Mục tiêu bài học Học xong bài này, HS cần đạt được những mục tiêu sau: Mục tiêu bậc 1 Đọc sáng tạo văn bản Nêu được những nét chính về cuộc đời và sáng tác của Lưu Quang Vũ. Mời quý thầy cô tham khảo.
Trang 1GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 12 HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
Lưu Quang Vũ Trích SGK Ngữ văn 12, tập 2 - Bộ cơ bản
Thời gian: 2 tiết
- Xác định thể loại của văn bản, nêu đặc trưng thể loại đó.
- Tóm tắt được nội dung đoạn trích.
- Chỉ ra vị trí đoạn trích trong toàn bộ văn bản.
- Nêu được nguồn gốc dân gian của vở kịch
2 Mục tiêu bậc 2
- Phân tích được những cuộc đối thoại trong đoạn trích: đối thoại giữa
hồn và xác, đối thoại giữa hồn Trương Ba và những người thân, đốithoại giữa hồn Trương Ba và Đế Thích
- Phân tích được nghệ thuật xây dựng hành động kịch và cách sử dụng
ngôn từ nhân vật của tác giả, ý nghĩa của nó trong việc tạo tình huống
và xung đột kịch, thể hiện tính cách nhân vật kịch
- Giải thích ý nghĩa nhan đề tác phẩm.
3 Mục tiêu bậc 3
Trang 2- Cảm nhận được bi kịch của con người khi bị đặt vào nghịch cảnh phải
sống nhờ, sống tạm và trái tự nhiên, khiến tâm hồn nhân hậu, thanhcao bị nhiễm độc và tha hóa trước sự lấn át của thể xác thô lỗ, phàmtục
- Khái quát lên vẻ đẹp tâm hồn người lao động trong cuộc đấu tranh
chống lại sự giả tạo và dung tục, bảo vệ quyền được sống đích thực vàkhát vọng hoàn thiện nhân cách
- Đánh giá được nét đặc sắc của kịch Lưu Quang Vũ: sự hấp dẫn của
kịch bản văn học và nghệ thuật sân khấu, sự kết hợp giữa tính hiện đạivới các giá trị truyền thống, sự phê phán mạnh mẽ, quyết liệt và chấttrữ tình bay bổng
- Liên hệ, so sánh với phong cách viết kịch của Nguyễn Huy Tưởng
(trong Vĩnh biệt cửu trùng đài)
II Phương pháp, phương tiện dạy học
1 Phương pháp
- Phối hợp các phương pháp: phương pháp đọc sáng tạo, phương pháp
giảng bình, đàm thoại, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, trực quan…
2 Phương tiện
- SGK, SGV, giáo án, phấn, bảng, máy chiếu, máy tính và các công cụ
hỗ trợ đi kèm
III Yêu cầu học sinh chuẩn bị
- Học sinh đọc trước bài ở nhà (đọc kĩ Tiểu dẫn, văn bản tác phẩm), trả
lời các câu hỏi hướng dẫn học bài trong SGK
- Chuẩn bị, tìm hiểu trước:
Trang 3+ Tác giả Lưu Quang Vũ: căn cứ vào phần Tiểu dẫn trong SGK, tìm
hiểu đầy đủ văn bản tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt? và tìm
hiểu thêm những tác phẩm cùng thể loại của nhà văn này
+ Những đặc trưng của kịch văn học và phân biệt với các thể loạikhác
IV Tiến trình dạy học
1 Ổn định lớp học
2 Kiểm tra bài cũ
3 Giới thiệu bài mới
- Cách 1: Trong làng kịch Việt Nam, Lưu Quang Vũ được biết đến như
một hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường những năm támmươi của thế kỉ XX Là một nghệ sĩ đa tài trên nhiều lĩnh vực: soạnkịch, làm thơ, vẽ tranh nhưng ông được xem là một trong những nhàsoạn kịch tài năng nhất của nền văn học nghệ thuật Việt nam hiện đại
Trong các vở kịch của Lưu Quang Vũ, đáng chú ý nhất là vở "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" Bằng nghệ thuật xây dựng nội tâm độc đáo,
cảnh VII, đoạn cuối vở kịch đem đến cho người đọc nhiều vấn đề tưtưởng sâu sắc qua nhân vật Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt
Và bây giờ chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trích đoạn trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” để làm rõ các luận điểm trên.
- Cách 2: Trích câu nói của Trương Ba: “Không thể bên trong một
đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn” GV
hỏi: Các em có biết câu nói đó của nhân vật nào và trong tác phẩm gìkhông? (Gọi HS trả lời), GV sẽ hỏi tiếp: Khi đọc câu này, các em cósuy nghĩ gì? (gọi HS trả lời) GV dẫn nhập vào bài: Đó là câu nóimang đậm quan niệm nhân sinh về cuộc sống của nhân vật Trương Ba
trong vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của nhà soạn kịch đa tài
Trang 4Lưu Quang Vũ Hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu đoạn trích cảnhcuối của vở kịch, để làm sáng tỏ triêt lí mà tác giả muốn gửi gắm.
- Cách 3: GV đọc mấy câu thơ trích trong bài “ Gửi Hồn vào hương
cây” của Nguyễn Vũ Tiềm:
4 Nội dung bài mới
Hoạt động của GV Hoạt động
để trả lời
I.Giới thiệu chung
1 Tác giả
- Lưu Quang Vũ (1948-1988),quê gốc ở Đà Nẵng, sinh tạiPhú Thọ, trong một gia đình trithức
- Sáng tác thơ từ những năm 60của thế kỉ XX
- Những năm 80 viết kịch, vớinhững vở kịch đặc sắc: Sốngmãi tuổi 17, Hẹn ngày trở lại,
Trang 5GV cho học sinh xem
ảnh chân dung tác giả,
nổi bật gì, bước ngoặt
sau khi đất nước độc
HS dựa vàogợi ý của GV
Hồn Trương Ba da hàng thịt…
- Lưu Quang Vũ là một nghệ sĩ
đa tài: làm thơ, vẽ tranh, viếttruyện, nhưng thành công nhấttrong lĩnh vực kịch Ông làmột trong những nhà viết kịchtài năng nhất của nền VHVNhiện đại
- Được tặng giải thưởng HCM
2 Tác phẩm
- Vở kịch viết năm 1981, đến
1984 ra mắt công chúng Làmột trong những vở kịch đặcsắc nhất của Lưu Quang Vũ
- Sự chuyển biến mạnh mẽ của
xã hội, của văn học VN vàonhững năm 80 của thế kỉ XX.Công cuộc đổi mới của Đảng
Trang 6nét sáng tạo của Lưu
Quang Vũ ở điểm xây
phát động nhằm phát huy mọi
sự sáng tạo của nhân dân, trong
đó có giới văn nghệ sĩ Số phậncon người, vấn đề cá nhân cầnđược khám phá, những vấn đềnóng bỏng của đời sống trởthành cảm hứng sáng tác củanhiều người Trong thời gian
đó, Lưu Quang Vũ cho ra đời
vở kịch này
- Mượn cốt truyện dân gian,nhưng Lưu Quang Vũ đã cónhiều sáng tạo, đặt ra nhiềuvấn đề mới mẻ, có ý nghĩa tưtưởng, triết lí và nhân văn sâusắc
+ Trong truyện dân gian, nhânvật Trương Ba tiếp tục sốngbình thường, hạnh phúc khinhập vào xác hàng thịt
+ Trong vở kịch, tác giả tậptrung diễn tả tình cảnh trớ trêu,nỗi đau khổ, giày vò củaTrương Ba khi sống nhờ, sốngtạm “bên trong một đằng, bênngoài một nẻo”
Trang 7? Tóm tắt vở kịch
HS căn cứ vàophần tiểu dẫntrong SGK đểtrả lời
Tóm tắt vở kịch:
+ Trương Ba giỏi đánh cờ bịNam Tào bắt chết nhầm
+ Vì muốn sửa sai, Nam Tào
và Đế Thích cho hồn Trương
Ba sống lại, nhập vào xác anhhàng thịt vừa mới chết
+ Trú nhờ linh hồn vào thể xácanh hàng thịt, Trương Ba gặprất nhiều phiền toái: lí trưởngsách nhiễu, chị hàng thịt đòichồng, người thân cảm thấy xa
lạ, bản thân sống trong đaukhổ, dằn vặt vì phải sống trái
tự nhiên và giả tạo Thân xáchàng thịt làm Trương Ba nhiễmmột số thói xấu và những nhucầu không phải của chính bảnthân ông
+ Trước sự phiền toái và nguy
cơ bị tha hóa, Trương Ba quyếtđịnh trả lại xác cho anh hàngthịt và chấp nhận cái chết -Vị trí của đoạn trích: Nằm ởphần cuối của vở kịch, gồm cócảnh VII và đoạn kết thúc: diễn
tả sự đau khổ dằn vặt và quyết
Trang 83.Thể loại kịch
- Khái niệm: kịch là một trong
ba loại hình cơ bản của vănhọc
- Đặc điểm: xây dựng trênnhững diễn biến hành động bênngoài theo nguyên tắc có sựchống đối, đấu tranh lẫn nhaugiữa các nhân vật
- Ngôn ngữ kịch chủ yếu là lờithoại
- Đọc đúng giọng điệu củatừng nhân vật trong vở kịch,chú ý đên những đoạn nhấnmạnh, đoạn độc thoại, cuộc đốithoại hồn-xác
Trang 9thoại của hồn Trương
Ba, sau đó hỏi HS:
? Em hãy phân tích ý
nghĩa lời độc thoại của
Trương Ba trong đoạn
trích Chú ý đến cách
bài học trước
về thể loại kịchqua vở kịch
“Vũ Như Tô”
của NguyễnHuy Tưởng đểtrả lời
HS đọc theovai được phân,
HS khác theodõi đưa ranhận xét hoặcgiáo viên cóthể gọi bất kì
HS đọc tiếp
- Phân tích được:
+ Hành động ôm đầu => trạngthái u uất, bế tắc, không lốithoát => Đau khổ, dằn vặt,quẫn bách đến cùng cực, khôngthể chịu đựng dày vò hơn đượcnữa (vụt đứng dậy) => nhữngdòng độc thoại đầy nước mắt.+ Lời nói: phủ định “Không!Không! Tôi không muốn sốngnhư thế này mãi” thể hiện tâmtrạng:
• Chán cái chỗ ở không phảicủa tôi lắm rồi
• Sợ cái thân thể kềnh càng thô
lỗ và muốn rời xa ngày “tứckhắc”
• Khao khát “tách ra cái xácnày, dù chỉ một lát”
Nhận xét: các câu cảm thán,ngắn => lời văn dồn dập, hốithúc => trạng thái căng thẳng,bức bách
Trang 10? Em hãy cho biết
cuộc đối thoại này
diễn ra giữa ai với ai
1-2 HS trả lời,nhắc lại, nhậnxét và bổ sungcho nhau
- Cuộc đối thoại giữa hồnTrương Ba và xác hàng thịt
- Nêu được tình huống dẫn đếncuộc đối thoại: Tình huốngtruyện: Hồn Trương Ba là mộtngười giỏi đánh cờ, bị NamTào bắt chết nhầm Để sửa sai,Nam Tào và Đế thích cho HồnTrương Ba nhập vào xác anhhàng thịt vừa mới chết
- Nêu được các dẫn chứng:+ “Mày chỉ là cái vỏ bên ngoài,không có ý nghĩa gì hết…”+ “Ta…ta…đã bảo mày im đi!”+ “Không! Ta vẫn có một đờisống riêng: nguyên vẹn, trongsạch, thẳng thắn…”
- Hồn xưng hô “mày-ta”, giọngđiệu giận dữ, khinh bỉ đồngthời cũng ngậm ngùi, tuyệtvọng
Trang 11ở nhà trả lờicâu hỏi.
HS dựa vàovăn bản trả lời,gạch chân dẫnchứng trongSGK
- Xung đột ngày càng đẩy lêncao trào, Xác tung ra những lí
lẽ sắc bén, xưng hô “ông –tôi”,giọng điệu khiêu khích, tháchthức, khoét sâu vào nỗi đau bịtha hóa của Hồn
- Hàm ý mà tác giả gửi gắmvào cuộc tranh cãi này làkhông thể có một tâm hồnthanh cao trong một thể xácphàm tục, tội lỗi Khi conngười bị chi phối bởi nhữngnhu cầu bản năng thì đừng đổtội cho thân xác
- Khi con người phải sốngtrong dung tục thì tất yếu cáidung tục sẽ ngự trị, sẽ thắngthế, lấn át và tàn phá những gìtrong sạch, đẹp đẽ, cao quýtrong con người
- Vợ:
• Có ý định đi biệt để Trương
Ba được thảnh thơi, “Còn hơn
là thế này”
• Chỉ ra: “ông đâu còn là ông,
Trang 12? Theo em, tác giả gửi
HS ghi chépnhững luậnđiểm chínhvào vở
Gọi HS1 trảlời, HS2 nhậnxét và bổ sung
đâu còn là Trương Ba làmvườn ngày xưa”
• Người vợ vị tha, nhẫn nhịn,hết mực yêu thương chồng
• Mang tâm trạng đau khổ tộtcùng vì chứng kiến sự đổi thaycủa chồng Nỗi đau hiện tạicòn kinh khủng hơn giây phút
bà tiễn thân xác chồng khỏi thếgian
- Cái Gái:
• Yêu thương gắn bó với ônghết mực: đêm nào cũng khóc,nâng niu từng chút kỉ niệm củaông => dẫn tới phản ứng dữdội:
• Lời lẽ tàn nhẫn, phũ phàng:
“Ông nội tôi chết rồi Nếu ôngnội tôi hiện về được, hồn ôngnội tôi sẽ bóp cổ ông!”
• Chối bỏ, xua đuổi HồnTrương Ba
“Ông xấu lắm, ác lắm! Cút đi!Lão đồ tể, cút đi!”
Phản ứng quyết liệt của mộtđứa trẻ Tâm hồn trẻ thơ vốn
Trang 13chi tiết diễn tả thái độ
của những người thân
trong gia đình Trương
Ba trước việc Hồn
Trương Ba nhập vào
xác anh hàng thịt
HS dựa vàophần soạn bàitheo hướngdẫn câu hỏicuối bài, trảlời
trong trẻo, kiên quyết khôngchấp nhận cái xấu, cái ác
- Con dâu:
• Thấu hiểu và cảm thông:
“thầy khổ hơn xưa nhiều lắm”,
“thương hơn”
• Nhận thức một sự thật đauđớn: “làm sao để giữ thầy ở lại,hiền hậu, vui vẻ, tốt lành nhưthầy của chúng con xưa kia”
- Nhà văn không đưa đối thoạivới người con trai (lúc này đã
bị đồng tiền cám dỗ, sinh rathói con buôn vụ lợi) vào, mà
để Hồn đối thoại với vợ, cháugái, con dâu – những ngườiyêu thương, gắn bó với Trương
Ba nhất để dẫn dắt Trương Bađến nhận thức sâu sắc về tìnhtrạng tuyệt vọng không lốithoát của bản thân mình
- Độc thoại:
+ Ý thức, công nhận sự thắng
Trang 14thế của Xác: “Mày đã thắng rồiđấy, cái thân xác không phảicủa ta ạ, mày đã tìm được đủmọi cách để lấn át ta…”
+ Tự vấn: “Lẽ nào ta lại chịuthua mày, khuất phục mày và
tự đánh mất mình?”
+ Phản lại lí luận của Xác:
“Có thật không còn cách nàokhác? Không cần đến cái đờisống do mày mang lại! Khôngcần” => Thái độ kiên quyết,dứt khoát
=> Nếu độc thoại ở màn đầutiên, Trương Ba hiện lên trongtrạng thái dằn vặt đau khổ thì ởmàn độc thoại này, nỗi đaucàng xa xót nhưng nhân vậtkhông còn trăn trở về tìnhtrạng Hồn – Xác bất nhất mà
đã có một thái độ chủ động dứtkhoát
-Lời đối thoại: bộc lộ quanniệm sống
*) Lời thoại của Hồn+ “Không thể bên trong mộtđằng, bên ngoài một nẻo được
Trang 15? Tại sao tác giả lại
không đưa người con
trai của Trương Ba
vào trong cuộc đối
thoại giữa hồn Trương
Ba với người thân
GV gợi ý, Trương Ba
là một người có tâm
hồn thanh cao, rất mực
yêu thương gia đình,
ngược lại con trai lại
Trương Ba sau 3 lượt
đối thoại với người
thân có khác gì lần
độc thoại trước
HS trả lời theogợi ý của GV,
HS khác bổsung ý kiếntheo cách hiểucủa mình
Tôi muốn được là tôi toànvẹn”.=> con người là một thểthống nhất Hồn xác phải hàihòa, không thể có một tâm hồnthanh cao trong một thân xácphàm tục, tội lỗi
Thái độ sống cần có của conngười: dũng cảm, dám đối mặt,thừa nhận những sai lầm củabản thân, để không bao giờtrốn chạy
+ “Sống nhờ vào đồ đạc, củacải người khác đã là chuyệnkhông nên, đằng này đến cáithân tôi cũng phải sống nhờanh hàng thịt Ông chỉ nghĩđơn giản là cho tôi sống, nhưngsống như thế nào thì ông chẳngcần biết”=> Cuộc sống thậtđáng quí nhưng sống nhờ, sốnggửi, sống chắp vá, không được
là mình thì thật vô nghĩa
“Sống” đơn thuần chỉ là đờisống thực vật, “sống như thếnào” – sống “toàn vẹn” mới làđời sống của một con người
*) Lời thoại của Đế Thích
Trang 16đó GV gọi 1-2
HS trả lời
HS ghi chép vào vở những
- Khuyên Trương Ba nên chấpnhận sống nhờ vào xác ngườikhác, vì “tất cả mọi ngườikhông ai là toàn vẹn Dưới đất,trên trời đều thế cả…”
- Đế Thích cho rằng: “conngười dưới hạ giới các ông thậtkhó hiểu”
=> Cho thấy quan niệm vềcuộc sống một cách hời hợt,
“sống là chỉ cần tồn tại chứkhông nhất thiết phải được làchính mình” của Đế Thích
- Phản ứng của Hồn:
• Thấu hiểu: tầm thường nhưngđúng là của anh ta, sẽ sống hòathuận được với thân anh ta,chúng sinh ra là để sống vớinhau
• Thương người vợ anh hàngthịt
Thể hiện sâu sắc hơnnữa bản tính lương thiện
và hiểu được giá trị sốngtrên đời của Trương Ba
- Quyết định dứt khoát xin tiên
Đế Thích cho cu Tị sống lại,
Trang 17thoại, đặt các câu hỏi
của Hồn được thể hiện
như thế nào ở cuộc đối
thoại
kiến thức GV
đã tổng kết
HS tìm vàtrình bày dẫnchứng
cho mình được chết hẳn chứkhông nhập hồn vào thân thểngười khác
- Quyết định này là kết quả củamột quá trình diễn biến hợp lí.Hơn nữa, quyết định cần phảiđưa ra kịp thời vì cu Tị vừamới chêt
- Hồn Trương Ba hình dungcảnh hồn của mình lại nhậpvào xác cu Tị để sống và thấy
rõ “bao nhiêu sự rắc rối” vô lílại tiếp tục xảy ra Nhận thứctỉnh táo ấy cùng tình thương
mẹ con cu Tị càng khiến Hồn
đi đến quyết định dứt khoát =>Trương Ba giàu lòng tự trọng,một con người ý thức được ýnghĩa của cuộc sống
- Cái chết của cu Tị có ý nghĩađẩy nhanh diễn biến kịch điđến chố “mở nút”
- Khung cảnh:
+ Vườn cây: rung rinh ánhsáng => Không gian quenthuộc gắn với con ngườiTrương Ba, tinh thần Trương
Trang 18? Phản ứng của Hồn
khi Đế Thích khuyên
Ba => nơi lưu dấu những hồi
ức tươi đẹp về Trương Batrong lòng người thân vẫn đượcvun xới, để lại chan hòa, ấmáp
+ Cu Tị hồi sinh và mẹ conđoàn tụ => hạnh phúc trongtrẻo, cảm động
-Sự xuất hiện của Trương Ba:+ Qua lời văn: chập chờn xuấthiện => chỉ là cái bóng
+ Qua lời Trương Ba: “Tôivẫn ở liền ngay bên bà đây,ngay trên bậc cửa nhà ta, trongánh lửa bà nấu cơm, cầu ao bà
vo gạo, trong cái cơi bà đựngtrầu, con dao bà giẫy cỏ…Không phải mượn thân ai cả,tôi vẫn ở đây, trong vườn câynhà ta, trong những điều tốtlành của cuộc đời, trong mỗitrái cây cái Gái nâng niu” =>lời văn thấm đẫm cảm xúc,giàu chất thơ => chất trữ tìnhtrong kịch Lưu Quang Vũ.+ Qua đối thoại của cái Gái và
cu Tị: cây na này ông nội tớ