* Phong trào Cần Vương: là phong trào phò vua, giúp vua Hàm Nghi chống giặc cứu nước. - Lên án sự phản bội của một số quan lại, tính bất hợp pháp của triều đình Đồng Khánh do Pháp mới d[r]
Trang 1ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP HỌC KÌ 2 MÔN LỊCH SỬ 11 NĂM 2021
A TÓM TẮT LÝ THUYẾT
a Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 - 1945)
1 Nguyên nhân và con đường dẫn đến chiến tranh thế giới thứ hai
a) Nguyên nhân sâu xa:
- Sự phát triển không đồng đều giữa các nước tư bản, so sánh lực lượng trong thế giới tư bản có sự thay đổi căn bản
- Sự phân chia thế giới theo hòa ước Véc-xai - Oasinhtơn không còn phù hợp Hình thành hai khối đối địch nhau: Anh - Pháp - Mĩ (phe Đồng minh) > < Đức - Italia - Nhật (phe Phát xít)
b) Nguyên nhân trực tiếp:
- Khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933, các nước Đức, Italia, Nhật giải quyết khủng hoảng bằng con đường phát xít hóa bộ máy nhà nước, gây chiến tranh xâm lược
2 Kết cục của Chiến tranh thế giới thứ hai
- Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc với sự sụp đổ hoàn toàn của phát xít Đức, I-ta-li-a, Nhật Hơn 70 quốc gia với 1700 triệu người đã bị lôi cuốn vào vòng chiến, khoảng 60 triệu người chết, 90 triệu người
bị tàn phế, thiệt hại vật chất 4000 tỉ đô-la
- Thắng lợi vĩ đại thuộc về các dân tộc trên thế giới đã kiên cường chiến đấu chống chủ nghĩa phát xít Liên Xô, Mĩ, Anh là lực lượng trụ cột, giữ vai trò quyết định trong việc tiêu diệt chủ nghĩa phát xít
- Chiến tranh kết thúc đã dẫn đến những biến đổi căn bản của tình hình thế giới
b Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp xâm lược (Từ năm 1858 đến trước năm 1873)
1 Tình hình Việt Nam giữa thế kỉ XIX trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp
- Giữa thế kỉ XIX, Việt Nam là một quốc gia độc lập, có chủ quyền, song chế độ phong kiến đã lâm vào khủng hoảng, suy yếu nghiêm trọng
- Kinh tế nông nghiệp sa sút, mất mùa, đói kém thường xuyên,… Công thương nghiệp đình đốn Nhà nước thực hiện chính sách “bế quan tỏa cảng” làm nước ta bị cô lập với thế giới bên ngoài; Triều đình thực hiện chính sách đối ngoại sai lầm: cấm đạo, xua đuổi giáo sĩ, làm rạn nứt khối đoàn kết dân tộc; Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra: Cao Bá Quát, Lê Duy Lương, Lê Văn Khôi, Nông Văn Vân,…
2 Chiến sự ở Đà Nẵng năm 1858
- Ngày 31/8/1858, liên quân Pháp - Tây Ban Nha dàn trận trước cửa biển Đà Nẵng, âm mưu chiếm Đà Nẵng làm căn cứ tấn công ra Huế, nhanh chóng buộc nhà Nguyễn đầu hàng
- Sáng 1/9/1858, Pháp gửi tối hậu thư song không đợi trả lời đã nổ súng tấn công và đổ bộ lên bán đảo Sơn Trà
- Quân dân ta anh dũng chống xâm lược, thực hiện kế sách “vườn không nhà trống” gây cho địch nhiều khó khăn Pháp bị cầm chân 5 tháng trên bán đảo Sơn Trà Kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” của Pháp bước đầu thất bại
3 Kháng chiến ở Gia Định
- Tháng 2/1859, Pháp đánh chiếm thành Gia Định, quân triều đình tan rã nhanh chóng nhưng Pháp gặp nhiều khó khăn do hoạt động của các dân binh Kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” của Pháp thất bại, chúng phải chuyển sang kế hoạch “chinh phục từng gói nhỏ”
Trang 2- Từ năm 1860, Pháp bị sa lầy trong cuộc chiến ở Trung Quốc, Xi-ri, phải rút quân từ Đà Nẵng về Gia Định Lực lượng địch rất mỏng, tình thế cực kì khó khăn Triều Nguyễn không tranh thủ phản công mà
cử Nguyễn Tri Phương vào xây dựng phòng tuyến Chí Hoà để “thủ hiểm”
- Các nghĩa dũng do Dương Bình Tâm lãnh đạo tiếp tục tấn công giặc ở đồn Chợ Rẫy (7/1860), trong khi triều đình Huế xuất hiện tư tưởng chủ hòa
=> Pháp sa lầy ở cả hai nơi (Đà Nẵng và Gia Định), rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan Triều Nguyễn
có sự phân hóa làm hai phe: chủ chiến và chủ hòa làm lòng người li tán
4 Kháng chiến lan rộng ra các tỉnh miền Đông Nam Kì Hiệp ƣớc Nhâm Tuất (5/6/1862)
- Tháng 2/1861, Pháp tấn công Đại Đồn Chí Hoà, quân ta kháng cự quyết liệt nhưng do hỏa lực địch quá mạnh, Nguyễn Tri Phương buộc phải rút lui Pháp thừa thắng đánh chiếm Định Tường (12/4/1861), Biên Hoà (18/12/1861), Vĩnh Long (23/3/1862)
- Phong trào kháng chiến của nhân dân dâng cao, tiêu biểu là Trần Thiện Chính, Trương Định, Lê Huy, Nguyễn Trung Trực làm Pháp đang vô cùng bối rối thì triều Nguyễn đã kí với Pháp bản Hiệp ước Nhâm
Tuất (5/6/1862) gồm 12 điều khoản
- Với Hiệp ước Nhâm Tuất, Việt Nam phải chịu nhiều thiệt thòi, vi phạm chủ quyền lãnh thổ Việt Nam Bản hiệp ước chứng tỏ thái độ nhu nhược của triều đình, bước đầu nhà Nguyễn đã đầu hàng thực dân Pháp
5 Thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ
- Sau khi chiếm 3 tỉnh Đông Nam Kì, Pháp bắt tay ngay vào tổ chức bộ máy cai trị và chuẩn bị mở rộng phạm vi chiếm đóng Pháp vu cáo triều đình Huế vi phạm các điều đã cam kết trong Hiệp ước 1862 Lợi dụng sự bạc nhược của triều đình Huế, ngày 20/6/ 1867, Pháp ép Phan Thanh Giản nộp thành Vĩnh Long không điều kiện
- Từ 20 đến 24/ 6/1867, Pháp chiếm Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên không tốn một viên đạn
- Từ sau 1862, cuộc kháng chiến của nhân dân mang tính độc lập với triều đình, vừa chống Pháp vừa
chống phong kiến đầu hàng “dập dìu trống đánh cờ xiêu, phen này quyết đánh cả triều lẫn Tây”, cuộc kháng chiến của nhân dân gặp nhiều khó khăn do thái độ bỏ rơi, xa lánh của triều đình với lực lượng kháng chiến
6 Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc kì lần thứ nhất (1873)
- Sau khi chiếm Nam Kì, Pháp thiết lập bộ máy cai trị, biến nơi đây thành bàn đạp xâm chiếm Bắc Kì Viện cớ giúp triều đình nhà Nguyễn giải quyết vụ lái buôn Đuy-puy đang gây rối ở Hà Nội, Pháp đem quân xâm chiếm Bắc Kì
- Tháng 11/1873, Gác-ni-ê đem quân tới Hà Nội Ngày 19/11/1873, Gác-ni-ê gửi tối hậu thư cho Nguyễn Tri Phương – Tổng đốc thành Hà Nội, yêu cầu giải tán quân đội, nộp vũ khí và cho Pháp đóng quân trong nội thành Không đợi trả lời, ngày 20/11/1873, Pháp chiếm thành; sau đó mở rộng đánh chiếm Hưng Yên, Phủ Lí, Hải Dương, Ninh Bình, Nam Định
7 Phong trào kháng chiến ở Bắc Kì trong những năm 1873 - 1874
- Khi Pháp đánh thành Hà Nội, 100 binh lính đã chiến đấu và anh dũng hi sinh tại ô Quan Chưởng
- Tổng đốc Nguyễn Tri Phương (73 tuổi) chỉ huy quân sĩ chiến đấu dũng cảm Nguyễn Tri Phương hi sinh, thành Hà Nội thất thủ, quân triều đình nhanh chóng tan rã Con trai ông Nguyễn Lâm cũng hi sinh
- Nhân dân tiếp tục chiến đấu quyết liệt, buộc Pháp phải rút về các tỉnh lị cố thủ
- Trận đánh gây tiếng vang lớn là trận Cầu Giấy (21/12/1873) Gác-ni-ê tử trận => Nhân dân vô cùng
Trang 3phấn khởi, thực dân Pháp hoang mang lo sợ tìm cách thương lượng
- Trong bối cảnh đó, triều đình Huế kí với Pháp Hiệp ước 1874 (Hiệp ước Giáp Tuất)
=> Hiệp ước 1874 đã gây nên làn sóng bất bình trong nhân dân Cuộc kháng chiến của nhân dân chuyển sang giai đoạn mới: vừa chống Pháp vừa chống triều đình phong kiến đầu hàng
c Chiến sự lan rộng ra cả nước Cuộc kháng chiến của nhân dân ta từ năm 1873 đến năm 1884 Nhà Nguyễn đầu hàng
1 Quân Pháp đánh chiếm Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì và Trung Kì trong những năm 1882 và 1884
- Từ đầu những năm 70 của thế kỉ XIX, nước Pháp chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa cần thị
trường, nguyên liệu, nhân công => Pháp xúc tiến xâm lược toàn bộ Việt Nam
- Năm 1882, Pháp vu cáo triều đình vi phạm Hiệp ước 1874 để lấy cớ kéo quân ra Bắc Kì Ngày 03/4/1882, Đại tá Ri-vi-e đổ bộ lên Hà Nội gửi tối hậu thư cho Hoàng Diệu, yêu cầu giao thành trong ba tiếng đồng hồ Chưa hết hạn, quân Pháp đã nổ súng chiếm thành, sau đó chiếm mỏ than Hồng Gai, Quảng Yên, Nam Định
* Nhân dân Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì kháng chiến
- Quan quân triều đình và Tổng đốc Hoàng Diệu anh dũng chiến đấu bảo vệ thành Hà Nội Khi thành mất, Hoàng Diệu tự vẫn Triều Nguyễn hoang mang, cầu cứu nhà Thanh
- Nhân dân ta dũng cảm chiến đấu chống Pháp: Các sĩ phu không tuân lệnh triều đình, tiếp tục tổ chức kháng chiến Quân dân ta tích cực chiến đấu, gây cho Pháp nhiều khó khăn, tiêu biểu là trận Cầu Giấy lần hai (19/05/1883), giết chết Ri-vi-e Chiến thắng Cầu Giấy thể hiện rõ quyết tâm tiêu diệt giặc của nhân dân ta Tuy nhiên, triều đình Huế vẫn nuôi ảo tưởng thu hồi Hà Nội bằng con đường thương thuyết
2 Thực dân Pháp tấn công cửa biển Thuận An Hiệp ước 1883 và 1884
- Lợi dụng Tự Đức mất, triều đình lục đục vua Tự Đức mất, Pháp đánh thẳng vào Huế, buộc triều Nguyễn phải đầu hàng Ngày 18/08/1883, Đô đốc Cuốc-bê chỉ huy chiếm các pháo đài ở cửa Thuận An Đến chiều tối 20/8/1883 , toàn bộ cửa biển Thuận An lọt vào tay giặc
- Nghe tin Pháp tấn công Thuận An, triều Huế xin đình chiến, kí Hiệp ước Hác-măng (1883)
=> Với Hiệp ước Hác-măng Việt Nam trở thành nước thuộc địa nửa phong kiến
- Sau hiệp ước Hác-măng, triều đình ra lệnh giải tán các phong trào kháng chiến nhưng những hoạt động chống Pháp ở Bắc Kì vẫn không chấm dứt
- Ngày 6/6/1884, Pháp kí với triều Nguyễn Hiệp ước Pa-tơ-nốt, căn bản dựa trên Hiệp ước Hác-măng nhưng sửa chữa một số điều nhằm xoa dịu dư luận và mua chuộc thêm những phần tử phong kiến bán nước đầu hàng
d Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ XIX
1 Phong trào Cần vương bùng nổ
a) Nguyên nhân
- Sau hai Hiệp ước Hácmăng (1883) và Patơnốt (1884), Pháp đã hoàn thành về cơ bản cuộc xâm lược Việt Nam, thiết lập chế độ bảo hộ ở Bắc Kì và Trung Kì
- Dựa vào phong trào kháng chiến của nhân dân, phái chủ chiến trong triều đình Huế mà đại diện là Tôn Thất Thuyết mạnh tay hành động, phế bỏ những ông vua thân Pháp, đưa Hàm Nghi còn nhỏ tuổi lên ngôi,
bí mật xây dựng sơn phòng, tích trữ lương thảo và vũ khí để chuẩn bị chiến đấu
- Pháp tìm mọi cách loại trừ phái chủ chiến vì thế Tôn Thất Thuyết và lực lượng chủ chiến đã ra tay trước
Trang 4b) Diễn biến
- Ngày 13/7/1885, Tôn Thất Thuyết mượn danh Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi văn thân, sĩ phu, nhân dân cả nước đứng lên, vì vua mà kháng chiến
- Phong trào Cần vương phát triển qua 2 giai đoạn:
Lãnh đạo Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết, văn
thân, sĩ phu yêu nước
Văn thân, sĩ phu yêu nước
Lực lượng Đông đảo nhân dân Đông đảo nhân dân Địa bàn và
khởi nghĩa tiêu biểu
Rộng lớn, khắp Bắc và Trung Kì
Tiêu biểu: khởi nghĩa của Mai Xuân Thưởng, Nguyễn Thiện Thuật,…
Thu hẹp, quy tụ lại thành các trung tâm lớn, chuyển trọng tâm hoạt động lên vùng trung du và miền núi Tiêu biểu: khởi nghĩa Hùng Lĩnh, khởi nghĩa Hương Khê,…
Kết quả Cuối năm 1888, vua Hàm Nghi rơi
vào tay giặc và bị đi đày sang An-giê-ri
Năm 1986, phong trào Cần vương chấm dứt với sự thất bại của khởi nghĩa Hương Khê
* Tính chất: phong trào Cần Vương là phong trào yêu nước chống thực dân Pháp mang ý thức hệ phong
kiến, thể hiện tính dân tộc sâu sắc
2 Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần vương
Nội dung Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 - 1892) Khởi nghĩa Hương Khê (1885 -
1896)
Lãnh đạo Đinh Gia Quế, Nguyễn Thiện Thuật,
Đốc Tít
Phan Đình Phùng và Cao Thắng
Căn cứ Bãi Sậy (Hưng Yên), Hai Sông (Hải
Dương)
Hương Khê (Hà Tĩnh)
Địa bàn Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh,
Thái Bình, Nam Định
Bốn tỉnh Bắc Trung Kì (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình)
Trang 5Hoạt động chủ yếu
- Từ 1885 - 1887: xây dựng căn cứ
và tổ chức Đẩy lùi nhiều trân càn quét của địch, gây cho chúng nhiều thiệt hại
- Từ 1888 - 1892: chiến đấu quyết liệt chống Pháp Năm 1892, lực lượng còn lại gia nhập nghĩa quân Yên Thế
- Từ 1885 - 1888: chuẩn bị lực lượng, xây dựng căn cứ, chế tạo vũ khí
- Từ 1888 - 1896: chiến đấu quyết liệt, thắng nhiều trận nổi tiếng
Năm 1896, các thủ lĩnh lần lượt hi sinh và rơi vào tay giặc
Kết quả Thất bại Thất bại
Ý nghĩa - Khởi nghĩa tiêu biểu nhất của nhân
dân đồng bằng Bắc Kì
- Để lại nhiều kinh nghiệm tác chiến
ở đồng bằng đất hẹp, người đông
Là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần vương
3 Khởi nghĩa Yên Thế (1884 - 1913)
a) Nguyên nhân:
- Kinh tế nông nghiệp sa sút đời sống nhân dân khó khăn Pháp thi hành chính sách bình định, cuộc sống
bị xâm phạm => nhân dân Yên thế nổi dậy đấu tranh
- Hoàng Hoa Thám
b) Diễn biến:
- Từ 1884 - 1892: do Đề Nắm lãnh đạo, nghĩa quân xây dựng hệ thống phòng thủ ở Bắc Yên Thế
- Từ 1893 - 1897: do Đề Thám lãnh đạo, giảng hòa với Pháp hai lần, nghĩa quân làm chủ bốn tổng ở Bắc Giang
- Từ 1898 - 1908: Căn cứ trở thành nơi hội tụ của nghĩa sĩ yêu nước
- Từ 1909 - 1913: Pháp tấn công, nghĩa quân phải di chuyển liên tục
c) Kết quả, ý nghĩa:
- Ngày 10/02/1913, Đề Thám bị sát hại, phong trào tan rã
- Ý nghĩa: Thể hiện ý chí, sức mạnh to lớn của nông dân trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Đóng vai trò là vị trí chuyển tiếp, bản lề từ một cặp phạm trù cũ (phong kiến) sang một phạm trù mới (tư sản), khẳng định truyền thống yêu nước của dân tộc
d Xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác lần thứ nhất của thực dân Pháp
1 Những chuyển biến về kinh tế
- Nông nghiệp: nổi bật là chính sách ruộng đất của Pháp Năm 1897, Pháp ép triều Nguyễn kí điều ước
“nhượng” quyền “khai khẩn đất hoang” cho chúng Năm 1915, địa chủ người Pháp chiếm 470.000 ha để lập đồn điền ở Bắc và Trung Kì
- Công nghiệp: Chú trọng khai thác mỏ than và kim loại Ngành công nghiệp phục vụ đời sống như điện, nước, bưu điện cũng lần lượt ra đời
- Giao thông vận tải: xây dựng hệ thống đường giao thông hiện đại, vừa phục vụ làm ăn lâu dài, vừa nhằm mục đích quân sự Đường bộ được mở rộng đến các hầm mỏ, đồn điền, bến cảng và vùng biên giới trong yếu Nhiều cây cầu được xây dựng: Long Biên (Hà Nội), Tràng Tiền (Huế), Bình Lợi (Sài Gòn),…
Trang 6Cảng biển, cảng sông đươc mở: càng Sài Gòn, Hải Phòng, Đà Nẵng,…
- Việt Nam trở thành thị trường độc chiếm của tư bản Pháp, Pháp độc quyền thu thuế xuất nhập khẩu
2 Những chuyển biến về xã hội
- Địa chủ: Một bộ phận địa chủ trở nên giàu có, dựa vào Pháp chiếm đoạt ruộng đất của nông dân Số địa chủ vừa và nhỏ bị đế quốc chèn ép nên vẫn có tinh thần chống Pháp
- Nông dân: Nông dân Việt Nam vốn đã khốn khổ vì thuế khóa, địa tô, phu phen tạp dịch, nạn cướp đất lập đồn điền, dựng nhà máy của Pháp Mất đất, họ đến các công trường, hầm mỏ và đồn điền xin việc Nông dân Việt Nam là động lực cách mạng to lớn
- Công nhân: Nền công nghiệp thuộc địa làm nảy sinh ra tầng lớp công nhân Việt Nam, họ làm việc trong các hầm mỏ, đồn điền, các xí nghiệp,… số lượng ngày càng đông đảo, khá tập trung Lực lượng công nhân Việt Nam đầu thế kỉ XX còn non trẻ, đang ở trình độ “tự phát”, chủ yếu đấu tranh kinh tế, ngoài ra còn hưởng ứng các phong trào chống Pháp do các tầng lớp khác lãnh đạo
- Tư sản: Những người làm trung gian, đại lý, chủ thầu, chủ xưởng, số sĩ phu yêu nước chịu ảnh hưởng
tư tưởng tư sản,… là những lớp người đầu tiên của tư sản Việt Nam
- Tầng lớp tiểu tư sản: gồm tiểu thương, tiểu chủ, viên chức, thầy giáo, nhà báo, học sinh, sinh viên,… có
ý thức dân tộc, tích cực tham gia vào vận động cứu nước
e Phong trào yêu nước và cách mạng ở Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914)
1 Phan Bội Châu và xu hướng bạo động
Phan Bội Châu cho rằng: “nợ máu chỉ có thể trả bằng máu”, ông kiên trì dùng bạo lực giành độc lập Ông cũng quan niệm, Nhật bản cùng màu da, cùng văn hoá Hán học (đồng chủng, đồng văn), lại đi theo con đường tư bản châu Âu, giàu mạnh lên và đánh thắng đế quốc Nga (1905)
* Hoạt động:
- Tháng 5/1904, Phan Bội Châu lập Hội Duy tân ở Quảng Nam Mục đích: đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lập, thành lập chính thể quân chủ lập hiến Hội tổ chức phong trào Đông Du, đưa gần 200 học sinh sang Nhật học Tháng 8/1908, Nhật bắt tay với Pháp trục xuất tất cả lưu học sinh Việt Nam và Phan Bội Châu Phong trào tan rã
- Tháng 6/1912, Phan Bội Châu lập Việt Nam Quang phục hội: Tôn chỉ: “Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nước Việt Nam, thành lập nước Cộng hòa Dân quốc Việt Nam” Hội tổ chức ám sát những tên thực dân đầu sỏ, tấn công các đồn binh Pháp ở Vân Nam… nhưng chỉ thu được những kết quả hạn chế trong khi lực lượng hao tổn khá lớn, nhiều người bị bắt và bị giết
- Ngày 24/12/1913: Phan Bội Châu bị giới quân phiệt Trung Quốc bắt giam ở nhà tù Quảng Đông
- Năm 1925, Phan Bội Châu bị bắt, rồi bị giam lỏng ở Huế cho đến khi qua đời
2 Phan Châu Trinh và xu hướng cải cách
- Chủ trương: đấu tranh ôn hòa, bằng những biện pháp cải cách như nâng cao dân trí dân quyền, dựa vào Pháp để đánh đổ vua quan phong kiến hủ bại, xem đó là điều kiện tiên quyết để giành độc lập
* Hoạt động:
- Năm 1906, ông cùng một nhóm sĩ phu đất Quảng như Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Ngô Đúc
Kế mở cuộc vận động Duy tân ở Trung Kỳ
+ Kinh tế: Chú ý cổ động thực nghiệp, lập hội kinh doanh; Phát triển nghề thủ công, làm vườn, lập “nông hội”,…
Trang 7+ Giáo dục: mở trường dạy theo kiểu mới để nâng cao dân trí, dạy chữ Quốc ngữ, các môn học mới thay thế cho Tứ thư, Ngũ kinh của Nho học…
+ Văn hóa: vận động cải cách trang phục và lối sống: cắt tóc ngắn, ăn mặc “Âu hóa”, bài trừ mê tín dị đoan và các hủ tục phong kiến…
=> Tư tưởng Duy tân khi đi vào quần chúng đã vượt qua khuôn khổ ôn hòa, biến thành cuộc đấu tranh quyết liệt, điển hình là phong trào chống Thuế ở Trung kì (1908)
- Năm 1908, sau phong trào chống thuế ở Trung kì, Pháp đàn áp dữ dội, Phan Châu Trinh bị án tù 3 năm
ở Côn Đảo
- Năm 1911, chính quyền thực dân đưa Phan Châu Trinh sang Pháp
=> Phan Châu Trinh là nhà cách mạng tiêu biểu cho khuynh hướng cải cách ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
f Việt Nam trong những năm Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918)
1 Tình hình kinh tế - xã hội (1914 - 1918)
a) Tình hình kinh tế
- Trong chiến tranh thế giới thứ nhất, Pháp ra sức vơ vét tối đa nhân lực vật lực và tài lực để gánh đỡ những tổn thất và thiếu hụt trong chiến tranh Pháp tăng thuế, bắt nhân dân Việt Nam mua công trái, vơ vét lương thực, nông lâm sản, kim loại… đem về Pháp Sự cướp bóc của Pháp ảnh hưởng trầm trọng đến kinh tế - xã hội Việt Nam
+ Công nghiệp thuộc địa: ngành khai mỏ được bỏ vốn thêm, một vài công ty than mới xuất hiện, các kim loại cần cho chiến tranh được khai thác mạnh Trong giai đoạn này, Pháp nới lỏng cho các xí nghiệp của người Việt mở rộng quy mô sản xuất và kinh doanh (công ty của Nguyễn Hữu Thu, Bạch Thái Bưởi), nhiều xí nghiệp mới xuất hiện
+ Công thương nghiệp, giao thông vận tải: Phát triển do chính sách nới lỏng độc quyền, cho tư bản người
Việt được kinh doanh tương đối tự do
+ Công việc kinh doanh của người Việt: các xí nghiệp đã có được mở rộng phạm vi và quy mô sản xuất, xuất hiện nhiều xí nghiệp mới
+ Nông nghiệp: chuyển từ độc canh cây lúa sang trồng cây công nghiệp phục vụ chiến tranh (thầu dầu, đậu, lạc…) Nông nghiệp trồng lúa gặp nhiều khó khăn
b) Tình hình phân hóa xã hội
Chính sách của Pháp và những biến động về kinh tế trong chiến tranh đã tác động mạnh đến sự phân hóa
xã hội Việt Nam
- Nông dân: nạn bị bắt lính và những chính sách trong nông nghiệp (nạn chiếm đoạt ruộng đất, sưu cao thuế nặng, …) đã làm sức sản xuất ở nông thôn giảm sút nghiêm trọng, đời sống nông dân bị bần cùng
- Giai cấp công nhân: lớn lên về số lượng, đặc biệt trong hai ngành khai mỏ và trồng cao su
- Tư sản Việt Nam: dần thoát khỏi sự kiềm chế của người Pháp và phát triển: Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Hữu Thụ, …
- Các tầng lớp tiểu tư sản thành thị: phát triển rõ rệt về số lượng
2 Buổi đầu hoạt động của Nguyễn Ái Quốc
- Nguyễn Ái Quốc tên thật là Nguyễn Sinh Cung, sinh ngày 19/05/1890 trong một gia đình trí thức yêu nước ở Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An, nên sớm có tinh thần yêu nước và ý chí cứu nước
- Nguyễn Ái Quốc khâm phục tinh thần yêu nước của các chí sĩ như: Phan Đình Phùng, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh những không tán thành con đường cứu nước của họ
Trang 8- Ngày 5/6/1911, Người rời cảng Nhà Rồng ra đi tìm con đường cứu nước mới cho dân tộc
* Hoạt động:
- Từ năm 1911-1917, Nguyễn Tất Thành đi qua nhiều nước và nhận thức rằng ở đâu bọn thực dân cũng tàn bạo, độc ác và ở đâu, người lao động cũng bị áp bức, bóc lột dã man
- Cuối năm 1917, Nguyễn Tất Thành trở về Pháp, tích cực học tập, rèn luyện và tham gia phong trào công nhân Pháp Người đã tích cực viết báo, truyền đơn… tố cáo thực dân Pháp và tuyên truyền cho cách mạng Việt Nam
- Sống và làm việc trong phong trào công nhân Pháp, tiếp nhận tư tưởng của Cách mạng tháng Mười Nga, tư tưởng của Người có những chuyển biến
=> Những hoạt động yêu nước của Nguyễn Tất Thành tuy mới chỉ là bước đầu nhưng là cơ sở quan trọng
để Người xác định con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc Việt Nam
B BÀI TẬP VẬN DỤNG
1 Âm mưu của Pháp khi tấn công Đà Nẵng? Chúng đã bị thất bại ra sao?
+ Đà Nẵng là cảng nước sâu vì vậy tàu chiến có thể hoạt động dễ dàng
+ Có thể dùng Đà Nẵng làm bàn đạp tấn công Huế,buộc triều Nguyễn phải đầu hàng, kết thúc nhanh chóng cuộc xâm lược Việt Nam
Đà Nẵng còn là nơi thực dân Pháp xây dựng được cơ sở giáo dân theo Kitô, chúng hy vọng được giáo dân ủng hộ Vì vậy, sáng ngày 1/9/1858 từ các tàu neo đậu ở cửa biển Đà Nẵng, liên quân Pháp - Tây Ban Nha đã nã đại bác lên bờ, rồi cho quân đổ bộ lên bán đảo Sơn Trà Nguyễn Tri Phương đã đốc thúc quân, dân xây dựng phòng tuyến liên trù dài 3 km để chặn giặc ngay tạI cửa biển Nhân dân còn dùng cột tre thùng gỗ đựng đầy đất đá lấp sông Vĩnh Điện để chặn tàu chiến địch Nhân dân vùng ven biển kiên cường chống trả quân xâm lược, khiến địch thất bại trong âm mưu đánh nhanh, thắng nhanh Tây Ban Nha nản chí bỏ cuộc Pháp phải thay đổi kế hoạch Tháng 2/1859 quay mũi tấn công vào Gia Định để thực hiện âm mưu mới “chinh phục từng gói nhỏ”
2 Vì sao đến năm 1883 Pháp mới đánh ra Thuận An? Chiến sự ở đây đã diễn ra như thế nào? Kết quả?
- Lợi dụng tình hình triều đình rối ren 1883: Vua Tự Đức qua đời(17-7-1883), triều đình còn đang chọn người kế vị( vì vua Tự Đức không có con)(P quyết định đánh thẳng vào Huế
- Ngày 18/8/1883 P tấn công Thuận An
- Chiều 20/8/1883 P đổ bộ lên bờ & làm chủ được Thuận An
Câu 3: Em hiểu thế nào về phong trào Cần Vương? Trình by nội dung cơ bản và ý nghĩa của chiếu Cần Vương?
* Phong trào Cần Vương: là phong trào phò vua, giúp vua Hàm Nghi chống giặc cứu nước
* Nội dung:
- Tố cáo âm mưu xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp
- Lên án sự phản bội của một số quan lại, tính bất hợp pháp của triều đình Đồng Khánh do Pháp mới dựng lên
- Khích lệ sĩ phu, văn thân và nhân dân cả nước quyết tam kháng chiến chống Pháp đến cùng
* Việc có ý nghĩa: Chiếu Cần vương kêu gọi văn thân, sĩ phu, nhân dân ra sức giúp vua vì mục tiêu đánh Pháp, khôi phục nền độc lập dân tộc, lập lại chế độ phong kiến có vua hiền, vua giỏi
Trang 9- Khẩu hiệu “Cần vương” đã nhanh chóng thổi bùng ngọn lửa yêu nước cháy âm ỉ bấy lâu, một phong trào vũ trang chống Pháp diễn ra sôi nổi, liên tục kéo dài 12 năm, đến cuối TK XIX mới chấm dứt
- Trước đây nhà Nguyễn chưa một lần hiệu triệu nhân dân đứng lên cứu nước, vì vậy phong trào “Cần vương” đã nhanh chóng qui tụ được lực lượng
Câu 4: Những chuyển biến về cơ cấu kinh tế và xã hội Việt Nam dưới tác động của chính sách khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp?
Sau khi đã cơ bản bình định được Việt Nam bằng quân sự, thực dân Pháp đã bắt đầu tiến hành khai thác trên đất nước ta Dưới tác động của cuộc khai thác đã làm biến đổi trong cơ cấu kinh tế kéo theo sự biến đổi về xã hội Việt Nam
1 Những chuyển biến về kinh tế
a) Mục đích: vơ vét sức người, sức của nhân dân Đông Dương đến tối đa phục vụ cho cuộc thống trị
lâu dài
b) Các chính sách:
- Nông nghiệp: Đẩy mạnh việc cướp đoạt ruộng đất lập đồn điền trồng cao su, cà phê, thuốc lá
- Công nghiệp: Tập trung khai thác mỏ (than đá, thiếc, kẽm…), ngoài ra còn xây dựng các ngành công nghiệp phục vụ đời sống như: điện, nước, bưu điện…
- Thương nghiệp: độc chiếm thị trường, nguyên liệu và thu thuế
- Giao thông vận tải:
+ Xây hệ thống giao thông vận tải kể cả đường thuỷ và đường bộ phục vụ cho Pháp khai thác và mục đích quân sự
+ Xây dựng nhiều cầu lớn: Long Biên (Hà Nội), Tràng Tiền (Huế), Bình Lợi (Sài Gòn)
+ Mở rộng nhiều cảng biển
c) Những chuyển biến về kinh tế:
- Tích cực:
+ Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa từng bước du nhập vào Việt Nam
+ So với nền kinh tế phong kiến, kinh tế Việt Nam bấy giờ sản xuất ra nhiều của cải vật chất hơn
+ Bộ mặt xã hội Việt Nam thay đổi, cơ sở hạ tầng được xây dựng
- Tiêu cực:
+ Tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam bị cạn kiệt
+ Nông nghiệp: không phát triển, nông dân bị bóc lột tàn nhẫn, bị mất ruộng đất, đời sống nông dân
cơ cực
+ Công nghiệp: phát triển nhỏ giọt, thiếu hẳn công nghiệp nặng
Nền kinh tế Việt Nam lúc bấy giờ là nền sản xuất nhỏ, lac hậu và lệ thuộc, cơ sở hạ tầng do Pháp xây dựng chỉ phục vụ cho quyền lợi của Pháp
2 Những chuyển biến về xã hội
* Các giai cấp cũ bị phân hóa :
- Địa chủ phong kiến:
+ Một bộ phận nhỏ trong giai cấp địa chủ phong kiến dựa vào thực dân Pháp, ra sức chiếm đoạt ruộng
đất, bóc lột nông dân, trở nên giàu có và trở thành tay sai của Pháp
+ Tuy nhiên, một số địa chủ nhỏ và vừa: bị đế quốc chèn ép, cho nên có tinh thần chống Pháp
Trang 10- Giai cấp nơng dân:
+ Chiếm số lượng đơng đảo nhất, bị thực dân Pháp và địa chủ chiếm đoạt ruộng đất, bĩc lột (bằng thuế khố, địa tơ, phu phen, tạp dịch…), cuộc sống của họ khổ cực
+ Một số người lên thành phố làm thuê trong xí nghiệp, đồn điền, hầm mỏ cơng nhân Việt Nam
+ Đây là lực lượng to lớn trong phong trào chống Pháp, sẵn sàng tham gia hưởng ứng phong trào chống Pháp, tuy nhiên do thiếu sự lãnh đạo đúng đắn cho nên họ chưa phát huy được đầy đủ sức mạnh của mình
* Các giai cấp mới xuất hiện:
- Giai cấp cơng nhân:
+ Ra đời từ nền cơng nghiệp thuộc địa, làm việc trong đồn điền, hầm mỏ, nhà máy, xí nghiệp…
+ Xuất thân từ nơng dân
+ Số lượng ngày càng tăng
+ Bị giai cấp tư sản bĩc lột, trả lương thấp đời sống cơ cực
+ Đây là lực lượng sớm cĩ tinh thần đấu tranh Tuy nhiên, giai đoạn này họ đấu tranh, mục tiêu chủ yếu là địi quyền lợi về kinh tế mang tính tự phát
+ Là giai cấp cịn non yếu về măt chính trị chưa nhận thức được rõ sứ mệnh lịch sử của giai cấp mình + Đây là lực lượng sẵn sàng hưởng ứng các phong trào chống Pháp do các tầng lớp khác lãnh đạo
- Tư sản Việt Nam:
+ Những người làm trung gian, đại lí hàng hố, mua bn nguyn vật liệu, chủ xưởng, nhà buơn
+ Họ bị chính quyền thực dn kìm hãm, tư bản Pháp chèn ép, thế lực kinh tế yếu Cho nn họ ít nhiều cĩ tinh thần dân tộc, chống đế quốc, chống phong kiến
+ Một số sĩ phu yêu nước lập ra các hội buơn, cơ sở sản xuất
- Tầng lớp tiểu tư sản thành thị:
+ Gồm những tiểu thương, tiểu chủ, nh bo, học sinh, sinh viên Cĩ tư tưởng tiến bộ, cĩ tinh thần chống Pháp và phong kiến, là một bộ phận lực lượng cách mạng
- Tác động:
+ Mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp ngày càng gay gắt
+ Tạo điều kiện bên trong cho cuộc vận động giải phĩng dân tộc theo xu hướng mới vào đầu thế kỉ
XX
Câu 5: Nêu hai xu hướng cách mạng đầu thế kỉ XX?
Đại diện
Phan Bội Châu (1967 – 1940) quê ở huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo yêu nước, sớm
cĩ hồi bão cứu nước, cứu dân khỏi ách nơ
lệ
Phan Châu Trinh(1872–1926) người phủ Tam
Kì, tỉnh Quảng Nam, xuất thân trong một gia đình theo nghề võ, từ nhỏ đã nổi tiếng thơng minh, học giỏi