Đồng dao là những bài thơ, ca dao, tục ngữ được truyền miệng trong dân gian qua nhiều thế hệ. Ngay từ thủa ấu thơ, các em đã được nghe đồng dao qua lời ru của bà, của mẹ. Khi trẻ hai, ba tuổi, các trò chơi có gắn với lời, nội dung của bài đồng dao đã cuốn hút các em một cách thích thú. Đồng dao ngấm vào cảm xúc tuổi thơ của mỗi người như một lẽ tự nhiên. Bởi vậy, khi lớn lên, mỗi khi chứng kiến trẻ nhỏ diễn xướng đồng dao, chúng ta đều...
Trang 1Kinh nghiệm sưu tầm, tuyển chọn các bài đồng dao cho trẻ mầm non theo chủ điểm
I ĐẶT VẤN ĐỀ:
Đồng dao là những bài thơ, ca dao, tục ngữ được truyền miệng trong dân gian qua nhiều thế hệ Ngay từ thủa ấu thơ, các em đã được nghe đồng dao qua lời ru của bà, của mẹ Khi trẻ hai, ba tuổi, các trò chơi có gắn với lời, nội dung của bài đồng dao đã cuốn hút các em một cách thích thú Đồng dao ngấm vào cảm xúc tuổi thơ của mỗi người như một lẽ tự nhiên Bởi vậy, khi lớn lên, mỗi khi chứng kiến trẻ nhỏ diễn xướng đồng dao, chúng ta đều cảm thấy mình như trẻ lại, những ký ức thời thơ ấu lại tái hiện mang lại cho ta cảm giác yêu đời và gợi lại những kỷ niệm đẹp khó quên về một thời thơ ấu hồn nhiên, thánh thiện, vô tư chẳng bao giờ trở lại nữa Ấn tượng về những bài đồng dao thật sâu sắc đối với mỗi người Ấn tượng ấy có được là bởi nội dung của các bài đồng dao đơn giản, dễ hiểu, dễ thuộc, phù hợp với nhận thức và hoạt động vui chơi của trẻ thơ Ngôn từ của đồng dao gần gũi với cách nói vần vè, giàu nhịp điệu của ngôn ngữ nhi đồng Nhiều bài đồng dao có lối kết cấu vòng tròn, trẻ có thể đọc đi đọc lại không chán, không kết thúc Đồng dao có chức năng thoả mãn nhu cầu vui chơi của các
em nhỏ do lời đồng dao gắn với trò chơi
Với những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật như vậy, đồng dao thực
sự là một món ăn tinh thần không thể thiếu của trẻ em Song hiện nay, số lượng của các bài đồng dao tuyển chọn trong chương trình giảng dạy cho trẻ mầm non còn quá hạn chế Đặc biệt, nội dung chưa đủ phục vụ cho các chủ điểm giáo dục trẻ mầm non Do vậy, khi dạy theo hướng đổi mới, giáo viên gặp nhiều khó khăn về tài liệu, lúng túng về
phương pháp Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Kinh nghiệm sưu tầm, tuyển chọn các bài đồng dao cho trẻ mầm non theo chủ điểm” nhằm làm phong phú thêm mảng
văn học dành cho lứa tuổi mầm non, giúp cho giáo viên có thêm phương tiện để giáo dục trẻ nhỏ phát triển toàn diện
Trang 2II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1.Đặc điểm tình hình:
a.Thuận lợi:
Giáo viên nắm được định hướng đổi mới giáo dục mầm non Hiện nay, nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục mầm non chưa tạo điều kiện cho trẻ hoạt động tích cực Là một giáo viên nhiệt tình trong công việc, hết lòng thương yêu trẻ, có giọng đọc hay, truyền cảm, tôi đã giúp trẻ cảm thụ đồng dao như một tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là giúp trẻ phát triển vốn từ, ngôn ngữ cho trẻ “24 – 36 tháng” một cách nhanh nhất
Đồng dao đóng vai trò quan trọng trong đời sống trẻ thơ Đó là những câu tục ngữ, ca dao có nội dung gần gũi với trẻ, trẻ thường đọc khi vui chơi Trẻ nhỏ có tâm hồn trong sáng, bay bổng, giàu tưởng tượng, giàu cảm xúc, ham hoạt động, thích vui chơi, thích có bầu bạn Do đó, các em dễ hoà nhập vào tâm trạng của các nhân vật một cách hồn nhiên vô tư Tác phẩm đồng dao đã thoả mãn nhu cầu này của các em
Được sự quan tâm, giúp đỡ của Ban giám hiệu và đồng nghiệp trong Trường; với trường lớp rộng, thoáng mát, đầy đủ đồ dùng dạy học hiện đại, rất thuận lợi cho việc nâng cao chất lượng bộ môn làm quen văn học nói chung và đồng dao nói riêng Đồ dùng, phương tiện, tài liệu phục vụ cho chủ điểm làm quen văn học khá phong phú
Khi trẻ đọc các bài đồng dao đó, tôi thấy phụ huynh rất vui vì đa số các bài đồng dao đều mang tính giáo dục cao, giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, tình cảm, thẩm mỹ một cách tự nhiên, đáng yêu
b.Khó khăn:
Số lượng bài đồng dao tuyển chọn cho trẻ mầm non còn ít Vì vậy, khi tuyển chọn bài đồng dao, giáo viên còn gặp nhiều khó khăn, chưa có điều kiện thực hiện theo
ý muốn, nhất là mặt giá trị nghệ thuật của một số bài, có bài nội dung kiến thức chưa
Trang 3phù hợp với từng độ tuổi, từng chủ điểm Điều đó làm hạn chế việc cảm nhận của trẻ với các bài đồng dao Điểm qua những tuyển tập trò chơi, thơ truyện, bài hát cho trẻ mầm non, tôi thấy số lượng các tác phẩm đồng dao còn quá nghèo nàn Gần đây, Nhà xuất bản giáo dục có xuất bản một số tuyển tập “ Bé với khúc đồng dao”, “Đồng dao Việt Nam”, thật sự là vốn quý cho bộ môn làm quen văn học Nhưng số lượng các tác phẩm còn rất ít với nội dung còn sơ sài, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới khi thực hiện theo chủ điểm của chương trình giáo dục mầm non
Quá trình đổi mới giáo dục mầm non, bên cạnh những mặt tích cực, còn có một
số hạn chế, bất cập về đội ngũ giáo viên, đồ dùng học tập, để tiến hành dạy theo chủ điểm Việc dạy trẻ các bài đồng dao còn khó khăn do giáo viên chưa biết lựa chọn đưa đồng dao vào dạy theo chủ điểm Việc lựa chọn bài có nội dung phù hợp với đối tượng trẻ là hết sức cần thiết Đây cũng là cơ sở và biện pháp để tuyển chọn tác phẩm đồng dao phục vụ nhu cầu thực tiễn trong quá trình dạy trẻ
2 Các biện pháp:
Xuất phát từ một số thuận lợi, khó khăn nêu trên, tôi đã thường xuyên suy nghĩ tìm tòi các biện pháp để làm sao đưa nội dung giáo dục đồng dao vào trong các hoạt động của trẻ một cách có hệ thống, khoa học và hiệu quả
* Biện pháp 1: Lựa chọn các tác phẩm phù hợp với chủ điểm động vật
Giáo dục trẻ mầm non theo chương trình đổi mới hiện nay được phân theo từng chủ điểm rất rõ ràng, điều đó đã gợi mở cho tôi lựa chọn ý tưởng sưu tầm và tuyển chọn thêm các tác phẩm đồng dao phù hợp theo từng chủ điểm
Trang 4Tìm hiểu nội dung của các bài đồng dao, điều ta dễ nhận ra là số bài đồng dao về động vật phong phú hơn cả Thế giới loài vật trong đồng dao hiện lên đầy ngộ nghĩnh, hấp dẫn và thật sinh động, náo nhiệt
Những con vật nhỏ bé dễ thương gần gũi trong đời sống hàng ngày đã được thể hiện ở một số bài đồng dao dưới nhiều dạng khác nhau
- Dạng ca dao:
“Cá bống còn ở trong hang
Cái rau tập tàng còn ở nương dâu
Ta về ta sắm cần câu
Câu lấy cá bống nấu rau tập tàng.”
Hay“Con cua mà có hai càng
Đầu tai không có bò ngang cả đời
Con cá mà có cái đuôi
Hai vây vung vẩy nó bơi rất tài
Con rùa mà có cái mai
Trang 5Cái cổ thụt ngắn, thụt dài vào ra
Con voi mà có hai ngà
Cái vòi nó cuốn đổ nhà, đổ cây
Con chim mà có cánh bay
Bay cùng nam, bắc, đông, tây tỏ đường”
Qua đồng dao, các em như lạc vào vườn bách thú với đủ các loài chim muông, chúng có mối quan hệ thân thiết, ruột thịt giống như con người qua bài đồng dao sau:
“Tu hú là chú bồ cácSáo sậu là cậu sáo đen
Bồ các là bác chim ri Sáo đen là em tu hú
Chim ri là dì sáo sậuTu hú là chú bồ các.”
Ngoài ra còn có những bài đồng dao về các con vật nuôi trong gia đình, mỗi con
có đặc điểm và lợi ích khác nhau:
“Gọi người dậy sớm là gà trống choai
Hay kêu cục tác đẻ quả trứng tròn
Ấp nở thành con là cô gà mái
Bơi dưới ao sâu vịt bầu mò tép
Hay sủa gâu gâu là con chó vện
Ăn no ủn ỉn là chú heo con
Trang 6Leo trèo cây cau là chị mèo mướp
Kéo cày chăm chỉ mấy bác trâu già
Chiều nghe tiếng mõ tất cả cùng về
Quây quần xum họp loài vật chúng ta
Có ích mọi nhà ai ai cũng quý.”
Rồi không chỉ là những con vật quen thuộc trong gia đình, những con vật ở nơi rừng núi xa xôi cũng được nhắc đến với những vần điệu dễ nhớ:
“ Con vỏi con voiCòn cái đuôi
Cái vòi đi trướcĐi sau rốt
Hai chân trước đi trướcTôi xin kể nốt
Hai chân sau đi sauCái chuyện con voi.”
Các con vật hiện ra trong đồng dao với nhiều sắc màu rực rỡ, với những động tác uyển chuyển nhịp nhàng:
“Con công hay múaNó chụm chân vào
Nó múa làm saoNó xoè cánh ra.”
Bên cạnh sự phong phú về chủng loại, đồng dao còn giúp các em hiểu đặc tính riêng biệt của các loài động vật khác nhau:
“Con chim se sẻNó ăn hạt ngô
Nó ăn gạo tẻNó kêu lép nhép.”
Trang 7Nó hót líu lo
Hoặc bài về con cò:
“Con cò cao cẳngCò cao cẳng bước
Bước thẳng xuống đồngCúi đầu xuống nước
Thấy cá chạy rôngCò mổ cá ăn.”
Đọc các bài đồng dao, các em nhỏ đã bị thu hút bởi âm thanh vui tai của tiếng hót các loài vật, chúng tha hồ bắt chước những hành động: leo trèo, nhảy múa, của những con vật nghịch ngợm ấy Từng câu, từng đoạn có vần điệu nghe rất thú vị Có lẽ
vì vậy mà thế giới động vật hấp dẫn các em vô cùng
* Biện pháp 2: Lựa chọn các bài đồng dao theo chủ điểm thực vật
Nếu thế giới động vật thu hút các em bởi sự nhộn nhịp, hấp dẫn và đầy đáng yêu của loài của vật, thì thế giới thực vật trong đồng dao quyết rũ các em bởi màu sắc, hương vị, hình dáng của các loài cây, loài quả
Đi vào thế giới thực vật, các em bị lội cuốn ngay bởi mầu sắc và tên gọi kỳ lạ của họ nhà hoa:
“Vác bóng mà soiLàm bạn với cá
Là hoa bông giếngLà hoa san hô
Hay bay hay liệng Cạo đầu đi tu
Là hoa chim chimLà hoa bông bụt
Xuống nước mà dìmKhói bay nghi ngút
Trang 8Là hoa bông đãLà hoa hắc hương”
Sự đa dạng, giàu mầu sắc của loài hoa ấy đã tạo thành những loại quả thơm ngon, quả nào cũng hấp dẫn:
“Mít vàng, cam đỏQuýt bé con con
Hồng chín, quýt xanhCam tròn ung ủng
Bốn anh hiền lànhMít bằng cái thúng
Thích ăn quả gì?Hồng đỏ, hồng ngâm”
Bên cạnh việc biết được hương vị thơm ngon của các loại quả, các em còn biết
về mùaquả chín:
“Tháng bảy ông thị đỏ da
Ông mít chơm chớm, ông đa rụng rời
Ông mít đóng cọc mà phơi
Ông đa rụng rời đỏ cả chân tay.”
Ngoài ra, đồng dao còn đưa các em đến một thế giới hấp dẫn và thật phong phú:
“Nghe vẻ nghe veLà rau ngành ngạch
Nghe vè cái rauTrong lòng bát chánh
Thứ ở hỗn hàoLà rau muống biển
Quan đòi không kiệnLà rau diếp cá
Trang 9Bình bát nấu canhKhông ba, có má
Ăn hơi tanh tanhRau má mọc bờ.”
Và ở đó các em còn bắt gặp một mối quan hệ chẳng khác gì con người :
“Lúa ngô là cô đậu nành
Đậu nành là anh dưa chuột
Dưa chuột là chị ruột dưa gang
Dưa gang là chị chàng dưa hấu
Dưa hấu là cậu lúa ngô
Lúa ngô là cô đậu nành.”
Và rồi:
“Cây ngô đồng không trồng mà mọc
Rễ ngô đồng rễ dọc rễ ngang
Quả dưa gang trong vàng ngoài trắng
Quả mướp đắng trong trắng ngoài xanh.”
Thế giới phong phú và hấp dẫn ấy đã thu hút và quyến rũ được các em
* Biện pháp 3: Chủ điểm gia đình trong đồng dao:
Từ lâu nhân dân ta đã nhận thấy giáo dục trẻ thơ tình cảm gia đình là việc làm rất quan trọng Đồng dao là một trong các thể loại văn học thiếu nhi có tác dụng không nhỏ giúp các em hiểu biết về cuộc sống và con người xung quanh, hình thành cho các em
Trang 10tình cảm tốt đẹp Qua đồng dao, trẻ hiểu được công ơn cha mẹ nuôi dưỡng to lớn nhường nào Cha mẹ luôn là người dành cho chúng ta những điều tốt đẹp nhất
“Cái gì như thể khí trời
Ngày đêm quanh quẩn ở nơi cạnh mình
Không hương không sắc không hình
Không hình không sắc mà mình không quên.”
Thấu hiểu được công ơn sinh thành, nuôi dưỡng của ông bà, cha mẹ, những bài đồng dao còn giáo dục các em làm những công việc nhỏ tuỳ theo sức của mình để giúp
đỡ ông bà, cha mẹ
“Cái bống là cái bống bang
Khéo sảy khéo sàng giúp mẹ nấu cơm
Mẹ bống di chợ đường trơn
Bống ra giúp mẹ chạy cơn mưa dầm”
Không chỉ có thế, trong đồng dao còn có những bài học dạy cho các em sự lễ
phép, biết kính trên, nhường dưới đã được phổ nhạc qua bài đồng dao “Gánh gánh
gồng gồng”:
“Gánh gánh gồng gồngMột phần cho cha
Gánh sông gánh núiMột phần cho bà
Gánh củi gánh cànhMột phần cho chị
Ta chạy cho nhanhMột phần cho anh
Trang 11Về xây nhà bếpTa chạy cho nhanh
Nấu nồi cơm nếpVề xây nhà bếp
Chia ra năm phầnNấu nồi cơm nếp ”
Một phần cho mẹ
Ngoài ra, qua đồng dao các em còn hiểu thêm về mối quan hệ thân thiết ruột thịt của những người trong gia đình, các em phải biết sóng hoà thuận, yêu thương lẫn nhau:
“Sớm mai tôi lên núiĐem về cho chú
Bắt được con côngChú cho trái cam
Đem về cho ôngChú thím rầy lộn với nhau
Ông cho trái thịThôi tôi trả trái cam cho chú
Đem về cho chịTôi trả bánh ú cho cô
Chị cho cá rôTrả cá rô cho chị
Đem về cho côTrả trái thị cho ông
Cô cho bánh úTôi xách con công về rừng.”
Rõ ràng, những bài đồng dao có tác dụng không nhỏ trong việc giáo dục trẻ em Việt Nam tình cảm, kính yêu cha mẹ, đoàn kết, đùm bọc, thương nhau, giàu lòng nhân
ái, vị tha…
* Biện pháp 4: Chủ điểm lao động và ngành nghề trong đồng dao:
Trang 12Cũng như các chủ điểm khác, lao động ngành nghề trong đồng dao vô cùng phong phú, đa dạng:
“Tay đẹpTay đắp núi
Một tay đẹpTay đào sông
Hai tay đẹpTay cạo lông
Ba tay đẹp Tay mổ lợn
Tay dệt vải Tay bắt vượn
Tay vãi rau Tay bắt voi
Tay buông câuTay bẻ roi
Tay chặt củiTay đánh hổ.”
Các ngành nghề đi vào đồng dao thật bình dị, tự nhiên mà trong quá trình lao động con người sáng tác ra: nghề dệt vải, đắp núi, chặt củi đó là công việc của nhà nông Qua những bài đồng dao, trẻ được mở rộng hiểu biết về các ngành nghề trong xã hội
Những bài đồng dao về lao động, nghề nghiệp có vần, có nhịp và thường được gắn với các trò chơi của trẻ thơ để trò chơi thêm vui nhộn Vì thế các em rất dễ thuộc, cũng vì thế những hiểu biết về các ngành nghề trong bài đồng dao được các em tiếp nhận thật tự nhiên và nhẹ nhàng:
“Kéo cưa lừa xẻKéo cưa kừa kít
Ông thợ nào khoẻLàm ít ăn nhiều
Trang 13Thì ăn cơm vuaNằm đâu ngủ đấy
Ông thợ nào thuaNó lấy mất cưa
Về bú tí mẹ Lấy gì mà kéo.”
Không chỉ có nghề nghiệp mà ngay cả dụng cụ của từng nghề cũng được đưa vào bài đồng dao như một khúc hát:
“Vuốt hột nổ Cái ná bắn chim
Đổ bánh bèoCái kim may áo
Xao xác vạc kêuCái giáo đi săn
Nồi đồng vung méCái khăn bịt trốc
Cái kéo thợ mayCái nốc đi buôn
Cái cày làm ruộngCái khuôn đúc bánh
Cái thuổng đắp bờCái chén múc chè
Cái lờ thả cáCái ve múc rượu.”
Trong xã hội có biết bao ngành nghề, mỗi ngành nghề lại có một công cụ làm việc riêng Để giúp các em biết nghề nào cần công cụ gì không phải là dễ Đồng dao bằng những lời ca vần vẻ đã làm được cái điều kỳ diệu ấy Đặc biệt, nó nói đến một số nghề và một số dụng cụ lao động mà nhiều trẻ ít quan tâm
* Biện pháp 5: Chủ điểm thiên nhiên trong đồng dao:
Thiên nhiên trong đồng dao thật trong trẻo, tươi sáng, đáng yêu Đồng dao đã tạo
ra một không gian, ấm áp tình người, một vầng trăng, một vì sao đối với trẻ thơ không
Trang 14có gì cao xa Ông trăng, ông sao như là một người bạn thân thiết gần gũi đối với các
em, các em có thể rủ xuống chơi:
“Ông dẳng ông dăngCó nồi cơm nếp
Xuống chơi với tôi Có nệp bánh chưng
Có bầu, có bạnCó lưng hũ rượu ”
Có ván cơm xôi
Thậm chí các em còn vui vẻ chia cả quà của mình cho ông sao:
“Ông sảo ông sao Ông ngồi lên chiếu
Ông vào cửa sổTôi biếu củ khoai ”
Ông ở với tôi
Thế giới tự nhiên còn chứa biết bao nhiêu điều thú vị giúp cho các em luôn thấy hấp dẫn và mong muốn được khám phá Hạt mưa từ trên trời rơi xuống tưởng rằng vô ích nào ngờ mưa đem lại rất nhiều lợi ích:
“Tôi ở trên trời Chẳng hoá tôi không
Tôi rơi xuống đấtTôi chảy ra sông
Tưởng rằng tôi mất Nuôi loài tôm cá ”
Không chỉ có hạt mưa mà còn có nắng, các em còn biết gọi cả nắng:
“Nắng lên đi hỡi nắng vàng
Trang 15Nắng cho dân bản phơi thóc nỏ
Nắng cho dân bản uống rượu la đà
Nắng cho dân cày ăn cơm cà, cá nướng.”
Những bài học về môi trường, tự nhiên thật đa dạng và phong phú Nhờ viết theo lối câu ca dao mà các em luôn có thể đọc ở mọi nơi, mọi lúc, cả khi học và khi chơi một cách rất tự nhiên
“Dung dăng dung dẻ Thở làn không khí
Dắt trẻ đi chơiVừa sạch vừa trong
Đến chỗ mát trờiLòng đã hả lòng
Chớ nên bỏ phí Thân càng mạnh mẽ.”
Hay bài đồng dao thể hiện sự vui vẻ trong lao động:
“Lộn cầu vồngCó chị mười ba
Nước trong nước chảyHai chị em ta
Có cô mười bảyRa lộn cầu vồng.”
Tóm lại: Thế giới thiên nhiên trong đồng dao thật phong phú, trong trẻo và hồn nhiên, có tác dụng giáo dục mọi mặt, là tài sản tinh thần của dân tộc ta cần được khai thác, bảo tồn và phát triển
3 Kết quả:
Qua một thời gian nghiên cứu, sưu tầm, tuyển chọn, sắp xếp các bài đồng dao theo chủ điểm, tôi tự nhận thấy việc áp dụng nội dung các bài đồng dao trên vào bộ