GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VIỆT NAM

Phát triển thị trường tiền tệ

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VIỆT NAM

TS Hà Thị Sáu Học viện Ngân hàng

Thị trường tiền tệ (TTTT) Việt Nam ñã ñược hình thành và từng bước hoàn thiện gắn liền với tiến trình ñổi mới và phát triển nền kinh tế ñất nước Thực tế cho thấy, TTTT Việt Nam thời gian qua ñã ñóng vai trò quan trọng trong việc ñiều tiết cung cầu về nguồn vốn ngắn hạn nhằm hỗ trợ cho các hoạt ñộng sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, ñời sống của các chủ thể trong nền kinh tế ðặc biệt, thị trường ñã thực hiện chức năng cân ñối, ñiều hòa nguồn vốn giữa các ngân hàng, góp phần hỗ trợ cho các ngân hàng ñảm bảo khả năng thanh toán, hoạt ñộng an toàn và hiệu quả Thông qua các hoạt ñộng trên TTTT, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) ñã thực hiện ñiều tiết tiền tệ nhằm thực thi chính sách tiền tệ (CSTT) quốc gia

Cho ñến nay, mặc dù TTTT Việt Nam chưa thực sự phát triển nhưng ñã ñạt ñược những kết quả ñáng khích lệ: Khung pháp lý thiết lập phục vụ cho TTTT ngày một hoàn thiện; các bộ phận cấu thành TTTT ñã phát triển ở một mức ñộ nhất ñịnh; các nghiệp vụ trên thị trường ñã từng bước ñược hiện ñại hoá, chuẩn hoá theo tiêu chuẩn quốc tế; doanh số hoạt

ñộng của thị trường ngày một tăng nhanh và các loại hình giao dịch trên thị trường mà

các tổ chức tín dụng (TCTD) thực hiện cũng ña dạng…

1 TÌNH HÌNH GIAO DỊCH TRÊN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VIỆT NAM

1.1 Thị trường các giao dịch của NHNN

NHNN tham gia giao dịch với các TCTD thông qua các nghiệp vụ cơ bản sau:

Bảng 1 Các nghiệp vụ TTTT Việt Nam

S ố

TT T Tên nghi ệ p v ụ ụ N ă m th ự c

hi ệ n n M ụ c ñ ích h ðặ c ñ i ể m v ề gia

d ị ch h

ðặ c ñ i ể m c ủ a lãi su ấ t t

1

1 Ng iệp v hị

trườ g mở (OMO) ) 7/2 00

Là một cô g cụ ñược NHNN sử d n

ñể hực hi CST q ốc gia

NHNN ch ñ n ñề

x ất heo yêu c u ñiều hàn CST

Do hị rườ g

q yết ñịn

2

2 Ng iệp v ñấu

thầu TPCP P 6/1 94

NHNN àm ñại ý ch Bộ Tài chín tro g việ p át hàn và han oán rái

p iếu (t n p iếu Kh bạ và rái p iếu

n oại ệ) heo p ươ g hức bán b ô

v i c c hàn viên rên hị rườ g sơ c p (th n q a ñấu hầu)

NHNN ch ñ n ñề

x ất heo yêu c u của Bộ Tài chín

Chỉ ñạo h ặ

d hị rườ g

q yết ñịn

3

3

Ng iệp v h án

ñ i n oại ệ

(SWAP) )

7/2 0 1

ðể k ắ p ục n rạn c c T TD gặp

k ó k ăn về v n k ả d n bằn n i ệ tro g k i n u n v n n oại ệ dư hừa

T TD ñề x ất k i có

n u c u

Do NHNN ấn ñịn

4

4

Ng iệp v hấu chi

và ch vay q a

ñêm m

1 /2 0 2

Bù ñắp hiếu h t ạm h i ro g n ày tro g han oán ñiện ử ên n ân hàn /Tất oán k oản hấu chi ại h i ñiểm cu i n ày àm việ

T TD/NHNN ch

ñ n hực hiện

Do NHNN ấn ñịn

5

5

Ng iệp v c m cố

và chiết k ấu

GT G

2 0 3 Táic p v n ch T TD rên cơ sở c m

cố h ặ chiết k ấu GT G

T TD ñề x ất k i có

n u c u

Do NHNN ấn ñịn

Trong bài viết này chúng tôi chỉ nêu một số nghiệp vụ thị trường cơ bản sau:

a Nghiệp vụ thị trường mở

- Thành viên tham gia OMO

OMO bắt ñầu hoạt ñộng vào tháng 7/2000, ban ñầu có 21 TCTD tham gia Số lượng thành viên OMO tăng dần qua các năm, nhưng với tốc ñộ chậm, chỉ 1-2 thành viên mỗi năm

ðến ngày 31/12/2005 ñã có 30 TCTD ñược công nhận là thành viên tham gia OMO, năm

2006 và 2007, con số này tăng lên và duy trì ở mức 35 thành viên Năm 2008, số lượng thành viên tham gia OMO là 56 thành viên, tăng thêm 21 thành viên và tăng 27,3% so với năm 2007, ñến 31/3/2009 ñã có 58 thành viên Lí do có việc tăng mạnh như vậy là các TCTD ñã nhận thức ñầy ñủ hơn về tầm quan trọng của kênh cung ứng vốn thông qua OMO của NHNN trong ñiều kiện CSTT ñược ñiều hành thắt chặt trong nửa ñầu năm 2008

- Số lượng các phiên giao dịch trên thị trường mở

Từ khi bắt ñầu triển khai nghiệp vụ này, tần suất các phiên giao dịch trên OMO ñược tổ chức 10 ngày/phiên và ngày giao dịch ñược tính theo ngày làm việc.Tuy nhiên, từ phiên thứ 14 ngày 29/11/2000, nghiệp vụ này ñược rút ngắn còn 1 tuần/phiên vào thứ 4 hàng tuần Từ năm 2001, Ban ðiều hành OMO ñã tăng ñịnh kỳ tổ chức các phiên giao dịch 2 phiên/1 tuần và từ tháng 11/2004, giao dịch trên thị trường mở ñã ñược thực hiện ñịnh kỳ

3 phiên/tuần Trong năm 2005, NHNN ñã tổ chức ñược 159 phiên thị trường mở, tăng 36 phiên và 28,5% so với năm 2004 ðến năm 2007, 355 phiên, tăng thêm 293 phiên so với năm trước, về số tương ñối ñã tăng gấp 2,19 lần Năm 2008, ñi kèm với CSTT thắt chặt, trạng thái vốn khả dụng của hệ thống TCTD luôn ñược ñặt trong trạng thái vô cùng căng thẳng, OMO ñã trở thành kênh hỗ trợ vốn tích cực giúp các TCTD thoát khỏi tình trạng mất thanh khoản tạm thời Có những ngày ñặc biệt trong 7 tháng ñầu năm 2008, NHNN thường xuyên thực hiện can thiệp 2 phiên/ngày, thậm chí 3 phiên/ngày ñể ñảm bảo thanh khoản của các ngân hàng, nâng tổng số phiên giao dịch cả năm lên 394 phiên, tăng 39 phiên so với 2007 và những tháng ñầu năm 2009 bình quân giao dịch từ 5-12 phiên một tuần

- Giao dịch nghiệp vụ thị trường mở từ năm 2000 ñến nay

Bảng 2 Tần suất, khối lượng trúng thầu và phương thức giao dịch OMO

ðơn vị: Tỷ ñồng

Doanh số trúng thầu

Năm

Tổng số Giao

ngay Kỳ hạn

Giao ngay Kỳ hạn

Doanh số bình quân/phiên

Tần suất giao dịch bình quân

2000 1.904 480 874 550 0 112 10 ngày/phiên

2001 3.934 60 3.254 570 50 82 1 tuần/phiên

2002 9.146 0 7.246 1.900 0 108 1 tuần/2 phiên

2003 21.184 0 9.844 11.340 0 198 1 tuần/2 phiên

2004 61.936 0 60.986 0 950 504 1 tuần/3 phiên

2005 102.479 0 100.679 1.100 700 649 1 tuần/3 phiên

2006 125.935 0 36.833 89.102 0 777 1 tuần/3 phiên

2007 415.861 0 59.011 356.850 0 1.171 1 tuần/3 phiên

2008 1.024.179 0 947.207 76.972 0 2.600 1tuần/5-12

phiên

3/2009 52.491 0 52.491 0 0 860 tuần/5-12 phiên

Tổng 1.849.049 540 1.278.425 538.384 1.700

Nguồn: NHNN (số liệu ñến 31/3/2009)

Qua số liệu Bảng 2 cho thấy, từ năm 2000 ñến 2004, doanh số trúng thầu hàng năm bình quân tăng trưởng gấp khoảng 3 lần so với năm trước Riêng năm 2005, mặc dù khối lượng trúng thầu tăng mạnh (102.479 tỷ), nhưng tính theo tỉ lệ thì chỉ tăng 165,5% Năm

2006, tổng doanh số giao dịch 2 chiều mua/bán giấy tờ có giá lên tới khoảng 125.935 tỷ

ñồng, tăng khoảng 21% so với năm 2005 và tăng 101% so với năm 2004 Doanh số giao

dịch bình quân một phiên khoảng 777 tỷ ñồng, tăng 18% so với năm 2005 và 52% so với

năm 2004 Năm 2007, doanh số giao dịch 415.861 tỷ ñồng, giao dịch mua có kỳ hạn

59.011 tỷ ñồng, giao dịch bán hẳn là 356.850 tỷ ñồng

Năm 2008, OMO là công cụ ñiều hành CSTT chủ yếu nhất và có khối lượng giao dịch chiếm phần lớn trên TTTT Doanh số giao dịch ñạt 1.024.179 tỷ ñồng, tăng 148% so với năm 2007, trong ñó mua giấy tờ có giá chiếm ñến 64,67% tổng số phiên giao dịch với doanh số trúng thầu chiếm 91,42% và gấp 15 lần so với năm 2007

Tính ñến thời ñiểm tháng 3/2009, cùng với chính sách kích cầu chung của Chính phủ, NHNN tiếp tục thực hiện CSTT nới lỏng cẩn trọng ñược thể hiện thông qua OMO bằng các phiên giao dịch mua các giấy tờ có giá ñể cung ứng thêm 52.491 tỷ ñồng cho các TCTD

- Lãi suất nghiệp vụ thị trường mở

Năm 2000 ñến 2003, mức lãi suất này tương ñối ổn ñịnh Năm 2004, lãi suất trên OMO tăng nhẹ, xoay quanh mức 3,20%/năm ñến 3,50%/năm; các phiên sau ñó tăng lên 3,5%- 4,0%/năm ðây là năm mà NHNN thực hiện mua vào là chủ yếu

Năm 2005, lãi suất trúng thầu trên OMO dao ñộng quanh mức 6,0%- 6,20%/năm tuỳ theo thời hạn còn lại và tuỳ theo loại giấy tờ có giá Trong năm 2006, lãi suất trong các phiên chào mua dao ñộng trong khoảng từ 6,0- 8,5%/năm Lãi suất trong các phiên chào bán có xu hướng giảm dần, từ 4,5- 5%/năm từ ñầu năm, ñến ñầu tháng 12/2006 có thời ñiểm xuống còn 0,8- 0,95%/năm

Sang năm 2007, ñứng trước những dấu hiệu gia tăng của tỷ lệ lạm phát, NHNN ñã thực hiện phiên bán hẳn với khối lượng giao dịch lớn Trên OMO, diễn biến lãi suất ñã có sự biến ñộng tăng mạnh so với những năm trước ñó Lãi suất trúng thầu bình quân trong các phiên chào bán là 4,35%/năm

Năm 2008, do thiếu vốn, các TCTD ñã tham gia OMO với mức lãi suất ñặt thầu rất cao,

cá biệt, trong một số phiên giao dịch mua kỳ hạn với thời hạn 07 ngày, lãi suất ñăng ký

ñã lên tới khoảng 40%/năm và lãi suất trúng thầu khoảng 30%/năm Trước tình hình như

vậy, NHNN ñã áp dụng ñấu thầu khối lượng, lãi suất thống nhất ñược sử dụng trong tuần

ñầu tiên là 15% nhằm tạo ñịnh hướng cho thị trường, trong các tuần tiếp theo lãi suất ñược ñiều chỉnh giảm xuống 14%, 13%, 10% và 9% cho phù hợp với lãi suất cơ bản do

NHNN công bố Tình hình lãi suất trên thị trường dần ổn ñịnh vào cuối năn 2008 và những tháng ñầu năm 2009 Biểu ñồ 1 cho chúng ta thấy rõ ñiều này

Biểu ñồ 1 Lãi suất OMO từ năm 2000 ñến tháng 3/2009

2

4

6

8

10

12

14

Thá

n

/20

00

Thá

n

/20

00

Thá

n

2/2

000

Thá

n

/20

01

Thá

n

/20

01

Thá

n

/20

01

Thá

n

2/2

001

Thá n /20 02

Thá n /20 02

Thá n /20 02

Thá n 2/2

002

Thá n /20 03

Thá n /20 03

Thá n /20 03

Thá n 2/2

003

Thá n /20 04

Thá n /20 04

Thá n /20 04

Thá n 2/2

004

Thá n /20 05

Thá n /20 05

Thá n /20 05

Thá n 2/2

005

Thá n /20 06

Thá n /20 06

Thá n /20 06

Thá n 2/2

006

Thá n /20 07

Thá n /20 07

Thá n /20 07

Thá n 2/2

007

Thá n /20 08

Thá n /20 08

Thá n /20 08

Thá n 2/2

008

Thá n /20 09

Lãi suất cơ bản

Lãi suất trúng thầu thị trường mở

Lãi suất tái cấp vốn

Lãi suất chiết khấu

Nguồn: NHNN (số liệu ñến 31/3/2009)

b Nghiệp vụ ñấu thầu trái phiếu Chính phủ (TPCP)

+ Trong giai ñoạn năm từ 1995 ñến 2000: Nghiệp vụ phát hành TPCP qua NHNN ñã

ñược hình thành và ñi vào ổn ñịnh với số lượng phiên giao dịch khoảng 40 phiên một

năm, cao nhất là năm 1998 với 46 phiên, khối lượng trúng thầu ñạt 4.020,7 tỷ ñồng Tổng

số tiền Kho bạc Nhà nước huy ñộng ñược ñể bù ñắp thiếu hụt tạm thời cho Ngân sách Nhà nước ñạt 15.457,8 tỷ ñồng

+ Trong 5 năm từ 2001 ñến 2005, nghiệp vụ phát hành TPCP qua NHNN không ngừng

phát triển và ñạt ñược kết quả rất khả quan với khối lượng phát hành không ngừng tăng (năm 2002 tăng 215%; năm 2003 tăng 189%… và trong năm 2005 tăng 14% so với năm 2004) Số lượng phiên giao dịch cũng tăng dần và ñạt ñỉnh vào năm 2005 với 60 phiên Tính từ năm 2001 ñến hết năm 2005, tổng số tiền TPCP huy ñộng qua NHNN là 85.269,4

tỷ ñồng và 14.500.000 USD

+ Năm 2006, tiếp tục ñóng vai trò là một trong các kênh huy ñộng vốn quan trọng cho NSNN, khối lượng tín phiếu kho bạc (TPKB) trúng thầu ñạt 22.070 tỷ ñồng, bằng 102% khối lượng trúng thầu của năm 2005, chiếm 66% tổng doanh số huy ñộng vốn thường xuyên cho NSNN, ñạt mức cao nhất trong 11 năm qua Toàn bộ số tín phiếu bán ra năm

2006 có kỳ hạn 364 ngày Lãi suất trúng thầu TPKB trong năm 2006 biến ñộng tương ñối

phù hợp với lãi suất thị trường, lãi suất trúng thầu TPKB ít biến ñộng và dao ñộng trong

khoảng 6,3- 6,15%/năm

+ Năm 2007 ñạt kết quả thấp hơn nhiều so với năm 2006 Giá trị TPKB trúng thầu của năm 2007 là 10.620 tỷ ñồng, chỉ ñạt khoảng 54% khối lượng chào thầu và 48% giá trị trúng thầu của năm 2006 Lãi suất trúng thầu TPKB năm 2007 tăng từ 3,35% lên 4,8%/năm

+ Trong năm 2008, kinh tế thế giới biến ñộng phức tạp và khó lường Do ñầu năm 2008, các TCTD thiếu hụt vốn khả dụng nên trong Quý I và Quý II năm 2008, mặc dù NHNN

tổ chức ñược 03 phiên ñầu thầu phát hành TPKB nhưng không có thành viên tham gia Sang quý III và quý IV, một số TCTD dư thừa vốn khả dụng nên ñã tham dự thầu với khối lượng TPKB trúng thầu ñạt hơn 20.000 tỷ ñồng, tăng hơn 100% so với năm 2007 và bằng 78,23% kế hoạch phát hành TPKB qua NHNN của Bộ Tài chính Lãi suất trúng thầu ñạt mức cao nhất là 15,70% và giảm dần xuống mức 8,38% vào cuối năm 2008

+ Quý I năm 2009: Trong 3 tháng ñầu năm 2009, chỉ có một phiên ñấu thầu TPKB ñược tổ

chức thành công vào ngày 19/01; còn tháng 2, tháng 3 không có phiên ñấu thầu nào Lãi

suất trúng thầu là 7,49%, thấp hơn lãi suất trúng thầu của năm 2008 (lãi suất trúng thầu năm 2008 từ 8% trở lên, có tháng tới 15,7%) Bảng 3 và Biểu ñồ 2 cho chúng ta thấy rõ hơn vấn ñề này

Bảng 3 Số phiên và khối lượng trúng thầu TPCP Năm Số phiên

Khối lượng trúng thầu (tỷ ñồng)

Lãi suất trúng thầu TPCP (%)

1995 4 243,6 -

1996 16 823,4 -

1997 37 2.917,5 -

1998 46 4.020,7 -

1999 45 3.011,6 -

2000 43 4.441,0 4,98

2001 46 3.915,0 5,52

2002 50 8.410,0 5,91

2003 51 15.901,0 5,83

2004 48 19.465,0 5,76

2005 60 21.671,0 5,76

2006 51 58.391,0 3,34

2007 43 10.770,0 4,80

2008 27 7.730,0 11,00

Tổng số 567 161.710,8

Nguồn: NHNN

Biểu ñồ 2 Lãi suất trúng thầu TPCP qua NHNN từ 2000 ñến 2008 (tính theo trung

bình năm) Lãi suất trúng thầu TPCP qua NHNN từ 2000 ñến 2008

3.34

4.8

11

0

2

4

6

8

10

12

Năm

2000

Năm 2001

Năm 2002

Năm 2003

Năm 2004

Năm 2005

Năm 2006

Năm 2007

Năm 2008

1.2 TTTT liên ngân hàng

Năm 1992, NHNN ban hành Chỉ thị số 07/CT-NH1 ngày 07/10/1992, ñây là văn bản pháp lý ñầu tiên quy ñịnh về quan hệ tín dụng giữa các TCTD Tháng 6/1993, NHNN

ñứng ra tổ chức TTTT liên ngân hàng tập trung với nghiệp vụ chủ yếu là cho vay, gửi

tiền Tháng 10/1993, NHNN cho phép các TCTD giao dịch trực tiếp với nhau ðến năm

1995, NHNN tổ chức thị trường mua bán giấy tờ có giá giữa các TCTD và từ năm 2001

ñến nay, NHNN chủ trương ñẩy mạnh việc phát triển TTTT, theo ñó, ban hành ñồng bộ

hơn các văn bản thể chế ñối với hoạt ñộng TTTT, từng bước tiến gần hơn tới thông lệ quốc

tế

Doanh số giao dịch trên TTTT liên ngân hàng

Từ khi hình thành TTTT ñến nay, doanh số giao dịch trên TTTT Việt Nam nhìn chung có

sự tăng trưởng mạnh theo từng năm, ñặc biệt là trong khoảng 10 năm trở lại ñây

Chỉ tính riêng từ năm 2005 ñến nay, doanh số giao dịch cho vay, gửi tiền ñều duy trì ở mức cao, phù hợp với khả năng cung ứng ngân quỹ của các TCTD dư thừa và nhu cầu bù

ñắp thiếu hụt thanh khoản của các TCTD còn thiếu trên thị trường Bảng 4 cho thấy,

tháng 12/2005 doanh số cho vay trên thị trường liên ngân hàng là 3.114,982 triệu ñồng và 1.097,279 ngàn USD; doanh số tiền gửi VNð là 52.016,579 triệu ñồng và 5.412,309 ngàn USD

Tuy nhiên, vào thời ñiểm cuối năm 2007 và ñầu năm 2008, trước những dấu hiệu ngày càng nghiêm trọng của khủng hoảng tài chính toàn cầu, giá dầu, giá vàng và các loại nguyên vật liệu tăng ảnh hưởng ñến chi phí sản xuất, lãi suất huy ñộng từ dân cư tăng cao, NHNN ñã thực hiện CSTT thắt chặt nhằm ñối phó với lạm phát cao khiến cho lượng tiền cung ứng giảm Sự ñiều chỉnh liên tục trong CSTT của NHNN (ñiều chỉnh tăng lãi tỷ

lệ dự trữ bắt buộc, tăng cường bán GTCG trên OMO, yêu cầu các TCTD thực hiện mua tín phiếu bắt buộc ) ñã khiến cho nhu cầu vốn của các TCTD trở nên vô cùng cấp bách Thời ñiểm này lãi suất trên TTTT tăng rất cao và vì vậy, doanh số cho vay, gửi tiền trên TTTT cũng có sự gia tăng ñột biến, có thời ñiểm doanh số gửi tiền VNð trên TTTT liên ngân hàng ñã lên ñến gần 300.000 tỷ VNð (gần bằng ½ tổng mức ñầu tư tín dụng của toàn nền kinh tế)

Tại thời ñiểm 30/6/2008 doanh số cho vay và tiền gửi bằng VNð ñã tăng lên 8.184,298

và 190.322,905 triệu ñồng Doanh số cho vay và gửi tiền bằng USD là 67.800,000 và 74.515,960 ngàn USD; có thể nói ñây là thời kỳ giao dịch có doanh số cao nhất tính từ năm 2005- 2008 Từ quý VI/2008 ñến những tháng ñầu năm 2009, khó khăn về vốn khả dụng của hệ thống ngân hàng về cơ bản ñược khắc phục, vì vậy doanh số giao dịch trên thị trường cũng dần ñi vào ổn ñịnh

Bảng 4 Doanh số giao dịch trên TTTT liên ngân hàng

ðơn vị: triệu VNð, ngàn USD

Doanh số cho vay Doanh số gửi tiền Thời gian

Tháng 3/2005 5.666,996 10,806 173.040,654 1.122,367 Tháng 6/2005 3.607,946 126,474 54.270,735 9.581,736 Tháng 9/2005 2.226,001 865,113 36.168,561 5.873,413 Tháng 12/2005 3.114,982 1.097,279 52.016,579 5.412,309 Tháng 3/2006 4.355,734 96,601 66.923,788 6.227,707

Tháng 6/2006 5.064,782 59,629 73.365,203 6.985,973 Tháng 9/2006 5.433,203 71,862 79.982,433 4.244,080 Tháng 12/2006 2.113,922 50,202 101.414,707 5.802,178 Tháng 3/2007 4.708,105 75,346 160.785,478 3.938,408 Tháng 6/2007 5.315,113 95,652 182.096,691 7.014,132 Tháng 9/2007 4.141,573 92,851 157.073,562 9.748,162 Tháng 12/2007 9.081,304 332,282 288.894,953 9.064,491 Tháng 3/2008 6.512,323 16.542,549 222.503,712 9.831,015 Tháng 6/2008 8.184,298 67.800,000 190.322,905 74.515,960 Tháng 9/2008 4.157,700 78.700,000 168.191,372 15.429,387 Tháng 12/2008 4.208,455 37.100,000 129.085,297 15.061,279 Tháng 3/2009 13.825,800 170.213,516 239.478,368 10.520,537

Nguồn: NHNN (số liệu ñến 31/3/2009)

Lãi suất trên TTTT liên ngân hàng

Cùng với sự phát triển của thị trường liên ngân hàng, lãi suất trên TTTT liên ngân hàng ngày càng có quan hệ chặt chẽ với lãi suất huy ñộng, cho vay trên thị trường 1 và phản ánh sát thực hơn cung cầu thanh khoản trên thị trường cũng như chuyển tải phần nào tín hiệu về chính sách của NHNN ñến thị trường.Những số liệu thống kê về thị trường ñã cho thấy, kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ Châu Á năm 1997-1998, lãi suất cho vay, gửi tiền VNð bình quân trên TTTT liên ngân hàng Việt Nam tại hầu hết các kỳ hạn ñều tương ñối ổn ñịnh, ñặc biệt là giai ñoạn 2005 ñến cuối năm 2007 Trong khoảng thời gian này, lãi suất bình quân VNð trên TTTT liên ngân hàng chỉ ở mức 6- 8%/năm

và biên ñộ dao ñộng hàng ngày chỉ ở mức thấp

Từ ñầu năm 2008 ñến khoảng tháng 9/2008, lãi suất bình quân trên thị trường liên ngân hàng ở tất cả các kỳ hạn có sự biến ñộng tăng ñột biến và ñứng ở mức cao, bình quân gần 18%/năm; cá biệt vào thời ñiểm căng thẳng thanh khoản lên ñến ñỉnh ñiểm, có TCTD phải chấp nhận giao dịch VNð tại kỳ hạn qua ñêm với mức lãi suất lên ñến 43%/năm ðể

ñối phó với tình trạng căng thẳng về vốn và ổn ñịnh TTTT, NHNN ñã ñẩy mạnh các giải

pháp ñiều hành chính sách như liên tục ñiều chỉnh lãi suất và mức dự trữ bắt buộc, ñiều chỉnh giảm các loại lãi suất, ñẩy mạnh hoạt ñộng cung ứng vốn thông qua nghiệp vụ tái cấp vốn, OMO, Swaps ngoại tệ, cho phép thanh toán trước hạn tín phiếu bắt buộc Do vậy, từ tháng 9/2008 ñến những tháng ñầu năm 2009, lãi suất các kỳ hạn trên TTTT liên ngân hàng ñã giảm mạnh dưới tác ñộng chính sách của NHNN và dần ñi vào ổn ñịnh Theo thống kê của NHNN, ñến cuối tháng 6/2009, lãi suất huy ñộng USD tối ña là 1,5%/năm, cho vay là 3%- 5%/năm (giảm 2%- 3%/năm với cùng kỳ năm 2008); lãi suất

cơ bản và lãi suất tái cấp vốn của NHNN là 7%/năm Mặt bằng lãi suất từ tháng 4 ñến nay ñã trở về thời kỳ ổn ñịnh Diễn biến lãi suất trên TTTT liên ngân hàng từ 3/2005- 3/2009 thể hiện ở Biểu ñồ 3

Biểu ñồ 3 Diễn biến lãi suất trên thị trường liên ngân hàng từ tháng

3/2005-3/2009

2.00

4.00

6.00

8.00

10.00

12.00

14.00

16.00

18.00

20.00

Thán

g 3/2

005

Thán

g 6/2

005

Thán

g 9/2

005

Thán

g 12/

05

Thán

g 3/2

006

Thán

g 6/2

006

Thán

g 9/2

006

Thán

g 12/

06

Thán

g 3/2

007

Thán

g 6/2

007

Thán

g 9/2

007

Thán

g 12/

07

Thán

g 3/2

008

Thán

g 6/2

008

Thán

g 9/2

008

Thán

g 12/

08

Thán

g 3/2

009

Lãi s uất bình quân (%/năm) O/N VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) O/N USD Lãi s uất bình quân (%/năm) 1W VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) 1W USD Lãi s uất bình quân (%/năm) 2W VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) 2W USD Lãi s uất bình quân (%/năm) 1M VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) 1M US D Lãi s uất bình quân (%/năm) 3M VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) 3M USD Lãi s uất bình quân (%/năm) 6M VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) 6M USD Lãi s uất bình quân (%/năm) 12M VNð Lãi s uất bình quân (%/năm) 12M USD

Nguồn: NHNN (số liệu ñến 31/3/2009)

2 MỘT SỐ TỒN TẠI CỦA THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VÀ NGUYÊN NHÂN

2.1 Tồn tại của thị trường tiền tệ

- Hệ thống văn bản pháp lý ñối với hoạt ñộng TTTT mặc dù ñã ñược NHNN ban hành mới, ñiều chỉnh, bổ sung nhằm ñảm bảo cho sự hoạt ñộng và ñịnh hướng cho sự phát triển TTTT, song ñến nay, hệ thống văn bản pháp quy này chưa có tính ñồng bộ, thống nhất tạo hành lang pháp lý cho hoạt ñộng của từng bộ phận thị trường

- Công cụ tài chính trên TTTT chưa ña dạng về chủng loại và thời hạn TTTT Việt Nam

còn phát triển ở trình ñộ thấp so với thế giới và khu vực Danh mục các công cụ giao dịch của TTTT Việt Nam còn ít, ñược thể hiện ở khối lượng phát hành và danh mục các công

cụ ñã phát hành Ngoài Tín phiếu và TPCP bắt ñầu ñược phát hành tương ñối thường xuyên với khối lượng lớn thì các loại công cụ khác vẫn ñược phát hành mang tính “thí

ñiểm” và khối lượng không ñáng kể Các công cụ phòng ngừa rủi ro, công cụ phái sinh, ñặc biệt là hợp ñồng kỳ hạn, giao dịch hoán ñổi lãi suất, giao dịch hoán ñổi tỷ giá, hợp ñồng quyền chọn… hoạt ñộng còn mang tính thí ñiểm

- TTTT vẫn chưa thu hút ñược nhiều thành viên tham gia Các phương thức giao dịch tiên

tiến trên TTTT chưa ñược áp dụng rộng rãi Các trung gian tài chính quan trọng như các

công ty bảo hiểm, công ty chứng khoán, các Quỹ ñầu tư chưa tích cực tham gia, mà mới chủ yếu là “sân chơi” của các TCTD Thị trường chưa có các thành viên như các nhà môi giới, các nhà tạo lập thị trường, các công ty ñánh giá xếp hạng… ðiều này phần nào làm giao dịch trên thị trường sơ cấp chưa sôi ñộng và làm hạn chế sự phát triển của thị trường

- Doanh số giao dịch chưa thực sự ñáp ứng ñược yêu cầu thị trường Doanh số hoạt ñộng

của thị trường ñã tăng liên tục trong những năm gần ñây, tuy nhiên doanh số giao dịch trên thị trường so với GDP và tổng tài sản có của các TCTD thì vẫn chiếm một tỷ trọng không ñáng kể Thị trường tiền gửi/cho vay liên ngân hàng là thị trường hoạt ñộng tích cực nhất hiện nay nhưng doanh số cũng chỉ ñạt khoảng trên 1.000 tỷ ñồng/ngày Do thị trường thứ cấp mua, bán lại giấy tờ có giá hoạt ñộng rất yếu cho nên doanh số hoạt ñộng của loại nghiệp vụ này cũng không lớn

- Vai trò tạo lập thị trường của các NHTM còn yếu Chưa có tổ chức chuyên nghiệp về môi giới tiền tệ Các NHTM chưa thực hiện ñầy ñủ vai trò tạo lập thị trường trên tất cả

các mặt hoạt ñộng, chưa thực sự trở thành những thành viên nòng cốt thúc ñẩy thị trường phát triển Do chưa có tổ chức chuyên nghiệp về môi giới nên các thành viên thị trường khi có nhu cầu thường trực tiếp giao dịch với nhau thông qua ñiện thoại hoặc qua mạng Reuters, do ñó, mất nhiều thời gian mới tìm ñược ñối tác có nhu cầu phù hợp

- Hiệu quả trong việc sử dụng các công cụ ñiều hành CSTT của NHNN chưa cao, cụ thể

trong thời kỳ áp dụng chính sách kiểm soát trực tiếp, các TCTD bị giới hạn trong việc

ñưa ra các mức lãi suất kinh doanh của mình, vì thế lãi suất không phán ánh ñúng cung-

cầu về vốn trên thị trường và hoạt ñộng của thị trường trở nên thiếu linh hoạt Khi NHNN

áp dụng cơ chế lãi suất thoả thuận (từ tháng 6/2002), các TCTD ñược chủ ñộng, linh hoạt trong việc ñưa ra các mức lãi suất kinh doanh của mình, tuy nhiên khả năng kiểm soát lãi suất thị trường của NHNN còn bị hạn chế và bất cập ðiều này, ñược thể hiện rất rõ vào những tháng ñầu năm 2008, khi mà các NHTM ñua nhau nâng lãi suất huy ñộng và cho vay, song ñể bắt buộc các ngân hàng thực hiện việc giảm lãi suất thông qua các biện pháp kinh tế gặp rất nhiêù khó khăn Các công cụ ñiều hành CSTT gián tiếp mà NHNN ñưa ra chưa ñủ khả năng ñể ñiều chỉnh lãi suất thị trường theo mong muốn

- Hạn chế về lãi suất trên TTTT

Việc xác ñịnh lãi suất giao dịch repo vẫn chưa theo chuẩn mực thống nhất do chưa có ñủ thông tin và ñiều kiện cần thiết ñể các ngân hàng có cơ sở tham chiếu Chưa có lãi suất tham chiếu chuẩn, thường xuyên ñược cập nhật ñể các TCTD tham khảo khi quyết ñịnh mức lãi suất cho vay, ñi vay trên TTTT liên ngân hàng; Chưa có số liệu công bố ñịnh kỳ

về giao dịch trên toàn thị trường liên ngân hàng, do ñó, các TCTD rất khó ñịnh hướng thị trường

2.2 Một số nguyên nhân chủ yếu của tồn tại

Các văn bản pháp lý hoạt ñộng của TTTT chưa ñồng bộ

Các nội dung cho hoạt ñộng của TTTT về cơ bản ñều ñã ñựơc luật pháp hoá, cụ thể ở các mức ñộ khác nhau (Luật, Pháp lệnh, Nghị ñịnh, Quy chế, Thông tư,…) như: Ban hành các quy ñịnh ñối với hoạt ñộng của thương phiếu; phát hành tín phiếu và TPCP; phát hành kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu của các TCTD, quy ñịnh về quan hệ tín dụng giữa các TCTD,… Tuy nhiên, các quy ñịnh này còn nhiều bất cập và chưa thật ñộng bộ Mặc dù

Pháp lệnh Thương phiếu ñã ban hành từ năm 1999, Chính phủ và NHNN ñã có Nghị ñịnh

và văn bản hướng dẫn song ñến nay vẫn chưa ñi vào cuộc sống TPKB là công cụ rất

ñược ưa chuộng và giao dịch chủ yếu trên thị trường, tuy nhiên hiện nay việc phát hành

TPKB chủ yếu với mục ñích bù ñắp thiếu hụt ngân sách Nhà nước mà chưa chú trọng ñến vai trò thúc ñẩy TTTT phát triển

Hoạt ñộng của TTTT Việt Nam chưa mang tính chuyên nghiệp cao

TTTT là một “thị trường” phát triển ở trình ñộ cao và ñòi hỏi tính chuyên nghiệp trong hoạt ñộng Tính chuyên nghiệp của thị trường trước tiên là tạo ra ñội ngũ thành viên chuyên nghiệp của thị trường Ở Việt Nam, mặc dù NHNN ñã ban hành Quy chế về hoạt

ñộng của Công ty môi giới tiền tệ (Money Broker) từ năm 2004, nhưng ñến nay vẫn chưa

có công ty nào ñược thành lập Các nhà kinh doanh chuyên nghiệp trên thị trường (Dealer) ñóng vai trò tự doanh và “ñầu cơ”, nhằm tạo ra chất xúc tác cho thị trường hoạt

ñộng tích cực cũng chưa ñược hình thành Việt Nam hiện nay cũng chưa hình thành hệ

thống các tổ chức chuyên nghiệp phục vụ cho hoạt ñộng của TTTT, như các công ty xếp hạng tín dụng, công ty tư vấn, cung cấp thông tin của thị trường Sự thiếu chuyên nghiệp của TTTT còn thể hiện ở chỗ các công cụ tài chính giao dịch trên thị trường chưa ñược chuẩn hoá, khối lượng và thời hạn của giấy tờ có giá phụ thuộc chủ yếu vào nhu cầu vốn của người phát hành mà không tính ñến những tiện ích của nó mang lại cho thị trường

Công tác dự báo vốn khả dụng chưa thật sự ñáp ứng yêu cầu

Công tác dự báo vốn khả dụng ñã ñược thực hiện từ lâu nhưng ñến nay vẫn chưa ñáp ứng

ñược yêu cầu Lý do chủ yếu do kênh thu thập thông tin và giám sát thị trường nội tệ liên

ngân hàng còn nhiều khó khăn Mặt khác, việc Kho bạc Nhà nước mở tài khoản tại NHNN và cả ở các NHTM ñã làm cho NHNN không nắm ñược ñầy ñủ các thông tin về

kế hoạch chi tiêu của NSNN nên rất khó khăn trong việc dự báo sự thay ñổi tiền gửi của Kho bạc Nhà nước trong tương lai

Cơ sở hạ tầng, hệ thống thông tin liên lạc phục vụ cho hoạt ñộng của TTTT còn hạn chế

Hiện nay, NHNN và các NHTM ñã tích cực hiện ñại hoá công nghệ ngân hàng ñể phục

vụ cho cho hoạt ñộng kinh doanh và quản lý của hệ thống ngân hàng, nhưng vẫn chưa

ñáp ứng ñược yêu cầu phát triển của một thị trường tài chính hiện ñại NHNN chưa thực

sự phát huy hiệu quả vai trò hướng dẫn, ñiều tiết thị trường, chưa xây dựng ñược hệ thống thu thập, xử lý cập nhật mọi diễn biến của TTTT ñể phản hồi lại cho thị trường Việc ứng dụng công nghệ tin học giữa NHNN với các thành viên thị trường chưa ñồng bộ: NHNN và các NHTM chưa xây dựng ñược hệ thống mạng giao dịch liên ngân hàng

ñể phục cho hoạt ñộng của TTTT liên ngân hàng và công tác kiểm soát thị trường Chưa

thiết lập ñược các trung tâm lưu ký và thanh toán bù trừ của NHNN ñối với các ngân hàng và của các ngân hàng với nhau

Ngoài ra TTTT Việt Nam chưa phát triển còn do xuất phát ñiểm thấp của nền kinh tế và công tác thông tin tuyên truyền cho các sản phẩm của TTTT chưa tốt Trình ñộ cán bộ còn yếu, chưa có nhiều các khoá ñào tạo nghiệp vụ chuyên sâu ñể nâng cao chất lượng cán bộ

3 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TIỀN TỆ VIỆT NAM

Một là, tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý cần thiết cho sự phát triển của TTTT