chức năng của thi sĩ vẫn định vị vững chắc trong thế giới của sự chơi (play-sphere), nơi thi ca được khai sinh Thi ca (Poiesis), trên thực tế, mang chức năng trò chơi” [79] Để tạo ra một trò chơi văn chương thực thụ, nhiều nhà văn có

khi mất vài chục năm để “thai nghén” một tác phẩm, điều này cho chúng ta thấy trò chơi văn chương là một công việc hết sức khó khăn và cực kỳ nghiêm túc Bản thân một tác phẩm văn chương đã bao hàm trong nó những yếu tố nội tại, trước hết đọc

một tác phẩm văn học là để giải trí, khi nhu cầu giải trí được đáp ứng người đọc mới bắt đầu bàn đến vấn đề “giải phẫu” tác phẩm để nghiên cứu những nội hàm ẩn chứa trong nó Trong trò chơi đó, chính tác giả là người bày biện ra mô hình trò chơi, luật chơi, không thời gian trò chơi để “rủ rê” người đọc cùng chơi, cùng tương tác và “sân chơi” (play ground) chính là tác phẩm Trong con mắt của nhiều người sáng tạo, nghệ thuật là công việc đòi hỏi sự nghiêm túc, thái độ làm việc trách nhiệm Điều này không có gì là sai, bất kì công việc gì cũng đòi hỏi thái độ nghiêm túc, nhưng dù có làm gì đi nữa, công việc chỉ đạt sự hoàn chỉnh khi người làm có được tinh thần thoải mái nhất và có lẽ với con người không gì thoải mái bằng khi

chúng ta chơi Chính bởi lẽ đó Milan Kundera cho rằng: tiểu thuyết mang tính một trò chơi Trong trò chơi đó, là những kiến tạo hướng về con người, hướng về chức

năng giải trí, nhưng đó không phải là sự giải trí thuần túy mà là giải trí mang tính trí tuệ Nếu xem tác phẩm là một trò chơi với biên độ rộng lớn nhà văn có thể thỏa sức tạo dựng “thế giới” cho mình theo những cách thức, quy tắc riêng để “là chính mình” trong không thời gian ấy với những ưu tư trăn trở trước thời cuộc Văn chương là nghệ thuật nên dù là “chơi” thì nó vẫn phải đảm bảo được sự thẩm mỹ và tinh tế Điều này phụ thuộc vào tư duy logic của nhà văn thể hiện ở cách tổ chức sắp xếp, tạo dựng kết cấu, tình huống, sự kiện, nhân vật hư cấu trong trò chơi văn chương ấy Khám phá ra thế giới trò chơi trong tiểu thuyết mang đến cho người đọc một sự thú vị sảng khoái như đúng tính chất trò chơi vốn có, không những thế người đọc còn nắm bắt được phần nào thông điệp mà người nghệ sĩ qua sáng tạo muốn nhắn gửi Thế giới này có bao điều kì thú mà con người biết chẳng được bao nhiêu, đứng trước mỗi hiện tượng con người luôn phải đặt ra rất nhiều câu hỏi vì sao lại

thế?, sao không thế này mà lại là thế kia? Với tác phẩm văn học thì “Đằng sau các câu chuyện vui đó, người ta nhận ra một niềm tin: chính bằng hành động mà con người vượt ra khỏi cái thế giới lặp đi lặp lại thường nhật trong đó mọi người đều giống nhau, chính bằng hành động mà người ta tự phân biệt mình với người khác

và trở thành cá nhân.” [30, tr13]

Trò chơi văn chương, cụ thể là trò chơi văn chương trong tiểu thuyết sẽ có đôi nét khác biệt Tiểu thuyết là một thể loại đặc biệt, tính chất trò chơi trong tiểu thuyết được thể hiện ở chỗ, tiểu thuyết với biên độ rộng mở đã cùng con người với sức sáng tạo không ngừng nghĩ phối hợp lại với nhau để tạo ra một trò chơi nghệ thuật độc đáo Bản thân tiểu thuyết có dung lượng lớn và không bị giới hạn, vì lẽ đó trò chơi văn chương trong tiểu thuyết có thể bao quát được nhiều khía cạnh trò chơi khác nhau, tiểu thuyết là không gian mà nhà văn thỏa sức sáng tạo Người kiến tạo trò chơi có thể tạo ra những trò chơi văn chương khác nhau trong tiểu thuyết vì trò chơi trong tiểu thuyết có thể xây dựng dưới nhiều dạng thức: ngôn ngữ, nhân vật, kết cấu… Người viết coi văn bản là một trò chơi – trò chơi mang nhiều yếu tố: mạo hiểm, tư duy sáng tạo và đột phá Nhà văn chính là người bày trò trong thế trận văn bản, trong thế trận là văn bản ấy người bày trò bày ra những trò chơi khác nhau Khi người bày trò kiến tạo ra các trò chơi cũng đồng thời với việc xác lập nên những quy tắc, luật lệ đối với trò chơi mà họ bày ra Trong trò chơi văn học, khi trò chơi được định hình, nguyên tắc được xác lập, nhân vật hư cấu trở thành người tham gia trò chơi, không thời gian nghệ thuật được ấn định – trò chơi chính thức bắt đầu Lúc này người viết trở thành người “sống” cùng văn bản, họ là những người bày ra trò chơi và cũng nhiều khi tham gia luôn vào cuộc chơi văn bản Người tham gia trò chơi có mặt gần như sớm nhất phải nói đến những người nghệ sĩ dân gian Trong lao động khi muốn quên đi những mệt mỏi họ cất lên những câu hát Những câu hát

có vần điệu, có thanh sắc là khởi đầu của trò chơi nghệ thuật Những người khởi xướng lên những câu hát đầu tiên được xem là người đầu trò, là những con hát tham gia vào trò chơi nghệ thuật – họ là những người đầu tiên khai phóng ra trò chơi nghệ thuật Trước khi có những trò chơi khác thì con người sử dụng chính những làn hơi, ngôn ngữ để tạo ra tiết điệu hình thành nên câu hát, đó là một dạng thức của trò chơi Thật khó để chúng ta có được sự phân tách rõ ràng đối với người tham gia trò chơi Trong mỗi ngữ cảnh trò chơi khác nhau con người thường biết mình phải

có những thao tác gì, hành động nào để sắm vai người chơi một cách hoàn hảo nhất Trong từng ngữ cảnh, chúng ta phải phân biệt cho được đâu là người đang tham gia