TÍNH CHẤT ANH HÙNG CA TRONG TRUYỆN LỊCH SỬ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG

Đến với văn học muộn hơn so với những người bạn của mình, nhưng Nguyễn Huy Tưởng đã đánh dấu được năng lực, cũng như nhận được sự công nhận của những nhà văn nổi tiếng: nhà văn Tô Hoài,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN GIÁO DỤC TIỂU HỌC – MẦM NON

NGUYỄN THỊ THÚY DUY

TÍNH CHẤT ANH HÙNG CA TRONG TRUYỆN LỊCH SỬ VIẾT CHO THIẾU

NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP NGÀNH GIÁO DỤC TIỂU HỌC

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: ThS LỮ HÙNG MINH

Cần Thơ, tháng 7 năm 2020

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN GIÁO DỤC TIỂU HỌC – MẦM NON

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

TÍNH CHẤT ANH HÙNG CA TRONG TRUYỆN LỊCH SỬ VIẾT CHO THIẾU

NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG

Cần Thơ, tháng 7 năm 2020 TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

i

LỜI CẢM ƠN

***

Lời đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Thầy Lữ Hùng Minh, người

đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài Những lời góp

ý và chỉ dạy của Thầy là niềm động viên rất lớn giúp tôi vượt qua khó khăn để hoàn thành hiệu quả đề tài này

Đồng thời, tôi xin cảm ơn Trường Đại học Cần Thơ đã tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên học tập, trao dồi kĩ năng, kiến thức Xin được bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý Thầy cô Khoa Sư phạm, quý Thầy cô Bộ môn Giáo dục Tiểu học Mầm non, Trường Đại học Cần Thơ đã tận tình giảng dạy, trang bị cho tôi những kiến thức quý báu trong những năm vừa qua, tạo điều kiện thuận lợi để giúp tôi hoàn thành đề tài luận văn này

Bên cạnh đó, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các bạn lớp Giáo dục Tiểu học K42 đã có sự chia sẻ, quan tâm, khuyến khích, giúp tôi có thêm động lực hoàn thành luận văn Và với tình cảm chân thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến tất cả những người thân đã quan tâm lo lắng, giúp đỡ việc học tập của tôi trong suốt những năm học đại học Trong quá trình thực hiện đề tài luận văn này, do kiến thức bản thân còn hạn chế nên khó tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ý chân thành của quý Thầy cô Cuối lời, xin kính chúc quý Thầy cô dồi dào sức khỏe và thành công trên con đường trồng người

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Cần Thơ, ngày 8 tháng 7 năm 2020

Người thực hiện

ii

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử đề tài 3

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp của đề tài 9

7 Cấu trúc của luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 NGUYỄN HUY TƯỞNG - NGƯỜI VIẾT SỬ BẰNG VĂN 11

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng 11

1.1.1 Nguyễn Huy Tưởng, người con của đất nước 11

1.1.2 Nguyễn Huy Tưởng, một nhà văn tài ba 12

1.1.3 Sáng tác cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng 17

1.2 Tác phẩm truyện lịch sử cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng 21

1.2.1 Thể loại truyện lịch sử 21

1.2.2 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm và tóm tắt tác phẩm 22

1.2.3 Tác phẩm trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học 27

1.3 Đóng góp của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng 28

1.3.1 Đối với nền văn học dân tộc 28

1.3.2 Đối với nền văn học thiếu nhi 30

CHƯƠNG 2 TÍNH CHẤT ANH HÙNG CA TRONG TRUYỆN LỊCH SỬ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG 32

iii

2.1 Thành công trong lựa chọn nhân vật anh hùng 32

2.2 Hình tượng người anh hùng mang tầm vóc lớn lao 36

2.2.1 Hoàn cảnh xuất thân và tính cách khác biệt 36

2.2.2 Vẻ đẹp về con người trong hoàn cảnh lịch sử 39

2.3 Xây dựng các nhân vật khác 53

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN LỊCH SỬ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG 56

3.1 Nghệ thuật khắc họa nhân vật sinh động 56

3.2 Giọng điệu kể chuyện tự nhiên, chân thật 64

3.3 Sử dụng ngôn ngữ đa dạng, sinh động 72

3.4 Câu chuyện lịch sử nhưng không bị gò bó bởi lịch sử 77

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

bé thơ Là tiếng hát ru à ơi đầy yêu thương của mẹ, là những bài đồng dao đu đưa, những câu vè đầy nhạc điệu, hay những câu đố sinh động, hấp dẫn, những câu chuyện cổ tích vừa thực, vừa mộng chứa đựng đầy sắc màu,… Từ đó cho các em hiểu biết về vẻ đẹp truyền thống của cha ông: lòng nhân ái thủy chung, tính công bằng, yêu chuộng lẽ phải, đức cần cù, yêu nước, tự tin, lạc quan, yêu cuộc sống; góp phần nuôi dưỡng những khát vọng, tưởng tượng và ước mơ sáng tạo cho trẻ, mở rộng cánh cửa tâm hồn để các em vươn xa vào cuộc sống Dù vậy, trước Cách mạng tháng Tám bên mảng văn này chưa thật sự được chú trọng, điển hình các tác phẩm cho các

em thường dịch từ các nhà văn Pháp như truyện ngụ ngôn của La Phongten, truyện

cổ Andersen của Đan Mạch, hay truyện cổ Crim của Đức,… Nhưng kể từ khi Nhà xuất bản Kim Đồng được thành lập, nó đã trở thành chỗ dựa tinh thần cho đội ngũ sáng tác, là cơ hội để những tác phẩm văn học có giá trị ra đời Từ đây, văn học viết cho thiếu nhi mới thực sự hình thành

Thời kì này được coi là thời kì chói lọi của văn học thiếu nhi với hàng loạt các tác phẩm trên tất cả các đề tài: đề tài quê hương đất nước, mảng sách khoa học, mảng

đề tài kháng chiến,… và ở mảng đề tài lịch sử Đây không phải là mảng đề tài mới nhưng đề tài lịch sử luôn là một bài toán khó đối với nhà văn Việt Nam khi nguồn chính sử cũng như ngoại sử quá ít tư liệu để những người “phu chữ” có thể khai thác Bởi lẽ, vì mang tính chất lịch sử nên các sáng tác phải chịu sự quy định nhất định và các nhà văn cũng không thể tự do phát huy sự sáng tạo và thêm thắt các yếu tố hư cấu vào quá trình sáng tác Nhưng không vì lẽ đó mà nền văn học nước nhà khan hiếm tác phẩm hay về lịch sử Ta từng có dòng họ Ngô gia văn phái với Hoàng Lê nhất thống chí, từng có các tác giả như Chu Thiên, Ngô Tất Tố, Nguyễn Đình Thi, Lùi thời gian

ta có Hà Ân, Nguyễn Xuân Khánh, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thế Quang, Bùi Việt Sỹ,… Gần đây có các nhà văn thế hệ trẻ như: Lưu Sơn Minh, Uông

2

Triều, Nguyễn Thị Kim Hòa, Nguyệt Chu, Trần Quỳnh Nga, Đinh Phương, Dương

Hằng,… đúng như tác giả Bùi Đình Thi nhận định: “Viết về đề tài lịch sử là nghĩa vụ

chủ yếu của nhà văn, là đề tài sáng tác đáng quan tâm hàng đầu…” [14]

Với sự phong phú sắc thái biểu đạt, mỗi một tác giả đều chứng tỏ được tài năng bằng các tác phẩm có sức hút, có khả năng “mời gọi” riêng của mình Và sẽ là thiếu sót nếu nhắc đến mảng đề tài này mà không nói đến Nguyễn Huy Tưởng với tư cách là người sáng lập và là Giám đốc đầu tiên của NXB Kim Đồng (1957), Nguyễn Huy Tưởng đã góp phần quan trọng đặt nền móng, mở ra một tương lai tốt đẹp cho văn chương tuổi thơ

Đến với văn học muộn hơn so với những người bạn của mình, nhưng Nguyễn Huy Tưởng đã đánh dấu được năng lực, cũng như nhận được sự công nhận của những nhà văn nổi tiếng: nhà văn Tô Hoài, một trong những người bạn văn chương với Nguyễn Huy Tưởng từ những ngày làm sách Kim Đồng trong thời gian kháng chiến 1951 thốt

lên: “Trong văn học cho thiếu nhi của ta, kể chuyện lịch sử và cổ tích, cho đến bây giờ,

chưa ai chuyên và đã thành công như Nguyễn Huy Tưởng” [4] Điều đó hoàn toàn đã

được chứng minh khi mà ở mảng đề tài lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng đã gây được tiếng vang và chiếm một vị trí nhất định trên diễn đàn văn học Các tác phẩm của ông hướng các em vào những thời kỳ hào hùng, trọng đại trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, mà ở đấy những người anh hùng đã viết nên những bản anh hùng ca chói lọi không thể nào phai mờ trong ký ức của người dân đất Việt và góp phần không nhỏ làm nên một văn hiệu thực sự đáng kính trọng mang tên ông

Đứng trước sự cải cách không ngừng về giáo dục, chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 thực hiện mục tiêu giáo dục, hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh thông qua các nội dung giáo dục Trong đó, cốt lõi là giáo dục ngôn ngữ và văn học, thông qua ngôn ngữ và hình tượng nghệ thuật, nó bồi dưỡng cho học sinh những phẩm chất chủ yếu, đặc biệt là tinh thần yêu nước Ngữ văn trở thành môn học bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12 (môn Tiếng Việt đối với cấp tiểu học, Ngữ văn đối với cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông) và chiếm vai trò trong việc bồi dưỡng tình cảm, tư tưởng cho thế hệ trẻ Bên cạnh Lịch sử chỉ là môn học tự chọn và thường không được các em chú trọng, việc kết hợp liên môn chưa đủ khắc sâu niềm tự hào trong các em Đòi hỏi, ngay trong môn Ngữ văn vẫn phải lồng ghép các tác phẩm

3

mang đề tài lịch sử Bên cạnh các tác giả khác, các tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng được coi là mẫu mực của nền văn học thiếu nhi Việt Nam Những người anh hùng sống động hiện ra trước mắt các em và theo Nguyễn Huy Tưởng để nghe đau đáu một nỗi niềm quê hương, để được sống lại những giây phút hào hùng cùng đất nước, để được tự hào về những trang sử vẻ vang của dân tộc qua truyện lịch sử viết cho thiếu

nhi của ông Đó cũng là lý do chúng tôi chọn đề tài “Tính chất anh hùng ca trong

truyện lịch sử viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng”

2 Lịch sử đề tài

Nhắc đến quê hương, sẽ nhớ đến Tế Hanh nhà thơ của sự bình dị, gần gũi, quê hương trong cảm nghĩ của ông chân thật, hồn nhiên: những dân làng với làn da rám nắng, nồng đậm vị xa xăm … Nguyễn Bính được mệnh danh là thi sĩ của chân quê, đất nước trong tác phẩm của ông là những cánh đồng thơm ngát, những ngả đường bát ngát, những dòng sông đỏ nặng phù sa … Ai cũng tha thiết với quê hương, nhưng mỗi người mỗi hiểu và yêu quê hương theo một cách Đối với Nguyễn Huy Tưởng, quê hương không phải chỉ là chùm khế ngọt, mà còn là niềm an ủi, niềm tin tưởng khi thất lạc và là nguồn cảm hứng trong sáng tác văn học Ông khơi gợi lại khía cạnh lịch sử, nơi những bản hùng ca âm vang trong hồn nước Ngòi bút của ông thoải mái, phóng túng nhưng lại chứa đựng phong vị độc đáo Ông không mô tả lịch sử như nó có mà ông tư duy về lịch sử, tái tạo lại theo lối của riêng mình

2.1 Các công trình, nghiên cứu về Nguyễn Huy Tưởng

Có rất nhiều bài viết về Nguyễn Huy Tưởng, phong phú từ nhiều góc độ từ các bài báo, bài luận văn, đến các bài của các nhà phê bình, của các tác giả khác… Nguyễn Huy Tưởng là cái tên có tầm ảnh hưởng, mọi người đều nhìn nhận về tài năng của ông Khi đọc các bài báo liên quan, tôi đã tìm thấy vài ý kiến thú vị về sự nghiệp sáng tác

truyện lịch sử của ông: “Đánh giá về khuynh hướng khai thác đề tài lịch sử của

Nguyễn Huy Tưởng, nhiều nhà nghiên cứu nhận định, chính bầu không khí của làng quê Dục Tú, thuộc vùng Đông Ngàn, Kinh Bắc xưa đã thổi vào Nguyễn Huy Tưởng luồng cảm hứng lịch sử ngay từ nhỏ Cùng với đó, bối cảnh lịch sử văn hóa của đất nước (dưới ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật những năm 1940 - 1945)

đã nuôi dưỡng tinh thần yêu nước trong con người cậu thanh niên Nguyễn Huy Tưởng, đồng thời đẩy những suy tư về lịch sử trở thành cảm quan sống và viết của ông Tưởng

4

nhớ Nguyễn Huy Tưởng, không ít nhà nghiên cứu nhắc lại châm ngôn trong nhật ký đầu đời của nhà văn: “Người không biết lịch sử nước mình là một con trâu đi cày ruộng Cày với ai cũng được mà cày ruộng nào cũng được” Nguyễn Huy Tưởng cũng sớm xác định, bổn phận của một người yêu nước là “viết văn chương bằng chữ Quốc ngữ”.” [10] Một con người giàu lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm, từ khi còn rất sớm

đã quyết định cho con đường mình muốn đi, và bằng sự nỗ lực, ông đã khẳng định

được những nhận định đúng đắn của mình Ý thức rõ về vai trò, sức mạnh của truyền

thống lịch sử - văn hóa, Nguyễn Huy Tưởng trở về quá khứ với độ lùi hàng nghìn năm

để phản ánh, ngợi ca với khát vọng lớn lao muốn tái hiện những bức tranh hùng tráng

về lịch sử nước nhà, tôn vinh những công lao to lớn của các vị anh hùng - những người

đã viết lên những trang sử rực rỡ, oai hùng của dân tộc Ông chọn lọc, khai thác những

sự kiện, chi tiết độc đáo, có ý nghĩa và sức khái quát cao, tập trung vào những khoảng

trống mà các sử gia còn bỏ ngỏ để lấp đầy, lý giải

Nếu nhà sử học viết sử theo cách của nghệ sĩ thì lịch sử sẽ không còn sự chuẩn xác cần thiết Ngược lại nếu nghệ sĩ sáng tạo tác phẩm về lịch sử như một nhà viết sử thì lúc đó nghệ thuật sẽ trở nên không có cánh bay Lấy đề tài lịch sử nhưng không nhằm mục đích làm sử mà qua đó, diện mạo của lịch sử hiện lên một cách gián tiếp qua những hình tượng nhân vật cụ thể, có tính cách và nội tâm phong phú Đó cũng là cách rất riêng để Nguyễn Huy Tưởng làm nên tên tuổi của mình Nhắc đến ông, nhà

văn Nguyên Ngọc viết: “Nghệ thuật viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng nổi bật

hai đặc điểm: đôn hậu vô cùng và cũng rất nghiêm khắc Ngòi bút ông thấm đượm tình yêu thương của một người cha, người ông Ông viết kỹ từng câu, chọn từng từ, nương nhẹ như với những cánh hoa Đồng thời từ tốn và nghiêm trang, ông dẫn các cháu đến với những khái niệm cơ bản về lịch sử, đất nước, dân tộc, con người ” (Trích Lời giới

thiệu tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng) Mỗi sáng tác của ông là những tinh hoa ấp ủ, đầy ắp lòng yêu thương dành cho các em, hướng các em đến tình yêu quê hương, đất

nước, yêu con người

Vào những năm 60, Chuyên luận Nguyễn Huy Tưởng (1912-1960) của nhà

nghiên cứu Phan Văn Cự và Hà Minh Đức đã nghiên cứu toàn diện, phác họa một cách chi tiết về hành trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Chuyên luận nghiên cứu này đã chỉ ra rất rõ những vấn đề lịch sử trong tiểu thuyết và kịch của Nguyễn Huy Tưởng,

5

nhận định xác đáng rằng: “Trong số các tác giả, Nguyễn Huy Tưởng là người có thế

giới quan tiến bộ nhất và đã cố gắng khai thác đề tài lịch sử một cách nghiêm túc và sáng tạo” [2; 23] Ở chuyên luận này, các tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu toàn bộ sự

nghiệp sáng tác của nhà văn, đặc biệt ở hai thể loại: tiểu thuyết và kịch Đồng thời, hai

tác giả nhấn mạnh “Nguyễn Huy Tưởng đã có công nghiên cứu lịch sử nhưng anh

không nô lệ tài liệu lịch sử” [2; 27] Kể từ sau cuốn sách Nguyễn Huy Tưởng của Phan

Văn Cự và Hà Minh Đức, giới nghiên cứu, phê bình, sáng tác vẫn tiếp tục đề cập đến

con người và tác phẩm của nhà văn Một số tiểu luận Nguyễn Huy Tưởng qua hai chế

độ (NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1977), Lời giới thiệu trong Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng (NXB Văn học, Hà Nội, 1984) đã phân tích sâu sắc sự nghiệp sáng tác của

Nguyễn Huy Tưởng và ghi nhận những đóng góp của ông Tiếp sau là bộ ba tập Nhật

ký Nguyễn Huy Tưởng được NXB Thanh niên ấn hành 2006 cũng đã góp phần phắc

họa chân dung con người Nguyễn Huy Tưởng Với toàn bộ dày khoảng 1700 trang,

Nguyễn Huy Thắng chia làm ba tập với ba chủ đề khác nhau Tập một “Đến với văn

chương và cách mạng” từ tháng 11/1930 đến tháng 7/1945, viết về quãng đời thanh

niên, kiếm việc làm, lấy vợ, cũng là thời bắt đầu trăn trở về chữ nghĩa, tư tưởng, tìm

cách xây dựng nghiệp văn Tập hai “Những năm kháng chiến” từ tháng 5/1946 đến

tháng 10/1953 rời gia đình theo kháng chiến, giữ trọng trách trong cơ quan văn nghệ

của Đảng Tập ba “Nghệ sĩ và công dân” từ tháng 9/1954 đến tháng 6/1960 Tập này

kể về khoảng thời gian sau ngày tiếp quản thủ đô, ông trở về Hà Nội, sống với gia đình, tiếp tục công việc trong ban lãnh đạo văn nghệ Sau vụ Nhân Văn Giai Phẩm, ông từ nhiệm, trở về nhà sáng tác, được một thời gian ngắn thì mất vì bệnh ung thư Cách chia này phù hợp với những mốc chính trong đời sống của Nguyễn Huy Tưởng,

Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng đã phần nào thể hiện rõ cuộc đời của ông, quá trình ông

đến với cách mạng và trở thành nhà văn đáng khâm phục trong nền văn học Việt Nam

Bên cạnh đó còn có cuốn Nguyễn Huy Tưởng về tác gia, tác phẩm (Bích Thu và Tôn Thảo Miên tuyển chọn giới thiệu); Nguyễn Huy Tưởng khát vọng một đời văn

(Phương Ngân tuyển chọn và biên soạn)… Và đặc biệt phải kể tới những công trình do Nguyễn Huy Thắng - con trai nhà văn, người đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu về những trước tác của cha mình, về những tâm sự, suy nghĩ khó nói của ông với mong muốn khắc họa một cách chân thực, rõ nét gương mặt nhà văn, nhà văn hóa

6

Nguyễn Huy Tưởng trong cuộc sống đời thường và trong sáng tạo văn chương Đó là

các ấn phẩm có giá trị như: Nguyễn Huy Tưởng trong vầng sáng hồi nhớ; Nguyễn Huy

Tưởng trước khi là nhà văn; Nguyễn Huy Tưởng với người thân; Nguyễn Huy Tưởng văn và người … Ngoài ra còn có các buổi hội thảo khoa học như Nguyễn Huy Tưởng một sự nghiệp chưa kết thúc, Nguyễn Huy Tưởng và lịch sử, … đưa ra nhiều nhận định

phát hiện mới nhằm khẳng định giá trị sáng tạo, đóng góp to lớn của ông đối với nền văn học nước nhà

Với tư cách là một công dân ‒ trí thức yêu nước, Nguyễn Huy Tưởng đã sớm giác ngộ lý tưởng cách mạng của Đảng từ trước Cách mạng tháng Tám, khi cách mạng thành công, ông hăng hái tham gia hoạt động trong các tổ chức, đoàn thể của cách mạng Và Nguyễn Huy Tưởng đã khơi nguồn cho tác phẩm của mình từ dòng lịch sử của dân tộc với bao trang hào hùng rực rỡ chiến công chống xâm lược Theo quan niệm của ông, hiện tại không chỉ liên hệ với quá khứ theo dòng thời gian mà nhiều khi

là điểm xuất phát và là cảm hứng trực tiếp để khai thác đề tài lịch sử

2.2 Nhận định về truyện lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng

Nhà phê bình, nghiên cứu Nguyên An đặt ra câu hỏi: “Nếu không có Nguyễn Huy

Tưởng thì văn đàn Việt Nam hiện đại sẽ ra sao?” Và ông đưa ra nhận định: “Nếu không có Nguyễn Huy Tưởng thì văn đàn hiện đại Việt Nam, nhất là ở mảng lịch sử - truyền thống sẽ vơi đi sự bề thế, vẻ kỳ vĩ, tráng lệ và chất bi thương hào hùng, …”

Cũng theo tác giả Nguyên An thì nhà văn Nguyễn Huy Tưởng “đã gánh việc mở đầu

một cách đích đáng cho dòng văn chương viết về truyền thống, về lịch sử trung đại Việt Nam trong nền văn chương hiện đại Việt Nam”. [3] Qua đó, có thể thấy được sự đóng góp không nhỏ của Nguyễn Huy Tưởng cho nền văn học dân tộc, ông đã mở ra một hướng đi mới cho các tác phẩm, hướng về dân tộc, đất nước, hy vọng có thể cống hiến mình cho sự nghiệp dân tộc và cổ vũ cho các tác giả viết về đề tài này

Đối với các tác phẩm lịch sử cho thiếu nhi của ông, ông biết cách nảy ra trong vô vàn chi tiết, sự kiện lịch sử được cho là có thật ấy, những tình huống, câu chuyện đặc sắc ấy rồi thổi vào đó những cảm xúc, trí tưởng tượng bay bổng, phù hợp với tâm lý, suy nghĩ của trẻ thơ, gợi mở cho các em nhiều điều thú vị Tất cả nhằm giúp các em tiếp cận dễ dàng lịch sử, hiểu lịch sử để từ đó thêm yêu, thêm quý truyền thống hào hùng dựng nước và giữ nước của cha ông ta Phạm Hổ, một trong những nhà văn gạo

7

cội chuyên viết truyện cho thiếu nhi từng chia sẻ: “Trong câu văn của Nguyễn Huy

Tưởng, chúng ta không bao giờ thấy lộ ra bóng dáng của điều ác mặc dù anh có miêu

tả kẻ ác với tất cả lòng căm ghét - nhưng căm ghét không có nghĩa là ác Nói rõ hơn: điều ác không có ở trong lòng anh Văn anh là yêu thương, là đầm ấm, là bao dung…”

[5] Rõ ràng đọc sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng, càng thấy yêu văn và càng thấy yêu

người Sinh thời ông ý thức về thiên chức của người nghệ sĩ với quan niệm tiến bộ,

nhân văn: “Phàm văn chương mục đích thứ nhất là để dạy dỗ thiếu niên … cốt làm sao

cho bao giờ họ cũng có một tấm lòng bồng bồng, bột bột, mà vẫn biết lẽ phải, và biết thương nhau.” [17] Đặc biệt là Lá cờ thêu sáu chữ vàng còn được dịch sang tiếng

Trung và được nhiều bạn Trung Hoa đón nhận

Bằng tài quan sát, miêu tả, ngòi bút tài hoa, nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn độc đáo và khéo léo, Nguyễn Huy Tưởng đã phần nào bộc lộ được tài năng và nghệ thuật viết truyện bậc thầy cho thiếu nhi Trong văn của ông luôn đầy chất thơ của cuộc sống

và chất chứa những bài ca hy vọng, những bài học về tình thương yêu những người thân, xóm giềng, cộng đồng

Cái chết của anh cái chết một nhà văn Không bao giờ là cái chết

Văn Cao (Lời đề khi từ giã Nguyễn Huy Tưởng)

Không phải ngẫu nhiên mà nhà văn Văn Cao đã dành cho Nguyễn Huy Tưởng câu thơ đó, bởi lẽ dù ra đi ở tuổi 48, nhưng các tác phẩm của ông vẫn sống mãi với

thời gian, và ngày càng được mọi người chú ý

Dễ dàng nhận thấy khi rất nhiều tác giả lựa chọn ông làm đề tài nghiên cứu của

mình như Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn Huy Tưởng tác giả Nguyễn Thị Phương Thoa, Cảm hứng lịch sử trong kịch nói Nguyễn Huy Tưởng trước Cách mạng

tháng Tám của tác giả Phan Đình Dũng …Và với nhà nghiên cứu Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình văn học hiện đại (tập 2, NXB Đại học Sư phạm - 2008), chương XIV “Văn học thiếu nhi từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945” mục viết về “Nguyễn Huy Tưởng” cũng nêu những nhận xét về truyện lịch sử của nhà văn khá xác đáng Tác giả

nhận định: “Truyện Lá cờ thêu sáu chữ vàng với phong cách hoành tráng sử thi đã

8

làm sống dậy hào khí hừng hực của một giai đoạn lịch sử đời Trần Trong không khí hào hùng đó nổi lên là hình ảnh người anh hùng Trần Quốc Toản, tuổi nhỏ mà chí cao ”

Tất cả những ý kiến, nhận định của các nhà nghiên cứu sẽ là những gợi ý và là thông tin bổ ích làm tư liệu quý báo phục vụ thiết thực cho việc nghiên cứu đề tài luận

văn của chúng tôi Với đề tài Tính chất anh hùng ca trong truyện lịch sử viết cho thiếu

nhi của Nguyễn Huy Tưởng, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp một phần nhỏ những hiểu

biết của mình đối với truyện lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng, giúp việc tìm hiểu thể loại này trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng có cái nhìn khái quát và đầy đủ hơn

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu về tính chất anh hùng ca trong truyện lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng

để hiểu sâu sắc hơn nội dung mà tác giả gửi gắm trong mỗi tác phẩm viết cho thiếu nhi

về chủ đề lịch sử Cũng qua đó, chúng ta được biết thêm về lịch sử nước nhà qua các trang văn của Nguyễn Huy Tưởng hay trong các tài liệu có liên quan và điều đó giúp ích rất nhiều cho công cuộc giáo dục các em hiệu quả và hoàn thiện hơn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tính chất anh hùng ca trong truyện lịch sử viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi sẽ khảo sát những truyện lịch sử viết cho thiếu nhi của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng về tính chất anh hùng ca của những tác phẩm:

Lá cờ thêu sáu chữ vàng, nhà xuất bản Lao động, 2012

An Dương Vương xây thành Ốc, nhà xuất bản Lao động, 2012

Kể chuyện Quang Trung, nhà xuất bản Lao động, 2012

9

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp phân tích ‒ tổng hợp

Đây là phương pháp nghiên cứu chủ yếu trong đề tài của luận văn Dựa trên một

số tài liệu nhận xét, đánh giá của các nhà phê bình nghiên cứu, cùng với sự tìm tòi của bản thân trên văn bản của các tác phẩm liên quan chủ đề để làm cơ sở tiếp cận và tìm hiểu nhằm phục vụ tốt hơn cho đề tài

5.2 Phương pháp so sánh

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để so sánh, đối chiếu những điểm giống và khác nhau giữa các tác phẩm, giữa các nhân vật trong tác phẩm Qua đó sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về tài năng của tác giả, về tấm lòng tác giả gửi gắm trong các tác phẩm,

về sự đóng góp của ông cho nền văn học nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng

5.3 Phương pháp thống kê

Là một trong những phương pháp không thể thiếu cho đề tài luận văn Qua việc khảo sát các tác phẩm, người viết sẽ thống kê những hình ảnh, chi tiết làm nổi bật lên phong cách của nhà văn Từ đó tìm ra được nét riêng, nét độc đáo của tác giả

6 Đóng góp của đề tài

Qua việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn cung cấp cái nhìn toàn diện hơn

về chủ đề tính chất anh hùng ca trong truyện lịch sử của Nguyễn Huy Tưởng Qua đó, khẳng định sự đóng góp không nhỏ của tác giả vào việc xây dựng hình ảnh anh hùng mang tầm vóc lịch sử

Hơn thế nữa, với tài viết sử bằng văn và những câu chuyện Nguyễn Huy Tưởng mang đến càng khẳng định tình yêu quê hương đất nước của ông và truyền ngọn lửa ấy cho nhiều thế hệ sau này, góp phần vào công cuộc giáo dục các em hiệu quả và toàn diện hơn

Ngoài ra, luận văn này còn có các giá trị về mặt tham khảo cho các giáo viên, học sinh, sinh viên

10

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo thì nội dung luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Nguyễn Huy Tưởng - người viết sử bằng văn Ở chương này, chúng ta

sẽ được biết thêm về cuộc đời sự nghiệp của Nguyễn Huy Tưởng, cũng như đóng góp của ông trên các phương diện và khẳng định vị trí của nhà văn đối với nền văn học nước nhà Hơn thế nữa, chúng ta sẽ hiểu biết thêm cơ sở về tính chất anh hùng ca trong các tác phẩm lịch sử viết cho thiếu nhi của ông

Chương 2: Tính chất anh hùng ca trong truyện lịch sử viết cho thiếu nhi của

Nguyễn Huy Tưởng Chúng tôi tiếp cận với các góc nhìn khác nhau về những người

anh hùng mang tầm vóc lớn lao Qua ngòi bút của Nguyễn Huy Tưởng, những anh hùng ấy hiện lên độc đáo từ hoàn cảnh xuất thân đến ước mơ hoài bão

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện lịch sử viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng Ở chương này, chúng tôi nghiên cứu về nghệ thuật đặc sắc trong khắc họa nhân vật sinh động, giọng điệu kể chuyện hấp dẫn, tự nhiên, cũng như lựa chọn ngôn ngữ gần gũi, đa dạng

11

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NGUYỄN HUY TƯỞNG ‒ NGƯỜI VIẾT SỬ BẰNG VĂN 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng

1.1.1 Nguyễn Huy Tưởng, người con của đất nước

Nếu Anh có William Shakespeare, Pháp có Victor Hugo, Nga có Lev Tolstoy,… chuyên viết về lịch sử, hiện thực xã hội,… thì ở Việt Nam, Nguyễn Huy Tưởng xứng đáng chiếm một vị trí trên văn đàn với mảng đề tài này Ông sinh ngày 6 tháng

5 năm 1912 trong một gia đình nho giáo ở làng Dục Tú, Từ Sơn, Bắc Ninh, nay thuộc

xã Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội Thuở nhỏ, ông sống ở làng Cha mất sớm, ông chịu sự giáo dục, nuôi dưỡng chủ yếu của mẹ, một người phụ nữ tần tảo, nhân từ, có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành nhân cách ở con mình Khoảng năm lên mười tuổi, Nguyễn Huy Tưởng được gửi xuống ăn học ở Hải Phòng, sống với gia đình

người chị gái

Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, Nguyễn Huy Tưởng đã say mê những câu chuyện về các nhân vật anh hùng trong lịch sử Giữa những ngã rẽ của cuộc đời, Nguyễn Huy Tưởng đã xác định rõ con đường đi của mình bằng một tuyên ngôn dứt

khoát: “Phận sự một người tầm thường như tôi muốn tỏ lòng yêu nước thì chỉ có việc

viết văn quốc ngữ thôi” Với ý thức ấy, cậu học trò Nguyễn Huy Tưởng âm thầm tìm

đọc các tác giả cổ điển Pháp, Nga, Trung Quốc,…để tìm thấy ở các bậc thầy những bài học về sáng tác thơ, kịch, tiểu thuyết Đồng thời, cũng miệt mài cấu tứ những vần thơ đầu tiên, ghi lại những suy nghĩ văn chương, nghệ thuật, đạo đức của riêng mình Nguyễn Huy Tưởng đến với văn chương khá muộn Không có được yếu tố thiên bẩm trời cho, Nguyễn Huy Tưởng đã có những bước đi cẩn trọng, vững vàng bằng chính sự

nỗ lực, rèn luyện, kiên trì của bản thân; bằng tấm lòng sôi nổi đầy nhiệt huyết của tuổi trẻ muốn mượn văn chương để tỏ lòng yêu nước Tất cả đã xứng đáng khi ông bắt đầu

có những tác phẩm được công bố: Đêm hội Long Trì (1942), Vũ Như Tô (1942), An

Tư (1943)

Sớm đến với chủ nghĩa yêu nước, Nguyễn Huy Tưởng đã tham gia nhiều hoạt động mang tính chất xã hội, cách mạng: tham gia rải truyền đơn, treo cờ búa liềm, hoạt

12

động Truyền bá chữ Quốc ngữ ở Hải Phòng và Hà Nội Đặc biệt, từ cuối năm 1942, ông bắt đầu liên lạc với phong trào Việt Minh, và cuối 1943, gia nhập tổ chức Văn hóa cứu quốc của Đảng Từ đây, cuộc đời Nguyễn Huy Tưởng chuyển sang một bước ngoặt mới, nguy hiểm hơn nhưng cũng hào hứng hơn, cả trong hoạt động xã hội cũng như trong sự nghiệp văn chương

Những ngày khởi nghĩa, Nguyễn Huy Tưởng được đoàn thể tín nhiệm cử đi Đại hội quốc dân Tân Trào Cách mạng tháng Tám thành công, ông tham gia biên tập báo

Cờ giải phóng, Tiên phong Ngày 1‒1‒1946, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và cũng năm 1946 được bầu vào Quốc hội I, giữ chức Phó Thư ký Hội Văn hóa Cứu quốc Việt Nam Kháng chiến toàn quốc, ông được giao nhiệm vụ tổ chức Đoàn văn hóa kháng chiến, đưa các nghệ sỹ lên chiến khu tham gia kháng chiến Năm

1948, Nguyễn Huy Tưởng tham gia sáng lập tạp chí Văn nghệ từ số 3 đến số 21 Đầu năm 1949, ông được chỉ định vào Tiểu ban Văn nghệ Trung ương của Đảng Bên cạnh

đó, Nguyễn Huy Tưởng còn tham gia nhiều hoạt động gây dựng phong trào văn nghệ quần chúng trong kháng chiến,… dù ở cương vị nào, hoàn cảnh nào, ông luôn có những sáng tạo kịp thời đóng góp cho văn học và cách mạng Tham gia Chiến dịch Biên giới, ông viết Ký sự Cao Lạng (1950) Thâm nhập nông dân trong phong trào giảm tô và cải cách ruộng đất, ông viết Truyện anh Lục (1955‒1956) Đi vào thực tế

xây dựng lại Điện Biên sau chiến tranh, ông viết Bốn mươi năm sau (1959) …

Nguyễn Huy Tưởng mất ngày 25‒7‒1960, khi ông mới hoàn thành xong tập I tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô Cùng với những trang bản thảo dở dang, ông còn để lại hàng chục tập nhật kí được ông viết liên tục trong suốt 30 năm cho đến trước khi qua đời Những suy tư trăn trở, dằn vặt của ông là một tấm lòng thiết tha với dân tộc

và văn học, một ý thức công dân trách nhiệm với mọi vấn đề xã hội, một tâm hồn nghệ

sỹ không bao giờ bằng lòng với chính mình Nguyễn Huy Tưởng- một thanh niên yêu nước, giàu lý tưởng, lấy văn chương làm hành động cách mạng và có những đóng góp quan trọng cho nền văn học Việt Nam hiện đại Năm 1996, ông được Nhà nước truy

tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật

1.1.2 Nguyễn Huy Tưởng, một nhà văn tài ba

Là một trí thức có tâm huyết, gắn bó với lịch sử Hà Nội, tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng ngợi ca truyền thống anh hùng của dân tộc trong quá khứ, hiện tại và bày

để lại nhiều sáng tác Không có được yếu tố thiên bẩm trời cho, Nguyễn Huy Tưởng

đã có những bước đi cẩn trọng, vững vàng bằng chính sự nỗ lực, rèn luyện, kiên trì của bản thân; bằng tấm lòng sôi nổi đầy nhiệt huyết của tuổi trẻ, muốn mượn văn chương

để tỏ lòng yêu nước Ông quyết định hướng đi cho mình: “… Tôi vùi đầu vào đống

sách lịch sử để lấy cái vinh quang của ông cha mà bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc cho mình Tôi chuẩn bị viết văn để ca ngợi lịch sử, ca ngợi dân tộc và kích động lòng yêu nước của đồng bào” [26] Và từ đó, mối cơ duyên với văn chương đã bắt đầu nảy nở,

bén rễ trong tâm tư, suy nghĩ của chàng trai làng Dục Tú Văn chương đã trở thành một công cụ, phương tiện, động lực hữu hiệu trong việc tuyên truyền, đấu tranh, cổ vũ cách mạng

Nghệ thuật là sản phẩm của sự sáng tạo và nghệ sỹ là người thể hiện khát vọng sáng tạo ấy Nhưng khát vọng sáng tạo và sản phẩm sáng tạo của người nghệ sỹ không phải lúc nào cũng tỉ lệ thuận, Nguyễn Huy Tưởng đã phải trải qua không ít day dứt, băn khoăn về những sản phẩm nghệ thuật của mình Với Nguyễn Huy Tưởng, con đường đến với văn chương không hề đơn giản, dễ dàng mà nhà văn luôn phải vật lộn với từng câu chữ, đấu tranh với những tư tưởng, thử nghiệm qua nhiều thể loại để định hình phong cách, sở trường Nhiều lần Nguyễn Huy Tưởng coi “văn chương chính là

kẻ thù của ta vậy”, nhưng ông vẫn quyết tâm, không ngừng kiếm tìm để tạo ra những

“giọt mật”, những vẻ đẹp thánh thiện dâng tặng cuộc đời Ông đến với nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, tùy bút, tiểu thuyết, kịch sân khấu, kịch bản phim,… để tìm ra cho

mình đúng cái sở trường như ông đã nhắc: “Đem sở trường bù cho sở đoản, phát triển

cái sở trường hoàn toàn thì cái sở trường của mình có thể xán lạn và làm mờ mọi cái

sở đoản” [26]

Giáo sư Phong Lê đã có những đúc kết và cô đọng về văn Nguyễn Huy Tưởng:

“Nói là sắc sảo thì không hẳn là thích hợp, nhưng mà trầm tĩnh, mà chính chắn, mà

đĩnh đạc, mà sâu Huy hoàng mà không hoa mỹ Giản dị chân thật mà không thiếu tài hoa.” (Báo Văn nghệ, 1992) Từ những câu thơ chân thật, thô mộc, giản dị, tự nhiên

14

trong “Nhất điểm linh đài” (Đau khổ và Hai tiếng vọng), đến những trang văn hồn hậu trong “Thái Bình diên yến”, ngòi bút Nguyễn Huy Tưởng ngày càng trở nên sắc sảo trong việc thể hiện tâm tư, tình cảm, giãi bày tâm trạng và phản ánh những vấn đề bức thiết của cuộc sống

Sống đã rồi hãy viết - đó là quan niệm sống, quan niệm sáng tác của lớp văn sĩ hiện thực cùng thời, hướng về cuộc sống hiện tại để miêu tả, phản ánh với vai trò là

“người thư ký trung thành của thời đại”, “cần phải viết truyện gần sự thực, cần phải có

sự sống tràn trề” Và quan niệm “nghệ thuật vị nhân sinh” ấy đã chi phối đến cảm hứng sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng Ông luôn hướng về cuộc sống, con người để miêu tả, phản ánh, ghi lại những giai đoạn, thời kì hào hùng của lịch sử dân tộc, những chuyển biến dữ dội của đời sống cách mạng, kháng chiến với những con người tiêu biểu cho thời đại Hàng loạt những tác phẩm viết về đề tài lịch sử trong quá khứ, trong hiện tại của nhà văn đều xuất phát từ những vấn đề của cuộc sống thực tiễn đặt ra Và

theo ông: “Người là thật Phải thật với người” (Nhật ký Nguyễn Huy Tưởng, 2006) Tiểu thuyết Đêm hội Long Trì (1942) viết về thời điểm nhân dân oán ghét đến tột

độ bọn quý tộc phong kiến Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ, Đặng Mậu Lân An Tư viết về

giai đoạn nhà Trần chuẩn bị lực lượng chống quân Mông- Nguyên xâm lược Với cốt truyện gọn gẽ, chứa xung đột dữ dội, kịch tính, gay gắt, hành động quyết liệt trong một không gian lẫm liệt hoành tráng Lý tưởng trong tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng đã hun đúc tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc ẩn sâu trong tâm hồn người Việt qua

các thời đại Vũ Như Tô được hoàn thành năm 1941, khoảng một năm sau tác giả mới

bổ sung lời đề tựa Đây được xem là vở kịch tiêu biểu và xuất sắc nhất, đồng thời cũng

là tuyên ngôn nghệ thuật của Nguyễn Huy Tưởng Tính đến ngày nay, nó vẫn còn dư

âm mãi:

Chẳng biết Vũ Như Tô phải hay kẻ giết Như Tô phải?

Đài Cửu trùng không thành nên mừng hay nên tiếc?

Mãi vật lộn quên cả đài cao mộng lớn Công ông cha hay là nỗi thiệt thòi? Than ôi! Như Tô phải hay kẻ giết Như Tô phải? Ta chẳng biết

Cầm bút chẳng qua đồng bệnh với Đan Thiềm [18]

15

Vũ Như Tô và Cửu trùng đài luôn để lại trong lòng người đọc những bâng khuâng, ngập ngừng giữa lý trí và tình cảm Qua lời thoại của nhân vật chính trong tác phẩm, nhà văn cũng gửi gắm, ký thác những tư tưởng, những bức thông điệp để đối thoại với chính mình và với cuộc đời Đặc biệt, trong lời đề tựa vở kịch “Vũ Như Tô”, ông đã nói lên những tâm sự, quan điểm thành thực của một tâm hồn đôn hậu, luôn khắc khoải trong trái tim, suy nghĩ về giấc mộng “xây Cửu trùng đài” cho nền văn học nghệ thuật nước nhà Chính lòng yêu nước, thương dân mà Nguyễn Huy Tưởng đã cầm bút bày tỏ lòng tự hào cùng nỗi xót xa của mình đối với dân tộc

Sau Vũ Như Tô, ông tiếp tục với Cột đồng Mã Viện, vở kịch đề cao tinh thần bất

khuất và ý chí quật cường của dân tộc ta, kêu gọi sự nổi dậy chống lại bọn xâm lược

Mã Viện Trong lúc cách mạng đang lúng túng thì kịch Bắc Sơn đã gây nên một tiếng

vang lớn đánh dấu một bước ngoặt trong kịch cách mạng Sau thành công của vở kịch

Bắc Sơn, Nguyễn Huy Tưởng tiếp tục nguồn cảm hứng với đề tài cách mạng và kháng

chiến Những người ở lại được tác giả nhen nhóm từ năm 1947 khi gặp các chiến sĩ

Trung đoàn Thủ đô và hoàn thành 1948, với vở kịch này, Nguyễn Huy Tưởng đã phản

ánh một số nét ở Hà Nội những năm đầu kháng chiến, tuy không vang dội như Vũ Như

Tô và Bắc Sơn, nhưng đã ghi nhận những sự kiện đáng kể trong nền kịch kháng chiến

Với cảm quan về lịch sử, hàng loạt tác phẩm ra đời đã in đậm dấu ấn tài hoa của một chủ thể sáng tạo và đã tạo được vóc dáng hồn cốt không lẫn với các cây bút cùng thời Trong giai đoạn sau Cách mạng, ông cho ra đời hàng loạt tác phẩm viết về đời

sống hiện thực: Ký sự Cao Lạng là kết quả của Chiến dịch Biên Giới 1950 Ở đây,

Nguyễn Huy Tưởng đã lấy quyền lợi nhân dân làm lẽ sống và là mục đích sáng tác

Tiểu thuyết Truyện anh Lục là sản phẩm tinh thần sau khi đã trực tiếp làm cán bộ cải cách ruộng đất trong giai đoạn kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp Tiểu thuyết Bốn

năm sau ra đời trong đợt đi thực tế và sáng tác ấy, tiểu thuyết viết về những năm khôi

phục kinh tế và hàn gắn vết thương chiến tranh Thiên tùy bút Một ngày chủ nhật miêu

tả Hà Nội trong những ngày đầu hòa bình bằng những chân thật cảm xúc và suy nghĩ của một người sống hết mình với thủ đô, đã từng làm ông đau đớn vì cách hiểu hời

hợt, nông cạn lúc đương thời Và với Ký sự Cao Lạng ông nhận được Giải thưởng Văn nghệ 1951‒1952, với tiểu thuyết Truyện anh Lục (3 tập), ông nhận được Giải thưởng Văn học 1954‒1955

16

Kịch phim Lũy hoa ra đời gần như song song với tiểu thuyết Sống mãi với thủ đô,

“Lũy hoa như một bài ca, như một bức phù điêu trên đó chi tiết và chân dung người không được chạm tỉa nhiều mà chỉ dựng lên mảng lớn, những mảng lớn có nhiều lửa, nhiều khói” (Lời bạt Lũy hoa, Nguyễn Tuân) Sống mãi với thủ đô, sáng tác trong

những năm đầu kháng chiến chống Pháp, thành công không chỉ ở tái diễn lại được không khí hào hùng, bi tráng của lịch sử mà còn ở cả miêu tả tâm lý nhân vật phức tạp, tinh tế Tác phẩm đã đưa Nguyễn Huy Tưởng lên vị trí người viết tiểu thuyết lịch sử hàng đầu của nền văn học mới và là “ nhà viết sử bằng văn chương” xuất sắc nhất

trong lịch sử văn xuôi Việt Nam hiện đại Trong lời bạt cuốn Sống mãi với thủ đô, Nguyễn Tuân đã có cảm nhận tinh tế: “Đọc lại những tiểu thuyết lịch sử, kể cả Sống

mãi với thủ đô, người đọc vẫn thấy gây gây mùi khói vấn vương ngàn năm Thăng Long chốn cũ” (Tuyển tập Nguyễn Tuân, tập 3, NXB Văn học, Hà Nội, 1992, tr 324)

Hà Nội qua tác phẩm đã hiện lên với khuôn mặt đăm chiêu, kiên nghị, mà vẫn thanh lịch, hồn hậu, tươi tắn

Với tư cách là nhà văn, từng tham gia công tác quản lý văn hóa, văn nghệ của Đảng, Giám đốc đầu tiên của NXB Kim Đồng, những quan điểm của Nguyễn Huy Tưởng về văn chương nghệ thuật luôn rõ ràng, dứt khoát, thể hiện tư tưởng nhân văn, tiến bộ Tuy không có tác phẩm riêng bàn về văn chương nghệ thuật Nhưng qua những trang “Nhật ký” được ghi chép cẩn thận trong suốt 30 năm sống, hoạt động cách mạng và sáng tác, với trên 1.700 trang in, đã đề cập những chuyện đời, chuyện nghề, những tâm tư tình cảm đều được nhà văn ghi lại bằng những trang văn sinh động, chân thực, giản dị, thấm đẫm xúc cảm, tình người

Trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng, Vũ Như Tô và Sống mãi với

thủ đô là những giá trị văn chương đã đi sâu vào đời sống tinh thần của cộng đồng, của

dân tộc Ông không thêu dệt quá khứ mà trong các tác phẩm của mình, nhà văn đã viết lại cảm nhận của người nghệ sĩ qua các tác phẩm về đề tài lịch sử, ông muốn diễn đạt tri thức của ông về lịch sử, đưa người đọc ngược về với thời gian, về với quá khứ, gieo vào lòng học nhưng câu hỏi, đặt ra vấn đề đối thoại trong sáng tác để nghiền ngẫm, liên tưởng, để thông cảm những con người trong câu chuyện xưa- những con người chỉ còn lại những dòng chữ khắc trên bia đá hay được ghi lại vài dòng trong chính sử Dù

17

viết về lịch sử hay thời sự, ông luôn nhất quán: “Đừng viết cái gì sai với sự thật con

người, dù là dưới hình thức phục vụ” (Nhật ký ‒ 1956)

1.1.3 Sáng tác cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng

Trong sự nghiệp sáng tác, mảng viết truyện cho thiếu nhi thật sự góp phần hoàn chỉnh chân dung Nguyễn Huy Tưởng, làm cho sự ngiệp văn học của ông thêm phong phú và đa dạng Ở đây, ông không chỉ là người kể chuyện lịch sử mà còn là nghệ sỹ đánh thức lịch sử, biết tìm trong chiều sâu thời gian những mối dây gắn kết tinh thần thời đại Khi sáng tác cho các em, Nguyễn Huy Tưởng đã hư cấu, tưởng tượng trên một nền kiến thức sâu sắc, nắm rất vững tính thể loại văn học thiếu nhi, nghiên cứu sáng tạo để có được những tác phẩm đích thực phù hợp với tâm hồn trẻ thơ

Những người quan tâm đến văn học thiếu nhi đã tỏ ra ngưỡng mộ giá trị nghệ thuật và vẻ đẹp tinh thần trong các trang viết cho lứa tuổi măng non của nhà văn ở

“những cổ tích vừa lạ lùng, xanh biếc, vừa mênh mông những tưởng tượng kì ảo” (Tô

Hoài), ở “những trang đầy chất thơ, huy hoàng và trong trẻo” (Phong Lê), ở “những

truyện lịch sử thấm đượm chất anh hùng ca, sử thi” (Vân Thanh), ở những trang viết

đầy “tạo hình, giàu tính thẩm mỹ” ( Huy Anh) Ở lĩnh vực này, ông là nguồn sáng là

người dẫn đầu gương mẫu của nền văn học thiếu nhi Việt Nam Ông đi sâu vào ba mảng đề tài: người thật việc thật, cổ tích và truyện lịch sử

1.1.3.1 Truyện viết về người thật việc thật

Tác giả đã làm sống lại đất nước trong thời kì kháng chiến chống Pháp với những hình ảnh cao đẹp, những tấm gương anh dũng, quả cảm, căm thù giặc của những em

bé tuổi nhỏ chí cao - những con người sẽ viết tiếp truyền thống lịch sử hào hùng của dân tộc

Trong Chiến sỹ ca nô, Hà Học Hợi - học sinh gương mẫu, Hai bàn tay chiến sỹ,

Điện Biên Phủ của chúng em, tác giả đã ghi lại những nhận vật có thật, những sự kiện

có thật trong cuộc kháng chiến chống Pháp Với cách viết giản dị, lời văn nghiêm túc

mà trong trẻo, với tất cả lòng yêu mến và cảm phục, tác giả đã làm sống dậy những

chuyện thật, người thật ấy Trong Chiến sỹ ca nô, nhà văn miêu tả những ngày đầu

chống thực dân Pháp Với lòng dũng cảm mưu trí, Tý, một em bé loắt choắt, cha mẹ anh em đã mất trong nạn đói 1945, Tý đã cùng năm anh em du kích kéo về cho ta cả

18

một đoàn thuyền Tý, em bé liên lạc của Đảng ủy và được thưởng Huân chương Chiến

sỹ Hạng Nhì

Với Hà Học Hợi- học sinh gương mẫu, nhà văn miêu tả công phu về quá trình

trưởng thành của một em học sinh Khu Bốn, sớm mồ côi cha mẹ, cùng năm anh em

phải tự lực cánh sinh để nuôi nhau ăn học Nguyễn Huy Tưởng luôn mơ ước “Muốn

viết lại cuộc trường kì kháng chiến chống thực dân Pháp như kiểu một pho truyện trường thiên cực kỳ hấp dẫn, một lần đã đọc qua, suốt đời không thể quên.” [4]

Cuộc đời ngắn ngủi chưa đủ để tác giả chinh phục nguyện vọng đó, nhưng với

Hai bàn tay chiến sỹ và Điện Biên Phủ của chúng em, nhà văn đã phần nào đạt được

điều ấp ủ Kể cho các em nghe những tấm gương anh hùng, rất đáng để trân trọng và

đồng thời gửi gắm vào đó tâm sự của mình Cho đến hôm nay, Hai bàn tay chiến sỹ

vẫn âm vang mãi với tấm lòng cao cả và đẹp biết bao từ một chiến sỹ nông dân- một đảng viên bình thường

Nếu Chiến sỹ ca nô, Hai bàn tay chiến sỹ viết về những con người anh hùng cụ thể thì Điện Biên Phủ của chúng em lại là một bản anh hùng ca, ngợi ca toàn dân quyết

một lòng đánh giặc Viết theo lối kể chuyện, Nguyễn Huy Tưởng giới thiệu những hình ảnh, những sự kiện lừng danh với đồi Him Lam, đồi A1, các địa danh Mường Thanh, Mường Pồn; các nhân vật đã trở thành huyền thoại trong kí ức của nhân dân như Tô Hiệu, Phan Đình Giót, Bế Văn Đàn,… Rồi một ngày Điện Biên Phủ trong hòa bình, thành phố Điện Biên cũng đang thành hình

Ẩn qua từng trang sách là tình cảm trìu mến, sự cảm phục của nhà văn trước những anh hùng đã xả thân vì nước, vì dân, đồng thời gợi cho các em thấy một cách xúc động và thiêng liêng sức sống vĩ đại của dân tộc và con người Việt Nam trong cách mạng

1.3.1.2 Truyện cổ tích

Tạm gác lại những câu chuyện anh hùng, trôi dạt theo mảng cổ tích lạ lùng để thấy sự lấp lánh, kì diệu và những bài học ý nghĩa sâu sắc về lòng nhân ái, sức mạnh

của sự đoàn kết Tác giả Nguyễn Thị Huế trong bài viết “Thế giới cổ tích của Nguyễn

Huy Tưởng” đã khẳng định: “Được viết ra do nguồn truyện kể dân gian nhưng mỗi truyện của ông đều chứa đựng một cách cô đọng những lý tưởng đạo đức và thẩm

19

mỹ truyền thống nhưng đồng thời đã được ông đem thêm vào đó luồng không khí mới của văn chương và của tư tưởng thời đại, tạo nên những tác phẩm có sức hấp dẫn đối với mọi đối tượng bạn đọc” (Nguyễn Thị Huế, Thế giới cổ tích của Nguyễn Huy Tưởng)

Đầu tiên phải kể đến Cô bé gan dạ, in trong tủ sách Hoa Xuân được Nguyễn Huy

Tưởng viết vào những năm 1940 khi ông tham gia phong trào Hướng đạo Truyện kể

về một cô bé gan dạ đã vượt lên sự ngu muội, mê tín của người dân Làng Thần Quyết- hai mươi năm phải sống trong khủng bố, đe dọa với tâm lí nơm nớp lo sợ Bằng tài quan sát, miêu tả, nghệ thuật kể chuyện, dẫn dắt độc đáo, khéo léo đã tái hiện rõ cuộc chiến giữa người và ác thú, giữa chính nghĩa với tàn bạo, hủ tục Cuộc vật lộn, tấn công giữa một bên là người con gái trẻ đẹp, đơn độc với một bên là con cá sấu dũng mãnh, phi thường được miêu tả chi tiết, gay cấn Cuối cùng, tài năng, nghị lực và niềm tin vào cái thiện sẽ chiến thắng, cô Thứ đã giải được cơn u mê, diệt trừ mối tai họa cho dân làng, được nhân dân kính phục, ngưỡng mộ [22]

Còn với câu chuyện Chiếc bánh chưng - một truyền thuyết đẹp in sâu trong tiềm

thức của nhân dân, ngợi ca vẻ chân chất, mộc mạc, gắn bó với làng quê và cuộc sống dân cày của Hoảng tử út, con vua Hùng thứ sáu Truyện cũng đề cao tinh thần dân tộc, tình nghĩa thủy chung, phong tục làm bánh chưng, bánh dày ngày tết Câu chuyện ngắn gọn, giản dị nhưng có sức hấp dẫn lớn bởi đã nói lên mong ước bình dị, cao cả

mà muôn đời người dân hy vọng: đất nước có vua sáng, tôi hiền, đời sống nhân dân

ấm no, thái bình, yên vui

Với Con Cóc là cậu ông Trời, bạn đọc nhỏ tuổi được gặp gỡ một chú Cóc gan

dạ, dũng cảm, và bình tĩnh trong việc hướng dẫn bạn bè sử dụng thế mạng riêng để đối

phó với quân tướng nhà Trời Tuy là truyện cổ nhưng Con Cóc là cậu ông Trời đã

được tác giả viết tương tự như một truyện đồng thoại, với những mẫu đối thoại sinh động, nhà văn đã khắc sâu ấn tượng cho bạn đọc về một chú Cóc bé nhỏ đầy quyết tâm, dũng cảm Qua đó thể hiện ước mơ công lý và sự đấu tranh bền bỉ của người dân lao động chống lại thiên nhiên khắc nghiệt

Tác giả còn mang đến cho người đọc những phút giây hồi tưởng sống động về quá trình đấu tranh lâu dài, gian khổ của người dân lao động chống lại bọn địa chủ

cường quyền để giành lấy quyền sống của mình Đó là Tìm mẹ - những người dân sống

Nếu Tìm mẹ là một truyện cổ tích với tình người nồng thắm thì An Dương Vương

xây thành Ốc là truyện lịch sử ca ngợi lòng yêu nước của nhân dân được viết dưới

dạng cổ tích Và với đoạn kết mở, tác giả đã thoát ly khỏi bi kịch lịch sử và mong

muốn đem đến một cái nhìn tươi sáng và lạc quan hơn đến các em Có thể nói An

Dương Vương xây thành Ốc là bước chuyển tiếp giữa truyện truyền thuyết và truyện

lịch sử của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng

Đem tài năng của mình chuyển thành tình yêu cho các em, Nguyễn Huy Tưởng

đã mượn nét siêu nhiên kì ảo của truyện cổ để gửi gắm khát vọng, những mơ ước về cuộc đời công bằng, lẽ phải mà bạn nhỏ có thể bắt gặp những hình ảnh, con người

trong câu chuyện ở ngay giữa cuộc đời Đúng như Tô Hoài nhận xét: “Các truyện cổ

tích của Nguyễn Huy Tưởng vừa lạ lùng xanh biếc, vừa mênh mông những tưởng tượng kì ảo mà trong đó chất chứa cả một kho vàng ngọc những tình cảm yêu thương, những lòng tin, những chí khí dời núi lấp biển của người Việt Nam, của truyền thống Việt Nam.” [4]

1.3.1.3 Truyện lịch sử

Được mệnh danh là nhà viết sử bằng văn, không quá khó để ngạc nhiên, ở chủ đề

truyện lịch sử viết cho thiếu nhi ông để lại các tác phẩm vang dội: Lá cờ thêu sáu chữ

vàng, Kể chuyện Quang Trung Với những lời văn ngắn gọn, rõ ràng, ngôn ngữ phù

hợp với thiếu nhi nhưng vẫn giữ được nét hùng hồn, bi tráng cho lịch sử Nguyễn Huy Tưởng đã sống động kể lại hình ảnh nhân vật anh hùng Trần Quốc Toản và Quang Trung, bên cạnh đó là hình ảnh của nhân dân với vai trò lớn lao trong lịch sử

21

Dưới ngòi bút ấm áp của Nguyễn Huy Tưởng, con người, cuộc sống, đất nước, tất cả đều đáng quý, đáng ca ngợi và chan chứa tình yêu Lòng yêu đất nước, tự hào dân tộc được tác giả cô đọng và khắc sâu qua mỗi tác phẩm Mỗi lời văn được tác giả

“viết kỹ từng câu, chọn từng từ, nương nhẹ như những cánh hoa” (Bìa Lá cờ thêu sáu

chữ vàng, NXB Kim Đồng, 1993) “Trong văn học cho thiếu nhi của ta, kể chuyện

lịch sử và cổ tích, cho đến bây giờ, chưa ai chuyên và đã thành công như Nguyễn Huy Tưởng” Tô Hoài nhận định [4]

1.2 Tác phẩm truyện lịch sử cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng

1.2.1 Thể loại truyện lịch sử

Truyện lịch sử cũng có những đặc điểm chung của truyện Nghĩa là có cốt truyện,

có hệ thống nhân vật và hình thức diễn đạt cơ bản là kể (trần thuật) Vì hướng vào đề tài lịch sử nên loại truyện này có đặc điểm riêng của nó Truyện lịch sử phải kể về quá khứ, tái hiện quá khứ - lịch sử Bởi vậy nó chịu sự “quy định” rất lớn từ phía đề tài lịch sử

Truyện lịch sử là truyện chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử, nó còn tái hiện lại cuộc sống con người với cả không khí thời đại, các chi tiết

về tâm hồn, cá tính, trang phục, nhà ở, đồ dùng, lời ăn tiếng nói, bài ca, trò chơi…, và đặc biệt miêu tả đời sống cụ thể sinh động của nhân vật lịch sử, một trải nghiệm của một con người có tính cách, cá tính, trong dòng chảy của lịch sử, khiến cho người đọc không chỉ đọc một câu chuyện, mà còn sống, chiêm nghiệm với thời đại ấy nữa [25]

Đã là sáng tác văn học, hư cấu nghệ thuật là một đặc trưng Chỉ có điều, đối với truyện lịch sử, hư cấu sẽ không được “tự do” như các đề tài khác Nó bị “quy định” bởi yếu tố lịch sử Sự hư cấu không cho phép làm sai lệch hay thay đổi bản chất lịch

sử Nhà văn không thể bịa đặt các sự kiện lịch sử trọng đại hay tự nghĩ ra các nhân vật chính trong các sáng tác của mình Như vậy, trong tư duy nghệ thuật, người cầm bút cần tôn trọng lịch sử để đem lại tính chân thực cho tác phẩm của mình Chính vì vậy, nghệ thuật hư cấu và yếu tố lịch sử được thể hiện hài hòa, chân thực mà không khô khan, không làm xê dịch lịch sử

Tóm lại, truyện lịch sử là sáng tác tự sự lấy cảm hứng từ những sự kiện lịch sử hay nhân vật lịch sử Thông qua hư cấu nghệ thuật, nhà văn tổ chức những cốt truyện

22

và hệ thống nhân vật nhằm tái hiện quá khứ một cách chân thực và sinh động Truyện đem lại những giá trị sâu sắc về nhận thức, về giáo dục và thẩm mĩ cho độc giả [23] Trong những tác phẩm của mình, Nguyễn Huy Tưởng đã tạo ra một bầu không khí lịch sử riêng Dựa trên những sự kiện lịch sử có thật, đã được lưu lại trong văn chương và sử sách thời phong kiến, Nguyễn Huy Tưởng đã sáng tạo ra một không gian lịch sử riêng với những số phận, những tính cách, những xung đột chứa đựng những tư tưởng sâu xa của đương đại Khi sáng tác cho các em, Nguyễn Huy Tưởng đã hư cấu, tưởng tượng trên một cái nền kiến thức sâu sắc, nắm rất vững tính thể loại của văn học thiếu nhi, nghiên cứu sáng tạo để có được những tác phẩm đích thực, phù hợp với tâm hồn trẻ thơ [8]

1.2.2 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm và tóm tắt tác phẩm

Cũng như mảng truyện viết cho người lớn, mảng viết cho thiếu nhi về lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng không quá lệ thuộc vào những sự kiện đã được ghi chép trong sách sử Trong vô vàn những chi tiết, sự kiện lịch sử có thật ấy, ông tìm ra cho mình những tình huống, câu chuyện đặc sắc riêng và thổi vào đấy những cảm xúc, trí tưởng tượng bay bổng phù hợp với tâm lý, suy nghĩ của trẻ thơ, gợi mở cho các em nhiều điều thú vị nhằm giúp các em tiếp cận một cách dễ dàng lịch sử, hiểu lịch sử, từ đó thêm yêu, thêm quý truyền thống hào hùng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của

cha ông ta Trong Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng, ông thường mơ ước: “Làm sao cho hết thảy con em - cả một thế hệ đi sau chúng ta, khi các em vừa

đến lứa tuổi làm quen với sách vở đã biết thưởng thức và say mê những câu chuyện do tưởng tượng mới thấy, thì trước nhất, các em phải thấy một cách xúc động và thiêng liêng, sức sống vĩ đại của dân tộc và con người Việt Nam Ông thèm có một tài năng nào đó đem được cả nghìn năm lịch sử dựng nước biến thành một bộ truyện chói lọi hàng trăm, hàng trăm nhân vật anh hùng” [21]

1.2.2.1 Tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng

Tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng lấy cảm hứng từ sự kiện lịch sử xảy ra ở đời

nhà Trần, khi quân Nguyên xâm lược nước ta lần thứ 2 Lúc bấy giờ đất nước ta đang đứng trước một tình thế hiểm nghèo: họa xâm lăng và nỗi nhục mất nước Đây cũng là thời gian diễn ra hai sự kiện lịch sử lớn là Hội nghị Bình Than (cuối năm 1282) và Hội

23

nghị Diên Hồng (đầu năm 1285), thể hiện tập trung ý chí và trí tuệ của toàn dân trong một quyết tâm Sát Thát Là thời gian hội đủ những gương mặt tiêu biểu, tượng trưng cho khí phách của vương triều như Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, … chung quanh Trần Nhân Tông; với sự bổ sung gương mặt Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản, tác giả dựng lại quá trình trưởng thành của một thiếu niên quý tộc, người

có lòng yêu nước và căm ghét sâu sắc bọn xâm lược Nguyên Mông, sau này trở thành danh tướng đời nhà Trần Chính tình thế đất nước, môi trường, gia đình và hoàn cảnh

xã hội đã góp phần tạo nên tính cách của Trần Quốc Toản

Mở đầu với giấc mơ thú vị của cậu bé Trẩn Quốc Toản- bắt sống được tên sứ ngông nghênh, ngạo mạn Sài Thung Trong tình thế đất nước đang trong cuộc chiến đấu chống Mông Nguyên lần thứ hai (1285) thời Trần Nhân Tông, nhà Trần phải chịu thất thủ Thăng Long, Trần Quốc Tuấn lui quân về Thanh Hoá; quân Nguyên gồm hai cánh: Thoát Hoan và Toa Đô cùng áp đánh cả hai mặt Bắc và Nam Đất nước trong tình thế hiểm nghèo

Về phía địch - đó là một loạt nhân vật từ sứ thần Sài Thung, thái tử Thoát Hoan đến viên dũng tướng Toa Đô Còn có thể kể thêm những nhân vật cũng có vị trí trong cuộc chiến như anh em Thế Lộc, tướng Tống Triệu Trung sang theo quân Trần cùng đánh giặc Nguyên Mông, với thấp thoáng một nhân vật phản bội là Trần Ích Tắc cam tâm đi hàng giặc …

Một truyện với quy mô nhỏ nhưng hàm chứa một lượng nhân vật khá lớn - trên

cả hai phía Cuộc chiến thứ hai là cuộc chiến dữ dội và khó khăn nhất của vương triều Trần; do vậy mà thế giới nhân vật ‒ kể cả chính và phụ, đều có nhiều đất diễn, bộc lộ được diễn biến nội tâm và hành động Số lượng nhân vật thì đông đảo, nhưng vị trí trung tâm vẫn là Trần Quốc Toản, với cách miêu tả vừa mở rộng vừa tập trung Mở rộng biên độ cho sự thể hiện nhân vật, qua các quan hệ với mẹ, với người lão bộc, với gia binh, với người anh em thiểu số Thế Lộc, với các bậc quan gia; và tập trung trong

sự chiếu rọi tư chất một thiếu niên tận trung với vua, với nước, mang trong mình ý chí quyết đánh, quyết thắng được hun đúc trong một vương triều được lòng dân

Nguyễn Huy Tưởng đã đưa nhân vật trung tâm Trần Quốc Toản cùng với lá cờ

đỏ thêu sáu chữ vàng: Phá cường địch báo hoàng ân vào hai địa bàn chiến trận – đó là

cuộc chiến diễn ra ở miền núi, với sự sát cánh cùng anh em Thế Lộc ở trại Ma Lục gây

24

thanh thế khắp vùng Lạng Sơn Trong một lần giải vòng vây cho Chiêu Thành Vương trên đường truy đuổi tên phản bội Ích Tắc, Quốc Toản đã trở thành niềm tự hào và ngạc nhiên vô bờ của người chú ruột; và cuộc chiến diễn ra trên sông Hàm Tử cùng với đại quân nhà Trần do Trần Nhật Duật chỉ huy, với Toa Đô… Trên hai không gian mang đặc thù cảnh quan của đất nước Việt Nam, hiện lên chân dung oanh liệt của một nhân vật lịch sử nhỏ tuổi xứng đáng là sự nối dài của Thánh Gióng trong cuộc chiến chống giặc Ân nhiều nghìn năm trước

Viết về Trần Quốc Toản, cũng như về các nhân vật lịch sử khác thuộc các vương triều từ nhà Trần trở về trước, tư liệu lịch sử để lại rất ít ỏi Ách đô hộ hà khắc mang tính hủy diệt văn hóa kéo dài suốt 20 năm của nhà Minh đã tạo nên những mất mát lớn, những khoảng trống lớn cho lịch sử nước ta Ngoài chuyện Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản tức khí vì bị coi là trẻ con mà bóp nát quả cam, chuyện chàng ra trận với lá

cờ đề sáu chữ, cùng hai câu thơ trong Đại Nam quốc sử diễn ca:

“Hoài Văn tuổi trẻ chí cao

Cờ đề sáu chữ quyết vào lập công”

thì chân dung Trần Quốc Toản được Nguyễn Huy Tưởng dựng lên, căn bản bằng sức tưởng tượng và sáng tạo trong một cốt truyện phong phú giàu các chi tiết đặc sắc Tức

là bằng hư cấu nghệ thuật Nhưng sự hư cấu ở đây tuyệt không gợi cảm giác giả mà hướng đến tính chân thực nghệ thuật, tức là một sự thực có thể đã diễn ra như thế

Lá cờ thêu sáu chữ vàng được Nguyễn Huy Tưởng viết sau một quá trình cầm

bút hai mươi năm Cũng như L Tolstoy với những trang cho thiếu nhi thật huy hoàng

và trong trẻo vào cuối đời, Nguyễn Huy Tưởng đến với thiếu nhi khi đã là một tác giả hàng đầu về đề tài lịch sử, một cây bút tiêu biểu về Thăng Long - Hà Nội Từ vị thế

đó, và từ những tri thức và trải nghiệm sống, cộng với kinh nghiệm viết già dặn, Lá cờ

thêu sáu chữ vàng, cùng với người tướng trẻ và con ngựa trắng là hình ảnh cao đẹp,

hùng dũng, là niềm tự hào về lòng quả cảm, sự trung hiếu của người con đối với mẹ già, đối với đất nước, và đã trở thành một trong những tác phẩm kinh điển viết cho thiếu nhi trong kho tàng văn học Việt Nam hiện đại Đây là tác phẩm cuối cùng được viết ngay trên giường bệnh, để rồi sau này tác phẩm ấy không chỉ làm rung động bao trái tim bạn trẻ trong nước mà còn được các bạn nhỏ tuổi trên khắp thế giới đón nhận nồng nhiệt

25

1.2.2.2 Tác phẩm An Dương Vương xây thành Ốc

An Dương Vương xây thành Ốc dựa trên truyền thuyết về An Dương Vương, là

vị vua lập nên nước Âu Lạc, nhà nước thứ hai trong lịch sử Việt Nam, sau nhà nước Văn Lang đầu tiên của các vua Hùng Sau chiến thắng vĩ đại đánh thắng 50 vạn quân Tần, Thục Vương quyết định xây thành Cổ Loa Hiện di tích thành Cổ Loa nằm ở xã

Cổ Loa, huyện Đông Anh, Hà Nội Tục truyền rằng Thục Phán An Dương Vương xây thành nhiều lần nhưng đều đổ, sau nhờ có thần Kim Quy giúp đỡ diệt yêu quái thì việc xây dựng mới hoàn thành Ở câu chuyện này, cái cốt truyền thuyết gần như được giữ lại nguyên vẹn nhưng được làm giàu lên bởi sự miêu tả hết sức tỉ mỉ và tách khỏi bi

kịch lịch sử, kết thúc câu chuyện tươi sáng và lạc quan hơn Có thể nói An Dương xây

thành Ốc là bước chuyển tiếp giữa truyền thuyết và truyện lịch sử của nhà văn Nguyễn

Huy Tưởng

Trở về cội nguồn lịch sử trong buổi hồng hoang dựng nước và giữ nước, Nguyễn Huy Tưởng đã thỏa sức bay trên đôi cánh của trí tưởng tưởng, hư cấu, dựa trên nền của

những truyền thuyết và những câu chuyện lịch sử có thật được ghi trong sử sách An

Dương Vương xây thành Ốc là câu chuyện thấm đẫm chất thơ và sắc màu cổ tích

Hình ảnh Thục phán An Dương Vương với khát vọng xây Loa thành, sáng kiến xây Loa Thành không có bốn cửa đông, tây, nam, bắc Quân Triệu Đà không biết đánh vào đâu, có trèo thì cũng không trèo hết được Nhờ có sự giúp đỡ của các nàng tiên, đất núi trong vùng chỉ trong một đêm đã được mang về đắp thành, nhưng việc lại bị một con

Kê tinh quấy phá, đã ba đêm thành đều đổ bởi một tiếng gà gáy giữa canh ba Vua phải nhờ đến sự giúp đỡ của thần Kim Quy để diệt trừ mối hiểm họa, cho thành được đắp xong Tất cả được thể hiện dưới màu sắc huyền ảo, hư hư, thực thực nói lên truyền thống yêu nước của dân tộc Dù gặp phải bao khó khăn, nhưng với ý chí quyết tâm, tấm lòng vì nước vì dân của nhà vua, cuối cùng Loa thành cũng dần dần xuất hiện với cảnh rực rỡ huy hoàng, khẳng định sức mạnh và truyền thống đoàn kết của nhân dân

Âu Lạc, “Tiếng gà rộn ràng, ánh mặt trời chiếu sáng chào mừng thành Ốc với những

bức tường xoáy vòng tròn trôn ốc, cao chót vót vào đỏ ối như son” [18; 533]

1.2.2.3 Tác phẩm Kể chuyện Quang Trung

Kể chuyện Quang Trung dựng lại toàn cảnh cuộc tiến công ra bắc của Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ, trong đó điểm chốt vinh quang cuối cùng là trận Đống Đa lịch

mở đường vượt thành lũy, hạ đồn Khi Thăng Long trở về tay quân Tây Sơn, Quang Trung không vì thế mà chủ quan, vẫn giữ hòa hiếu giữa nước ta và nước láng giềng để tránh hiểm họa về sau Đồng thời, ông luôn có ý thức chiêu hiền đãi sĩ để củng cố nền hòa bình mới được thiết lập Chi tiết tiêu biểu nhất là trên đường tiến quân ra Bắc, qua vùng xứ Nghệ, đích thân Quang Trung ba lần tìm gặp danh sĩ La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp để mời ông cộng tác Sau này, Nguyễn Thiếp đã trở thành một trợ thủ đắc lực của triều Tây Sơn Rất ý thức được tài năng của giới trí thức Bắc Hà, Quang Trung đã khiêm tốn học hỏi và trọng dụng người tài, vì vậy đã xóa đi sự nghi ngờ và mặc cảm của những trí thức triều đại cũ, khẳng định được phẩm chất của mình Trong cuộc đời đầy thăng trầm của nhân vật lịch sử này, tác giả đã lựa chọn một chặng đường vinh quang nhất để miêu tả Có thể nói đây là Quang Trung- vị tướng tài ba, lỗi lạc mà lịch

sử không thể phủ nhận, chắc chắn sẽ có những điểm khác biệt với một Quang Trung hoàng đế hay một Quang Trung- người tình lãng mạn Không những phẩm chất con người Quang Trung được thể hiện rõ qua những chiến công của ông, mà diện mạo, phong độ cũng được khắc họa rõ nét qua vẻ uy nghiêm của lá cờ lệnh phấp phới bay trên đầu con voi chiến, qua chiếc áo bào đỏ sẫm đen thuốc súng

-Những truyện lịch sử của ông đều mang đậm tính chất anh hùng ca, các nhân vật đều đặt vận nước trên hết, đều hy sinh quên mình cho độc lập tự do của dân tộc Đồng

27

thời bên cạnh hình ảnh các nhân vật chính, ông còn cho các em thấy được bộ mặt xã hội với bọn vua chúa bán nước và hình ảnh nhân dân cùng với vai trò lớn lao của họ trong lịch sử

1.2.3 Tác phẩm trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học

Bằng ngòi bút của mình, Nguyễn Huy Tưởng đã khắc họa cuộc sống chiến đấu oanh liệt của các anh hùng dân tộc, mỗi tác phẩm là những tấm gương sáng cho các

em noi theo Với đoạn trích Bóp nát quả cam - Lá cờ thêu sáu chữ vàng (Tiếng Việt 2, trang 124), đây là một trong những đoạn trích sáng nhất trong Lá cờ thêu sáu chữ

vàng, làm nổi bật lên tính cách, con người Trần Quốc Toản Trước cảnh đất nước lâm

nguy bởi họa ngoại xâm, Trần Quốc Toản đã tình nguyện tham gia gánh vác việc nước Tại hội nghị Bình Than (1282), trong lúc vua và triều thần đang bàn việc nước, Quốc Toản đã bất chấp tội phạm thượng tới gặp nhà vua để nói lên lời tâm huyết “ xin đánh” Nhà vua đã không trừng phạt cậu mà còn ban thưởng một quả cam, Vì nhỏ tuổi

mà không được tham gia bàn việc nước, vì nhỏ tuổi mà không có tiếng nói, bị vua xem

là một cậu bé, bị đám quân Thánh Dực cười chế nhạo, cơn giận dữ xoáy cuộn vào lòng làm Quốc Toản càng thêm uất ức và bóp nát quả cam đó lúc nào không biết

Nhà văn xây dựng hình ảnh Trần Quốc Toản vừa có lòng yêu nước nồng nàn, vừa có tinh thần dũng cảm phi thường và có sự hiếu thảo đối với mẹ Tất cả đã đắp nên một tượng đài tỏa sáng cái đẹp tâm hồn của một thiếu niên từ thuở ấy cho đến hôm nay Đoạn trích được đưa vào chương trình giáo dục tiểu học - in trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 2 Giáo dục các em ngay từ nhỏ tinh thần yêu nước và mong muốn góp sức mình cống hiến vì đất nước, hơn thế nữa cha mẹ cũng phải quan tâm giáo dục con

em mình Bởi những suy nghĩ nhỏ sẽ là hành động lớn cho mai sau Như Bác đã nói, tuổi nhỏ làm việc nhỏ, ai cũng phải ra sức vì dân vì nước

Kết thúc sự nghiệp văn chương ở tuổi 48, Nguyễn Huy Tưởng vẫn sống mãi với các kiệt tác của mình, vẫn sống mãi trong lời bao thế hệ Cảm động trước tình cảm ông dành cho các tác phẩm, lôi cuốn bởi nội dung mới lạ và những ý nghĩa nhân sinh

chúng tôi lựa chọn Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung và An Dương

Vương xây thành Ốc

28

1.3 Đóng góp của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng

Là người có thiên hướng văn chương lại ham mê lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng quyết tâm tôi luyện mình trở thành văn sĩ, ông mong muốn phô diễn những trang sử bi hùng của ông cha thành các áng văn, vở kịch để khích lệ tinh thần yêu nước, niềm tự hào dân tộc của con dân nước Việt, đặc biệt là giới trẻ Viết văn, với Nguyễn Huy Tưởng, chính là để “tỏ lòng yêu nước”, là thực hiện phận sự của “một người tầm thường” như ông tự nhận

1.3.1 Đối với nền văn học dân tộc

Những tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng phần lớn mang tính hiện đại, là cái đẹp tiềm ẩn không thể thấy hết trong một lần nhìn Những tác phẩm của ông ở bất kỳ một thời điểm nào, một giai đoạn nào cũng ẩn chứa những vấn đề thôi thúc hậu thế tiếp cận

và khám phá, càng ngày càng phơi lộ giá trị mới, vẻ đẹp mới toát lên từ tư tưởng và nghệ thuật được chắt lọc từ vốn tri thức văn hóa, lịch sử giàu có và uyên thâm của một nhà văn, một nghệ sĩ tài hoa

1.3.1.1 Trước cách mạng tháng Tám

Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 đang trong những bước gập ghềnh, nhiều biến cố phức tạp, luôn cần tới vai trò của văn nghệ sĩ Nhưng trước những bấn loạn, người nghệ sĩ phải khó khăn để chọn lựa khuynh hướng cho mình Bởi lẽ lúc bấy giờ vẫn chưa có thể tìm thấy đâu là con đường, đâu là giải pháp để giành lại nền độc lập của dân tộc, giành lại quyền làm người Trong bối cảnh ấy, sự ra đời văn học - nghệ thuật cách mạng chính là cột mốc đánh dấu một giai đoạn mới, với những thay đổi về chất, trong quá trình phát triển của văn học ‒ nghệ thuật Việt Nam Điều đó đã thôi thúc các văn nghệ sĩ bước vào cuộc, cách mạng đưa tới cho họ một cái nhìn mới

Và hơn ai hết, Nguyễn Huy Tưởng xác định vai trò, trách nhiệm của người nghệ sĩ đối với sự nghiệp dân tộc Ông theo kháng chiến và trở thành nhà văn cộng sản, tham gia

sáng tác về chủ đề lịch sử Ông đã để lại tiếng vang với tiểu thuyết Đêm hội Long Trì (1942) đăng trên tạp chí Tri Tân năm 1942, hiện nay đã dựng thành phim Cũng năm

đó, ông gia nhập tổ chức Văn hóa Cứu quốc Ông tiếp tục viết Vũ Như Tô (1943), Cột đồng Mã Viện (1944), An Tư công chúa (1944) Cả ba đều mang nét tiến bộ trong quan điểm lịch sử, đề cao tinh thần dân tộc, truyền thống yêu nước Trong đó, Vũ Như Tô là

29

thành công nhất, được đăng trên Tri Tân từ 18/11/1943 đến 20/4/1944 (năm 1946 được

Hội Văn hóa Cứu quốc xuất bản thành sách lần đầu) Những tác phẩm văn học đó, lấy hồn cốt là lịch sử Thăng Long thời Trần, thời Lê - Trịnh, đã đưa ông lên đỉnh cao trên văn đàn từ những năm 40 thế kỷ XX, mà cho đến nay vẫn chưa có ai vượt ông trong thể loại sáng tác tiểu thuyết và kịch bản văn học lấy đề tài và bối cảnh lịch sử

Cảm hứng nổi bật ở giai đoạn này của Nguyễn Huy Tưởng là hướng về lịch sử để ngợi ca truyền thống anh hùng, bất khuất của dân tộc với những con người có khát vọng, sẵn sàng hy sinh vì xã tắc, vì sự bất tử của nghệ thuật Ông đã gánh việc mở đầu một cách đích đáng cho dòng văn chương viết về truyền thống, về lịch sử trung đại Việt Nam trong nền văn chương hiện đại Việt Nam Mượn lời của nhà nghiên cứu văn

học Nguyên An trong cuộc hội thảo về ông: “Nếu không có Nguyễn Huy Tưởng, thì văn đàn hiện đại Việt Nam, nhất là ở mảng lịch sử - truyền thống chắc là vơi đi sự bề thế, vẻ kì vĩ, tráng lệ và chất bi thương hào hùng” [3]

1.3.1.2 Sau cách mạng tháng Tám

Cách mạng đã khơi dậy sức sống mới của muôn người Nguyễn Huy Tưởng bước vào chặng đường mới của lịch sử dân tộc Sau ngày 19/8/1945, ông tham gia trong ban chuẩn bị dựng khán đài trên Quảng trường Ba Đình cho Lễ Độc lập, tiếp tục hoàn

chỉnh việc in số 1 của tờ Tiên phong bị dang dở bởi bao sự kiện dồn dập của cuộc khởi

nghĩa cuốn đi, và chỉ sau cuộc khởi nghĩa hai tháng, báo đã ra mắt bạn đọc với chữ in

typô, giấy tốt, trình bày đẹp Cuối năm 1945, ông viết kịch Bắc Sơn, công diễn tại Nhà

Hát Lớn tháng 4/1946 (Hội Văn hóa Cứu quốc đã in kịch bản vào tháng 7‒1946) được các văn nghệ sĩ thủ đô nhiệt liệt hoan nghênh Thành công của vở Bắc Sơn (nhạc Văn Cao), mở đầu cho dòng kịch nói phục vụ quần chúng nhân dân Bước chân trải bao đèo núi Tuyên Quang, Thái Nguyên, làm báo của Hội Văn hóa Cứu quốc rồi làm thư

ký tạp chí Văn Nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam; sáng tác ký, nhật ký chiến dịch,

phóng sự Ký sự Cao Lạng, nhưng lòng ông vẫn hướng về thủ đô Hà Nội Mỗi chuyến

đi thực tế ở mặt trận, gặp gỡ các chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô, ông vui như Tết Đó là

thời kỳ đầy ắp vốn sống thực tiễn để đến năm 1958, Nguyễn Huy Tưởng viết Sống mãi với Thủ đô và truyện phim Luỹ Hoa Tiểu thuyết Sống mãi với Thủ đô chào đời sau khi

nhà văn đã mất, nhưng như nhạc sĩ Văn Cao viết:

30

Cái chết của anh cái chết một nhà văn Không bao giờ là cái chết

Nhìn lại chặng đường đã qua, chúng ta không thể không nhớ tới thế hệ các nghệ

sĩ - chiến sĩ đã cống hiến hết mình vì vận mệnh của Tổ quốc, vì sự nghiệp cách mạng Tác phẩm của họ đã trở thành tài sản, con người họ đã trở thành niềm tự hào của văn học - nghệ thuật Việt Nam Bằng ngòi bút dũng cảm và trung thực, Nguyễn Huy Tưởng luôn hướng vào những vấn đề nóng hổi của đất nước và thời đại trong giai đoạn cách mạng có nhiều chuyển biến quan trọng Giá trị sáng tác và cống hiến của Nguyễn Huy Tưởng được tỏ rõ trong ý thức trách nhiệm của nhà văn: phụng sự quần chúng, kháng chiến và Tổ quốc Dần dần hình thành trong cảm hứng sáng tạo của Nguyễn Huy Tưởng những vấn đề thời sự, gắn với thời cuộc và nhân dân Từ một cây bút chuyên khai thác đề tài lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng trở thành nhà văn thời sự trong “ý nghĩa chân chính của thuật ngữ này”

1.3.2 Đối với nền văn học thiếu nhi

Trong cuộc đời sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng, mảng truyện viết cho thiếu nhi

với: Tìm mẹ, Con cóc là cậu ông Giời, An Dương Vương xây thành Ốc, Chiếc bánh chưng, Cô bé gan dạ, Hai bàn tay chiến sĩ, Chiến sỹ ca-nô, Kể chuyện Quang Trung,

Lá cờ thêu sáu chữ vàng … thực sự góp phần hoàn chỉnh chân dung nhà văn, làm cho

sự nghiệp văn học của ông thêm phong phú và đa dạng Với các sáng tác đồ sộ viết cho lứa tuổi nhỏ, Nguyễn Huy Tưởng giành được trọn vẹn sự khẳng định, tôn vinh của độc giả nhỏ tuổi và đồng nghiệp về số lượng và chất lượng nghệ thuật của tác phẩm Bằng những hình tượng văn học sinh động và giàu tính thuyết phục, truyện cho thiếu nhi của Nguyễn Huy Tưởng đã giúp các độc giả nhỏ tuổi dễ tiếp thu kiến thức lịch sử hơn những trang thông sử khô khan

Các tác phẩm viết cho thiếu nhi của ông cho đến nay vẫn được coi là mẫu mực của nền văn học thiếu nhi Việt Nam, được dạy trong nhà trường ở nhiều cấp học, thường xuyên được xuất bản dưới nhiều hình thức khác nhau Đặc biệt phải kể đến

những truyện cổ tích như Con cóc là cậu ông Giời, Tìm mẹ, Thằng Quấy đến truyện lịch sử Lá cờ thêu sáu chữ vàng, tất cả đều được các thế hệ họa sĩ Kim Đồng thể hiện

thành truyện tranh theo phong cách truyền thống hoặc hiện đại

31

Nhà văn Lê Phương Liên chia sẻ tuổi thơ Hà Nội của mình khi đọc Lá cờ thêu

sáu chữ vàng: “Trẻ con hàng phố ngày ấy, truyền tay nhau đọc cuốn Lá cờ thêu sáu chữ vàng, say sưa đến nỗi, còn đóng vai Trần Quốc Toản, Trần Nhật Duật, rồi cả

Ô Mã Nhi, Thoát Hoan chia phe ra tỷ thí bên bãi cỏ rộng ở vườn hoa đền Bà Kiệu Hào khí Lá cờ thêu sáu chữ vàng theo chúng tôi đi cả trong những cuộc cắm trại Đội thiếu nhi.” [13] Lá cờ thêu sáu chữ vàng đã không chỉ còn là những trang sách tĩnh

lặng, mà ở nó lan tỏa hào khí sống động thời bấy giờ Tất cả càng cho thấy tác phẩm

của ông thật lung linh, ảnh hưởng sâu sắc đến thế hệ thiếu nhi, “say mê đến nổi sắm

vai” và qua đó góp phần tô điểm thêm cho tuổi thơ thêm phần trọn vẹn Các trang sử

vẫn sẽ khô khan và khó gần đối với các em nếu không có Nguyễn Huy Tưởng Bằng đôi bàn tay kì diệu, chúng trở nên sống động, sáng tạo, gần hơn với độc giả, và Nguyễn Huy Tưởng đã góp phần mang lịch sử nước nhà vươn ra thế giới

Với tư cách là một cây bút đặc sắc cho thiếu nhi với nhiều tác phẩm, ông cũng là một trong những người đặt nền móng cho nền văn học thiếu nhi dưới chế độ mới và là giám đốc đầu tiên của NXB Kim Đồng Trong gần hai mươi năm sáng tác, Nguyễn Huy Tưởng đã đóng góp cho văn học nước nhà nhiều tác phẩm có giá trị với nhiều thể loại: truyện ký, kịch với nhiều để tài, từ đề tài lịch sử, cho đến đề tài dành cho thiếu nhi Thể loại nào, đề tài nào, tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng cũng mang giá trị vượt thời gian, nhưng ấn tượng bao trùm, xuyên suốt là lòng yêu nước thiết tha, niềm tự hào

về những trang sử vẻ vang của dân tộc, là tình nghĩa thủy chung, khát khao hạnh phúc, tin tưởng vào sự chiến thắng của cái thiện với cái ác Dựa vào nội dung có thể chia truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn thành 3 loại lớn: truyện viết về gương người thật, việc thật, truyện cổ tích, truyện lịch sử Truyện của Nguyễn Huy Tưởng giản dị, chân thành, có thể nói, Nguyễn Huy Tưởng là một trong số các nhà văn thuộc thế hệ lớp trước không bị đứt đoạn mối liên hệ với người đọc đương đại Những sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng cho người lớn hay cho thiếu nhi đều là những tác phẩm có khả năng thường trú trong ngôi nhà chung của văn học nước nhà cũng như trong trái tim của độc giả và công chúng mọi thời

32

CHƯƠNG 2 TÍNH CHẤT ANH HÙNG CA TRONG TRUYỆN LỊCH SỬ

VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG

Sử thi hay trường ca là thuật ngữ văn học dùng để chỉ những tác phẩm theo thể tự

sự, có nội dung hàm chứa những bức tranh rộng và hoàn chỉnh về đời sống nhân dân với nhân vật trung tâm là những anh hùng, dũng sĩ đại diện cho một thế giới nào đó Anh hùng ca là tác phẩm tự sự sử thi bằng thơ hoặc văn xuôi có dung lượng lớn, phản ánh những sự kiện lịch sử có ý nghĩa trọng đại hoặc lấy những truyền thuyết cổ đại làm nội dung, xây dựng những hình tượng anh hùng, mang nhiều sắc thái ảo tưởng và thần thoại Anh hùng ca miêu tả những sự kiện và xung đột cốt yếu của đời sống hoặc

là những xung đột của các lực lượng thiên nhiên mà trí tưởng tượng dân gian xem là thần linh; hoặc là những xung đột quân sự giữa các bộ lạc, các dân tộc [24]

Xuất phát từ tình yêu con trẻ tha thiết, tình yêu đất nước mãnh liệt, Nguyễn Huy Tưởng là người đã tìm ra và đặt nền móng cho một cách viết mới trong văn học dành cho trẻ em Những tác phẩm truyện lịch sử viết cho thiếu nhi của ông thiên về khuynh hướng ngợi ca, hướng đến những cái cao cả, bi hùng, tráng lệ Bằng việc xây dựng được những hình tượng văn học điển hình, sống động, phù hợp với cái nhìn và sự cảm nhận của thiếu nhi, nhà văn đã viết lịch sử bằng văn học để trẻ em hiểu, yêu và tự hào

về lịch sử dân tộc mình Nhắc đến văn ông, Vân Thanh khẳng định Nguyễn Huy

Tưởng là “người dẫn đầu gương mẫu của nền văn học thiếu nhi Việt Nam” [20]

2.1 Thành công trong lựa chọn nhân vật anh hùng

Tiểu thuyết lịch sử không chỉ ghi chép lại những sự kiện xảy ra trong quá khứ,

mà còn phản ánh cả một thời đại Văn chương “gây” cho ta những tình cảm ta không

có, luyện những tình cảm ta sẵn có Và Nguyễn Huy Tưởng thực sự làm được điều này Với sự kiện vang dội trong lịch sử, Nhà Trần ba lần chống quân Nguyên Mông đã khẳng định vị thế của nước ta thời bấy giờ, biết bao anh hùng đi vào trang sử với khí

thế rất riêng: Trần Thủ Độ với câu nói bất hủ “Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ

đừng lo”, Trần Bình Trọng trả lời đanh thép: “Ta thà làm quỷ nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc”, Trần Hưng Đạo khảng khái, cương quyết: “Xin bệ hạ trước hãy chém đầu thần đi đã rồi hãy ra hàng”;… và trong đó có lá cờ đỏ đề sáu chữ của

Trần Quốc Toản Khi nhắc đến nhân vật này, Lưu Minh Sơn đã khẳng định:

nhưng vẫn mãi vằng vặc bay trong hồn nước

rực đỏ

một lá cờ….”

(Trích Trần Quốc Toản - Tiểu thuyết lịch sử của Lưu Minh Sơn) Trong tác phẩm “Lịch sử nước ta” Hồ Chí Minh cũng ca ngợi về Trần Quốc Toản:

“Quốc Toản là trẻ có tài, Mới mười sáu tuổi ra oai trận tiền, Mấy lần đánh thắng quân Nguyên, Được phong làm tướng cầm quyền binh nhung

Thật là một đấng anh hùng, Trẻ con Nam Việt nên cùng noi theo.”

Là nguồn cảm hứng của rất nhiều nhà văn như Lê Minh Quốc với Hào khí Đông

A- Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản, Lưu Sơn Minh với Trần Quốc Toản - tiểu thuyết lịch sử, và cũng là sự lựa chọn của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng khi sáng tác tiểu

thuyết lịch sử Lá cờ thêu sáu chữ vàng

Với Lá cờ thêu sáu chữ vàng kể về sự kiện giặc Nguyên Mông sang xâm lược

nước ta lần thứ 2 (năm 1285) Có thể nói, nhà Nguyên là nỗi ám ảnh biết bao quốc gia lúc bấy giờ bởi sự cường đại và tàn nhẫn của chúng Thế mà khi đến nước ta, chúng đã vấp phải thất bại thảm hại Bên cạnh biết bao nhân vật đã đi vào sử sách Việt Nam Nguyễn Huy Tưởng vẫn thành công làm nổi trội lên hình ảnh Trần Quốc Toản, người thích vào cánh tay hai chữ Sát Thát (giết giặc Nguyên) với lời thề thiêng liêng, sống

đánh giặc, chết cũng đánh giặc; người cùng nhân dân đồng lòng “Đánh Thưa, chỉ có

đánh” khi được vua Trần hỏi ý kiến Trần Quốc Toản là một thiếu niên chưa đầy mười

sáu tuổi, bằng những việc làm cụ thể góp sức mình bảo vệ non sông Trần Quốc Toản

đã đi vào lịch sử với lòng dũng cảm và tinh thần yêu nước, dám hy sinh mạng sống vì

34

dân tộc của mình Khí phách ấy đã được nói rõ trên Lá cờ thêu sáu chữ vàng của ông -

nguyên văn sáu chữ (phiên sang Hán -Việt):

“Phá cường địch, báo hoàng ân” (Phá giặc mạnh, báo ơn vua)

Trần Quốc Toản một nhân vật anh hùng nhỏ tuổi, dù được sử sách ngợi ca nhưng

tư liệu về Hoài Văn vẫn rất ít ỏi và chưa được khai thác Với niềm đam mê lịch sử, Nguyễn Huy Tưởng không thể bỏ qua nhân vật đầy tiềm năng này Hơn ai hết, Nguyễn Huy Tưởng muốn dành tình yêu cho các em nhỏ qua nhân vật Trần Quốc Toản, đưa nhân vật này trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn để trẻ em biết thêm truyền thống yêu nước tốt đẹp của dân tộc và Trần Quốc Toản mãi là tấm gương sáng cho thế hệ thiếu nhi Việt Nam

Nếu Lá cờ thêu sáu chữ vàng tái hiện giai đoạn lịch sử thế kỉ XIII thì Kể chuyện

Quang Trung lại đưa trẻ thơ đến với giai đoạn lịch sử thế kỉ XVIII Tiêu biểu cho các

phong trào khởi nghĩa giành chính quyền từ sự suy thoái của triều đình và họa xâm lăng từ giặc ngoài, những người hào kiệt đã dấy binh ở đất Tây Sơn Người anh hùng

áo vải Quang Trung được đặt trong cuộc tiến công ra Bắc với nhiệm vụ quét sạch hơn

20 vạn quân Thanh, đem giang sơn về một mối Quang Trung được các em biết đến qua những trang sử nói về chiến công, những tư liệu trong sách giáo khoa đã quá cô đọng và hầu như các em chỉ học suông, nhưng với Nguyễn Huy Tưởng còn hơn thế Bằng chính tài năng và vốn hiểu biết sâu rộng của mình, Nguyễn Huy Tưởng đã tái hiện sống động bối cảnh sử thi về cách hành quân, không khí chiến trận của đoàn quân Tây Sơn ở các trận chiến lịch sử: trận Hà Hồi thần tốc, quân ta khí thế ngút trời; trận Ngọc Hồi với sự gay go của súng thần công, quân ta thề một lòng tử chiến và ở Thăng Long, ca khúc khải hoàn giữa đất đế đô Những câu chuyện của ông không chỉ hiểu trên mặt chữ mà còn để lại cho các em những bài học và suy ngẫm về nhà quân sự lỗi lạc, về tầm nhìn đức độ của một vị vua Đại Việt và khí thế anh dũng, tinh thần đoàn kết một lòng của quân dân trong hoàn cảnh lịch sử này Tất cả là minh chứng rõ ràng cho sự anh hùng của dân tộc Việt Nam

Ngược dòng quá khứ, trở về với những buổi đầu dựng nước và giữ nước Nguyễn Huy Tưởng đã lựa chọn những chi tiết tiêu biểu thể hiện lòng yêu nước nồng nàn, sự mưu trí, dũng cảm, tài lãnh đạo của các nhân vật lịch sử Truyền thuyết dân gian kể về những chiến công xây thành, chế nỏ, chiến thắng cuộc Nam xâm lần thứ nhất của

35

Triệu Đà, những nguyên nhân dẫn đến đất nước Âu Lạc rơi vào một ngàn năm Bắc thuộc Chuỗi truyền thuyết về An Dương Vương có nhiều sự kiện lịch sử nhưng Nguyễn Huy Tưởng đã chọn việc xây thành để vua An Dương Vương bộc lộ phẩm

chất, tài năng, An Dương Vương xây thành Ốc ghi lại hoàn cảnh đầy thử thách, cam go

của cả dân tộc Giặc Triệu Đà đang tiến gần vào bờ cõi, làm cách nào để chiến thắng giặc ngoại xâm, giữ vững đất nước? An Dương Vương cùng nhân dân Âu Lạc đã dốc sức, đồng lòng để xây dựng thành trì kiên cố chống giặc Qua đó ông giúp trẻ em hình dung rõ hơn tâm trạng, ý chí, hành động vì nước của vua An Dương Vương và để nghe văng vẳng bên tai:

“Ai về qua huyện Đông Anh Ghé xem phong cảnh Loa Thành Thục vương

Cổ Loa thành Ốc khác thường Trải bao năm tháng dấu thành còn đây.” (Ca dao)

An Dương Vương xây thành Ốc tách khỏi bi kịch của tiểu thuyết, toàn bộ câu

chuyện là một cái nhìn lạc quan, mang đến cho các em niềm tin vào ý chí xây thành giữ nước của An Dương Vương, sức mạnh của nhân dân đoàn kết một lòng

Về mảng truyện lịch sử viết cho thiếu nhi, Nguyễn Huy Tưởng đã thành công đưa các nhân vật anh hùng trở nên gần gũi và thân thiết với các em nhỏ, làm cho tuổi thơ của các em thêm sắc sử, để những vị anh hùng được truyền tay nhau vang dội tuổi thơ Dù ở giai đoạn nào, các nhân vật của Nguyễn Huy Tưởng được viết với một cách thành văn rất riêng Khi xây dựng nhân vật Trần Quốc Toản một thiếu niên yêu nước thời Trần, Nguyễn Huy Tưởng đã chọn lựa những chi tiết phù hợp với tính cách nhân vật, đáp ứng được tâm lý của trẻ em khi đọc tác phẩm Cách sắp xếp cốt truyện hấp

dẫn, mạch lạc, gợi trí tò mò về những sự kiện tiếp theo, Kể chuyện Quang Trung đã

từng bước mời gọi các em mở rộng thêm kiến thức về công cuộc hành quân diệu kì

đánh đuổi quân Thanh Hay An Dương Vương xây thành Ốc là sự kết hợp nhuần

nhuyễn các yếu tố kì ảo, câu chuyện xây thành li kì bảo vệ đất nước Cùng với những trang bản thảo dở dang, ông ra đi là sự mất mát của nền văn học nước nhà Chắc chắn

tủ sách trẻ thơ sẽ còn có rất nhiều vị anh hùng chờ được biết đến, qua đôi bàn tay diệu

kì của Nguyễn Huy Tưởng, các trang sử khô khan sẽ sống động, sáng tạo, gần hơn với