Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng tư tưởng đó vào công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay

Nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc nói chung và đoàn kết tôn giáo nói riêng, quán triệt sâu sắc tư tưởng này vào các chủ chương [r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN XUÂN TRUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO

VÀ SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐÓ VÀO CÔNG CUỘC

ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-  -

NGUYỄN XUÂN TRUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO

VÀ SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐÓ VÀO CÔNG CUỘC

ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-  -

NGUYỄN XUÂN TRUNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT TÔN GIÁO

VÀ SỰ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG ĐÓ VÀO CÔNG CUỘC

ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

Chuyên ngành : TRIẾT HỌC

Mã số : 602280

Người hướng dẫn:

PGS.TS PHẠM NGỌC ANH

HÀ NỘI - 2008

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Có một thời gian dài, nhiều người đã đánh giá thấp vai trò, vị trí của tôn giáo Họ cho rằng cùng với sự phat triển chín muồi của chủ nghĩa xã hội thì tôn giáo sẽ nhanh chóng mất đi Nhưng thực tế đã chứng minh ngược lại: Tôn giáo không những không mất đi mà trong những năm tháng cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, tôn giáo ở nhiều nơi đã hồi sinh trở lại và phát triển mạnh mẽ, kèm theo đó là những vấn đề phức tạp cần được giải quyết

Tình hình phát triển tôn giáo ở Việt Nam cũng không phải là trường hợp ngoại lệ, đặc biệt là những năm gần đây, cùng với quá trình đổi mới dân chủ hóa, sinh hoạt tôn giáo bắt đầu hồi sinh và có xu hướng phát triển mạnh hơn trước với nhiều màu sắc mới Sự phát triển mạnh mẽ của tôn giáo tất yếu sẽ nảy sinh những vấn đề phức tạp về văn hóa - xã hội, an ninh quốc gia đòi hỏi chúng ta phải có đường lối, chủ trương, chính sách giải quyết thỏa đáng Hơn nữa, trong

sự nghiệp đổi mới vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh hiện nay, một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược đặt ra là đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo nhằm phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân,

để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chống mọi âm mưu chia rẽ dân tộc, lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch, phản động chống phá sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, Đảng ta luôn khẳng định: Cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng của Đảng và toàn dân tộc Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hề thống lý luận toàn diện sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, trong đó có vấn đề đại đoàn kết dân tộc, đoàn kết tôn giáo Trên cả bình diện lý luận và thực tiễn, Hồ Chí Minh

đã có những quan điểm độc đáo, đặc sắc, những cách làm hiệu quả, thiết thực để

xây dựng khối đại đoàn kết dan tộc, đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam Những quan điểm và cách làm sáng tạo này tạo nên di sản quý báu mà Hồ Chí Minh để lại cho toàn Đảng, toàn dân ta, cần phải biết kế thừa, phát huy qua các giai đoạn cách mạng, nhất là ở những giai đoạn có nhiều thay đổi có tính chất bước ngoặt, nhiều vấn đề xuất hiện đòi hỏi phải giải quyết theo một tinh thần, nhận thức mới

Nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc nói chung và đoàn kết tôn giáo nói riêng, quán triệt sâu sắc

tư tưởng này vào các chủ chương chính sách và công tác tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới là vấn đề có giá trị lý luận và ý nghĩa thực tiễn

cấp bách Xuất phát từ những lý do cấp thiết trên, tôi đã chọn đề tài “Tư tưởng

Hồ Chính Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng tư tưởng đó vào công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt

nghiệp thạc sĩ triết học của mình để góp phần thực hiện nhiệm vụ trên

Bản thân tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu đã rất tâm đắc với đề tài này và dành nhiều công sức cho nó Song, do trình độ năng lực còn nhiều hạn chế, cộng với sự chật hẹp về quỹ thời gian.vv do đó những nội dung đề cập trong luận văn còn có khiếm khuyết là điều khó tránh khỏi Tác giả rất mong nhận được sự góp ý, phê bình của các thầy cô giáo, bạn bè và đồng nghiệp để lần sau nếu có dịp trở lại tôi sẽ cố gắng hoàn thiện đề tài của mình một cách tốt hơn

2.Tình hình nghiên cứu

Tư tưởng đại đoàn kết nói chung và đoàn kết tôn giáo nói riêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh là đề tài lớn đang được nhiều người quan tâm nghiên cứu,

chẳng hạn như: “Chiến lược đại đoàn kết Hồ Chí Minh” do Phó giáo sư Phùng Hữu Phú chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995 “Hồ Chí Minh về vấn

đề tôn giáo, tín ngưỡng” của Viện nghiên cứu tôn giáo thuộc trung tâm khoa

học xã hội và nhân văn Quốc gia, do Nxb Chính trị Quốc gia xuất bản, năm

1998 Đây là công trình đầu tiên của một tập thể tác giả đã sưu tầm và tuyển

chọn những bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh về tôn giáo tín ngưỡng Công trình này còn có phần biên niên sự kiện Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng (tr.359 - 442) và bảng tra cứu Công trình đã cung cấp nguồn tư liệu quý, đáng tin cậy đối với bạn đọc và các nhà khoa học khi nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, tín ngưỡng nói chung và đoàn kết tôn giáo nói riêng

Một công trình quan trọng khác là kỷ yếu đề tài “Chủ nghĩa Mác - Lênin

về vấn đề tôn giáo” của Trung tâm khoa học về tín ngưỡng tôn giáo, thuộc Học

viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, năm 1998 Đây là tài liệu tham khảo tốt cho những người đang nghiên cứu đề tài này Các tác giả của công trình đã giới thiệu tổng quát những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo

Trong cuốn “Thêm những hiểu biết về Hồ Chí Minh”, Nxb Lao động, Hà Nội, năm 1999, tác giả Đỗ Quang Hưng đã đề cập đến “Vấn đề tôn giáo tín ngưỡng trong tư tưởng Hồ Chí Minh” Hoăc cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo”, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, năm 2003 do Lê Hữu

Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ đồng chủ biên đã đề cập tới rất nhiều khía cạnh, góc

độ khác nhau trong tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo

Ngoài ra, có thể kể đến các bài nghiên cứu đăng trên các báo và tạp chí

sau đây: Đỗ Quang Hưng (1999), “Vấn đề tôn giáo tín ngưỡng trong tư tưởng

Hồ Chí Minh”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1/1999; Nguyễn Đức Lữ (3/1995), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về Đoàn kết lương - giáo”, Tạp chí Lịch sử Đảng; Nguyễn Ngọc Hà (1/1996) “Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo”, Tạp chí Lịch sử Đảng; Lê Đại Nghĩa (2001), “Về tư tưởng đoàn kết lương giáo của Chủ tịch Hồ Chí Minh”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số

1/2001

Các công trình nghiên cứu nêu trên là nguồn tài liệu quý giá giúp tôi kế thừa được những thành quả cả về nội dung và phương pháp Tuy nhiên, đó cũng chỉ là những ý kiến đơn lẻ trong các bài viết ngắn và phân tán; hoặc là những ý

kiến đánh giá, nhìn nhận vấn đề dưới góc độ hẹp riêng của từng tác giả mà thôi

Vì vậy, nghiên cứu vấn đề này vẫn cần phải tiếp tục mở rộng và đi sâu hơn nữa Đặc biệt là sự vận dụng tư tưởng đoàn kết tôn giáo của Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay vẫn còn là một vấn đề đòi hỏi phải được quan tâm và làm sáng tỏ

toàn diện Vì thế, tôi tiếp tục nghiên cứu”Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và sự vận dụng tư tưởng đó vào công cuộc đổi mới hiện nay”, đề tài luận

văn không trùng lặp với các công trình đã công bố trước đó

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Luận văn nghiên cứu một cách hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất một số giải pháp, nội dung nhằm quán triệt và phát huy tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo trong sự nghiệp đổi mới hiện nay ở Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ

- Nghiên cứu cơ sở hình thành quan điểm Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo

- Nghiên cứu những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam

- Đánh giá thực trạng thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo ở nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp nhằm quán triệt và phát huy tư tưởng đoàn kết tôn giáo của Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề tôn giáo tín ngưỡng là một lĩnh vực rộng, đề cập tới nhiều nội dung Ở đây, luận văn chỉ tập trung vào tìm hiểu nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo (chủ yếu là giai đoạn 1945-1969), các giá trị tích cực của tôn giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh và rút ra các

giải pháp nhằm quán triệt và phát huy tư tưởng này trong sư nghiệp đổi mới hiện nay ở Việt Nam

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh, các văn kiện, Nghị quyết của Đảng và Nhà nước ta về tôn giáo

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp lịch sử và logic, phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp đối chiếu - so sánh phương pháp văn bản học và phân tích tình huống để phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận văn

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn đã trình bày một cách tương đối có hệ thống và toàn diện những nội dung cơ bản về đoàn kết tôn giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh, khái quát những sáng tạo lý luận đó của Người trong lĩnh vực này

- Đề xuất, kiến nghị những giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo trong sự nghiệp đổi mới hiện nay ở Việt Nam

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn góp phần khẳng định tính cách mạng và khoa học của tư tưởng

Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo và ý nghĩa chỉ đạo của tư tưởng này trong sự nghiệp đổi mới hiện nay ở Việt Nam

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và học tập tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo của các trường Chính trị và các

cơ quan chuyên ngành tôn giáo hiện nay

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 02 chương, 07 tiết

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐOÀN KẾT

TÔN GIÁO

1.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam

1.1.1.Cơ sở lý luận

Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát huy truyền thống đoàn kết của dân tộc Việt Nam trong lịch sử Truyền thống đó là kinh nghiệm, là tư tưởng để người Việt Nam tổ chức, tập hợp lực lượng nhằm dựng nước và giữ nước trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc

Việt Nam là một quốc gia có lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước

và giữ nước hết sức vẻ vang, có đặc trưng vị trí địa lý là một dải đất hẹp, chạy dài theo bờ biển, khí hậu, tài nguyên nhiệt đới có ý nghĩa chiến lược cả về kinh

tế và an ninh quốc phòng Bên cạnh nhiều mặt thuận lợi do thiên nhiên ưu đãi, người Việt cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn thử thách, đó là sự khắc nghiệt

do tự nhiên mang lại như hạn hán, bão lụt và các cuộc xâm lược của các thế lực ngoại bang lớn mạnh Cuộc đấu tranh chinh phục cải tạo tự nhiên như đắp đê, trị thủy và đấu tranh chống ngoại xâm đã tạo nên những giá trị tinh thần cao quý

Đó là lòng yêu nước nồng nàn, tính cố kết cộng đồng chặt chẽ, ý chí độc lập tự chủ, lòng dũng cảm, đức tính cần cù, sáng tạo, năng động và lạc quan

Trong các giá trị truyền thống đó, truyền thống đoàn kết gắn bó của dân tộc được thể hiện một cách tập trung và nổi bật nhất, nó trở thành giá trị bền vững nhất của dân tộc, luôn luôn được gìn giữ và phát triển từ thế hệ này sang thế hệ khác Nó ăn sâu vào tiềm thức và trở thành tình cảm tự nhiên

“Nhiễu điều phủ lấy giá gương Người trong một nước thì thương nhau cùng”

Đã trở thành triết lý nhân sinh:

“Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại thành hòn núi cao”

Hồ Chí Minh đã tiếp thu, kế thừa truyền thống quý báu đó của dân tộc Người đã khái quát: “Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần yêu nước lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” 39,171 Bên cạnh việc tiếp thu truyền thống đấu tranh của dân tộc Việt Nam, trên con đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã tiếp thu nhiều giá trị tinh hoa của các nền văn hóa Đông - Tây Người đã tiếp thu những giá trị tích cực của đạo đức Nho giáo Người đã nhắc đến tư tưởng “thế giới đại đồng” của Khổng

Tử và gọi ông là “Ông Khổng Tử vĩ đại” Bên cạnh những giá trị nhân văn tích cực của Nho giáo, Hồ Chí Minh còn kế thừa những tư tưởng từ bi, hỷ xả, vô ngã

vị tha và tư tưởng “ lục hòa” của nhà Phật Người tiếp thu tư tưởng về tập hợp lực lượng cách mạng nổi tiếng đương thời như Mahatma Gandhi, Tôn Trung Sơn

và nhất là những tư tưởng của chủ nghĩa Mác - Lênin về đoàn kết tập hợp lực lượng cách mạng với những khẩu hiệu nổi tiếng, có tính chất chiến lược như:

“Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại” (C Mác) “Vô sản tất cả các nước và các dân tộc bị áp bức, đoàn kết lại” (Lênin)

Đặc điểm khoan dung trong tôn giáo Việt Nam cũng là cơ sở quan trọng

để hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo Có rất nhiều cách hiểu

khác nhau về khái niệm khoan dung Song, về bản chất khoan dung là thái độ tôn trọng, cách nhìn rộng lượng đối với những giá trị khác biệt giữa các quốc gia, dân tộc (về dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, các quan điểm chính trị, triết học ) Nói cách khác, khoan dung là thái độ hài hòa trong khác biệt để cùng nhau tồn tại và phát triển trong hòa bình

Do hoàn cảnh địa lý, lịch sử, văn hóa cũng như phương thức sản xuát khác nhau đã quy định tâm thức tôn giáo của người Việt Nam khác tâm thức của người phương Tây “Người An Nam không có linh mục, không có tôn giáo theo cách nghĩ của châu Âu” Ở đấy không có ranh giới rõ rệt như Đạo và Đời, trái lại có sự khoan dung hòa quện giữa các tôn giáo theo phương châm hòa nhi bất đồng Người cũng đã chỉ ra rất chính xác: “Việc cúng bái tổ tiên hoàn toàn là một hiện tượng xã hội những người già trong gia đình hay các già làng là những người thực hiện nghi lễ tưởng niệm” 38,479

Người Việt Nam có khả năng tiếp biến rất cao văn hóa ngoại sinh Từ Nho giao, Phật giáo đến Thiên chúa giáo khi vào Việt Nam đều bị bản địa hóa thông qua lăng kính của chủ nghĩa yêu nước truyền thống

Sự khoan dung tôn giáo đã quy định cách tiếp cận tôn giáo ở Việt nam không theo con đường cạnh tranh hoặc đối kháng Giữa các tôn giáo, tín ngưỡng

có tính đan xen, hòa đồng và thường diễn ra thông qua sự tồn tại để thích ứng, tích lũy và đào thải dần dần những cái không phù hợp Đó là sự khoan dung giữa tôn giáo dân tộc với tôn giáo ngoại nhập Đặc điểm đó đã phản ánh đúng tâm thức tôn giáo của người Việt Nam, đồng thời là cơ sở để nước ta tồn tại nhiều tôn giáo, tín ngưỡng khác nhau Trong bối cảnh ấy, việc thắt chặt mối quan hệ, đoàn kết các tôn giáo lại với nhau để cùng phát triển, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là cực kỳ quan trọng và cần thiết, trở thành nhu cầu tồn tại và chấn hưng đất nước

Qua nhiều thế kỷ, Việt Nam đã có “Tam giáo đồng nguyên” (đó là Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo) Ba tôn giáo này không mâu thuẫn, đối chọi mà bổ