SKKN: Đổi mới tiến trình thực hiện tiết bài viết Tập làm văn bậc THCS

Giúp giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện được tốt các khâu trong tiết viết bài tập làm văn theo yêu cầu của đề. Đồng thời giúp các em hình thành khả năng tư duy và sáng tạo trong quá trình tiếp nhận, lĩnh hội, tạo lập văn bản để cảm thụ sâu sắc được mọi vấn đề của cuộc sống. Mời quý thầy cô tham khảo sáng kiến trên.

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỔI MỚI TIẾN TRÌNH THỰC

HIỆN TIẾT BÀI VIẾT TẬP LÀM VĂN

BẬC THCS

A LÍ DO CHỌN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

-Môn ngữ văn - phân môn tập làm văn là môn học được tích hợp giữa hai phân môn: văn bản và tiếng Việt, có vị trí quan trọng trong việc rèn luyện khả năng tiếp nhận, tư duy, sáng tạo của học sinh trong quá trình tạo lập văn bản Mọi vấn đề của đời sống có được thể hiện rõ ràng, nhất quán, mạch lạc và lôgic hay không điều này phụ thuộc rất nhiều vào khả năng tạo lập văn bản của người viết Vậy

để viết được một vấn đề nào đó thành văn bản hoàn chỉnh thì đòi hỏi người viết cần xác định đúng nội dung, mục đích, yêu cầu, trong đó khâu xác định hình thức

để trình bày là không kém phần quan trọng Hình thức ở đây là cần phải xác định được thể loại, phương thức biểu đạt cụ thể, hệ thống từ ngữ, nghệ thuật dùng từ, đặt câu Tất cả đều đảm bảo đúng, chuẩn và hay, có như vậy bài viết mới đạt yêu cầu, thu hút người đọc, người nghe Thế nhưng để đạt được điều này vốn là việc làm rất khó, bởi lẽ văn chương không tuân thủ theo một công thức, cấu tạo cụ thể nào cả mà văn chương là sự cảm thụ và sáng tạo của tâm hồn được thể hiện dưới nhiều hình thức, thể loại khác nhau nhưng mục đích cuối cùng là để giáo dục nhân cách, phẩm chất đạo đức của con người và thể hiện sự sáng tạo nghệ thuật làm đẹp cho đời sống Ví dụ : Ánh trăng vốn là rất đẹp do thiên nhiên ban tặng nhưng

nó càng đẹp hơn qua ngòi bút điêu luyện, bậc thầy của nhiều nhà văn, sinh thời nhà văn Nam Cao có viết: “Trăng là cái liềm vàng giữa đồng sao Trăng là đĩa bạc trên tấm thảm nhung da trời Trăng tỏa mộng xuống trần gian Trăng tuôn suối mát

để những hồn khát khao ngụp lặn ”.Miền quê vốn nghèo nàn, cằn cỗi nhưng qua cách nhìn, cách cảm của người viết ở nhiều khía cạnh khác nhau thì sẽ cho ta thấy được sự tiềm ẩn bên trong là khung trời thơ mộng, thanh bình, sự ấp ủ và nổ lực không ngừng của những người nông dân vượt khó,vv…Vâng, tất cả những khía cạnh của cuộc sống và tâm hồn của con người đều được thể hiện qua thơ,văn là đầy đủ và sâu sắc nhất Do đó, giảng dạy, giáo dục học sinh thực hiện được tốt các khâu trong tiết viết bài tập làm văn theo yêu cầu của đề là vấn đề quan trọng, có

ý nghĩa, nhằm giúp các em hình thành khả năng tư duy và sáng tạo trong quá trình tiếp nhận, lĩnh hội, tạo lập văn bản để cảm thụ sâu sắc được mọi vấn đề của cuộc sống

B QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN

Thế nhưng để cảm nhận, tư duy, sáng tạo một bài viết tập làm văn trên lớp cũng như ở nhà đối với học sinh bậc THCS không phải là vấn đề dễ dàng mà em nào cũng có khả năng làm được, đặc biệt là viết đúng và hay Chính điều này đã làm cho tôi - giáo viên dạy môn văn luôn trăn trở và suy nghĩ rất nhiều

I TÌNH HÌNH THỰC TẾ

1 Về khách quan:

- Học sinh bậc THCS ở lứa tuổi dưới mười lăm- lứa tuổi còn hồn nhiên, nghịch ngợm là chủ yếu, các em còn ăn chưa no, lo chưa kỹ, cảm nhận mọi vấn đề của cuộc sống chưa đầy đủ và sâu sắc nên các em sẽ khó triển khai được mọi khía cạnh của một đề bài nào đó mà giáo viên yêu cầu đạt được mức độ đúng đắn, đầy đủ và kết hợp với việc dùng từ, diễn đạt thành bài viết hoàn chỉnh đúng, hay và sâu sắc

- Phần đông con em học sinh ở trường thuộc diện dân tộc thiểu số, bên cạnh ngôn ngữ tiếng Việt các em còn sử dụng ngôn ngữ dân tộc riêng của mình khi giao tiếp với mọi người trong gia đình, làng xóm Điều này dẫn đến việc các em bị phân tán trong khâu hiểu chưa rõ nghĩa từ tiếng Việt, vốn từ tiếng Việt nghèo nàn, ít ỏi, khiến các em khó khăn trong việc hành văn, đặc biệt là văn viết

- Đa số học sinh nằm ở địa bàn vùng sâu, vùng xa, gia đình còn gặp nhiều khó khăn, phụ huynh ít quan tâm đến việc hướng dẫn, giáo dục con cái lời ăn, tiếng nói Hơn nữa ngoài việc học, về nhà các em còn phải tranh thủ làm thêm để giúp gia đình nên các em không còn nhiều thời gian nghiên cứu và suy nghĩ trong quá trình đọc, viết văn

2 Về chủ quan:

- Giáo viên chưa chú ý hướng dẫn cho học sinh phương pháp cũng như các bước

cơ bản trong tiến trình viết bài tập làm văn cụ thể, chưa phân loại được đối tượng học sinh để hướng dẫn, gợi ý và khuyến khích khả năng tư duy, sáng tạo của các

em trong việc viết văn

- Phần lớn các em chưa xác định được đúng phương pháp viết văn, chưa chăm trong vấn đề đọc sách để học hỏi kinh nghiệm viết bài và xây dựng được kho từ vựng phong phú thay vào đó thời gian rãnh rỗi học sinh chủ yếu xem vô tuyến, phim ảnh hoặc chơi những trò vô bổ khác, nhiều em còn viết bài theo kiểu cóp bi lại những bài mẫu hoặc lười suy nghĩ, làm theo kiểu cho xong, hiểu một cách máy móc gợi ý của giáo viên Viết với thái độ mệt mỏi, chán nản

- Nhiều học sinh có cảm giác không thích học môn ngữ văn bởi vì thấy khó và trong quá trình làm bài cần nhiều sáng tạo, không tuân thủ theo công thức, cách làm khuôn mẫu nào cả Điều này đã khiến nhiều em có những suy nghĩ lệch lạc về môn văn cũng như tâm lý các em thích học và đầu tư nhiều hơn vào các môn tự nhiên như: toán, lý, hóa hoặc môn tiếng Anh

Chính những nguyên nhân trên làm cho kết quả bài viết tập làm văn của học sinh bậc THCS điểm còn rất thấp, lỗi bài viết còn khá nhiều Cụ thể:

Lớp Sĩ số Giỏi Khá TB Yếu Kém

6 80 3 (3.8%) 19

(23.8%) 33 (41.3%) 25(31,3%)

/

8 63 6 (9.5%) 21

(33.3%) 26(41.3%) 10 (15.9%)

/

Trên đây là một số nguyên nhân cơ bản dẫn đến kết quả bài viết của học sinh bậc THCS nói chung còn thấp Điều đó làm cho tôi- một giáo viên dạy văn luôn phải

cố gắng tìm nhiều phương pháp để giúp HS hiểu, định hướng và viết được một bài viết tập làm văn đúng, hay và sâu sắc hơn

II.NỘI DUNG THỰC HIỆN

Để nâng cao chất lượng bài viết tập làm văn, theo tôi cần áp dụng một số biện pháp sau:

1.Cơ sở lý luận:

Môn ngữ văn là sự tích hợp của ba phân môn: Văn bản - Tiếng Việt - Tập làm văn Cả ba phân môn này có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau, không thể tách rời trong quá trình tiếp nhận và tạo lập văn bản Bởi vì mỗi một phân môn có vai trò khác nhau nhưng lại hỗ trợ mật thiết cho nhau để tạo thành một văn bản hoàn chỉnh Chúng ta quá thừa biết rằng như thế nào là tác phẩm văn học có giá trị, đặc sắc về nội dung và nghệ thuật chỉ khi tác phẩm ấy đạt được sự hài hòa từ việc chọn

đề tài kết hợp với khả năng dùng từ, diễn đạt, đặt câu Mà điều đó có được chính

là nhờ vào kết quả của sự kết hợp hài hòa giữa những yếu tố văn bản, tiếng Việt và tập làm văn trong quá trình tạo lập văn bản Cụ thể: Một tác phẩm không thể thiếu nội dung, vậy xét về nội dung là xét về yếu tố nhân vật, sự việc, tư tưởng mà người viết muốn biểu đạt Tuy nhiên để hệ thống nhân vật và sự việc cũng như tư tưởng, cảm nghĩ của người viết được biểu hiện rõ ràng và đầy đủ thì chúng ta rất cần đến việc xây dựng và sử dụng yếu tố từ ngữ, dụng ý nghệ thuật của tác giả- như vậy chúng ta cần đến sự hỗ trợ không thể thiếu của vai trò từ tiếng Việt, biện pháp tu từ nghệ thuật trong tiếng Việt Hơn thế nữa, để nội dung bài viết đảm bảo được thể thức trình bày, cách diễn đạt thì lúc này phải nhờ vào vai trò của phân môn tập làm văn- nghĩa là phải xác định được kiểu văn bản, thể loại, ngôi kể, thứ tự trình bày các vấn đề sao cho hợp lý, lôgic, chặt chẽ thì lúc đó bài viết đạt được kết quả cao Như vậy, khi có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa những khâu quan trọng trong việc tạo lập một bài tập làm văn thì sẽ giúp người viết xây dựng được bài viết như

ý định của mình và đảm bảo được đầy đủ hai phần của bài văn là nội dung, nghệ thuật

2 Quá trình thực hiện:

Vậy để xây dựng hay còn được gọi là viết được bài tập làm văn trên lớp cũng như ở nhà của hs bậc THCS, chúng ta cần thực hiện các bước như sau:

2.1 Giáo viên cần định hướng cho hs hiểu được rằng: đặc trưng của bài viết tập

làm văn là bài thực hành của hai phân môn văn bản và tiếng Việt chứ không phải là bài kiểm tra năng lực thông thường như các môn khác chỉ cần học thuộc bài, nắm vững lí thuyết và vận dụng vào thực hành làm bài tập là xong Cụ thể:Trước khi kiểm tra bài viết bao giờ phân phối chương trình cũng phân các tiết văn bản và tiếng Việt trước Đó được xem là cơ sở để học sinh nắm kiến thức vận dụng vào bài viết tập làm văn sau này Mục đích không những giúp các em có được kiến thức về những câu chuyện liên quan đến đời sống mà còn hiểu được phương pháp, cách làm bài tập làm văn theo những phương thức biểu đạt nhất định nào đó

Ví dụ:

- Ở dạng bài viết tập làm văn lớp 6- học kì I, các em chủ yếu tìm hiểu và viết được bài văn theo phương thức tự sự - văn kể chuyện Vậy để viết được bài văn theo kiểu này thì yêu cầu hs phải nắm được nội dung và nghệ thuật trình bày của một số văn bản thuộc thể loại truyền thuyết, truyện cổ tích như Thánh Gióng, Sơn Tinh, Thủy Tinh, Thạch Sanh hay truyện Em Bé Thông Minh Bởi vì tất cả những văn bản này đều được trình bày theo phương thức tự sự, có nghĩa là kể người và sự việc theo trình tự như thế nào, sử dụng ngôi kể ra sao, các sự việc được sắp xếp như thế nào cho hợp lý với nội dung câu chuyện, đặc biệt việc dùng từ, đặt câu có

gì nổi bật, hay, độc đáo để các em học hỏi, ghi nhớ Hơn nữa, học sinh cũng cần vận dụng kiến thức các bài tiếng Việt đã học như: Từ loại tiếng Việt với hệ thống

từ đơn, từ phức, từ láy, từ ghép, nghĩa của từ, từ mượn, hiện tượng chuyển nghĩa của từ hay chữa lỗi dùng từ vv phải biết tìm tòi, kết hợp đúng đắn và phù hợp thì nội dung câu chuyện mới đầy đủ, chính xác Cần lưu ý bố cục của những văn bản

đã học là thường gồm có ba phần, mỗi phần có một vai trò, nhiệm vụ cụ thể riêng như: Mở bài: giới thiệu vấn đề định kể (xác định được nhân vật, thời gian, địa điểm ) Thân bài: Trình bày diễn biến sự việc xảy ra theo trình tự hợp lý về thời gian, không gian, nguyên nhân, diễn biến, kết quả của sự việc Đặc biệt lưu ý: khi

kể người thì cần kể những chi tiết nào, kể việc thì kể ra sao? Kết bài: nêu kết thúc

sự việc và cảm nghĩ, bài học rút ra cho bản thân và cuộc sống Ví dụ như ở bài:

“Tuệ Tĩnh” bố cục gồm có ba phần Mở bài: giới thiệu nghề nghiệp và y đức của lương y Tuệ Tĩnh Thân bài: kể diễn biến sự việc theo trình tự hợp lý về thời gian, không gian, đặc biệt các sự việc sắp xếp trước sau chặt chẽ theo trình tự kể hợp lý như: kể giới thiệu về họ, tên, nghề nghiệp, tính tình, sự việc được diễn ra như thế nào, kết thúc ra sao để qua đó chứng minh được Tuệ Tĩnh là thầy thuốc giỏi, có lòng thương yêu cứu giúp người bệnh và không màng danh lợi Kết bài: nhấn mạnh y đức của Tuệ Tĩnh và qua đó để người đọc nhận xét và rút ra bài học cho bản thân qua lương y Tuệ Tĩnh Đặt biệt bài văn hay còn nhờ vào việc sử dụng từ ngữ diễn đạt, câu cú và cách trình bày như: Để kể về nghề nghiệp và phẩm chất của Tuệ Tĩnh thì sử dụng một số từ loại như danh từ, tính từ, hệ thống từ láy, từ mượn nhằm giúp các ý của bài văn thêm rõ ràng, chính xác, độc đáo như: mếu máo, sẵn sàng, hậm hực, vội vã, gia nô, danh y, quý tộc, tư dinh vv hệ thống từ ngữ này đã được học sinh nắm rõ ở cấp I cũng như trong chương trình đầu tiên của môn ngữ văn lớp 6

- Ở lớp 8: để viết được bài văn theo phương thức tự sự kết hợp với yếu tố miêu tả

và biểu cảm thì đòi hỏi các em phải nắm vững nội dung, phương thức trình bày, công dụng của các bài ở hai phân môn văn bản và Tiếng Việt như: văn bản: Tôi đi học (Thanh Tịnh), Lão Hạc (Nam cao) hoặc hệ thống các bài tiếng việt như: Trường từ vựng, từ tượng hình, từ tượng thanh, trợ từ, thán từ, tình thái từ vv sau

đó kết hợp những hiểu biết và tích lũy tri thức từ những bài học trên vận dụng vào bài viết của mình theo yêu cầu của đề Bởi vì những văn bản trên đều trình bày theo phương thức tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm, thành công về mặt nghệ thuật

là sử dụng nhiều biện pháp tu từ để hệ thống nhân vật và sự việc được thể hiện rõ ràng, độc đáo như so sánh, hoán dụ, ẩn dụ, đặc biệt là sử dụng kiến thức về mặt từ loại chuẩn xác như khi kể và tả về hành động của tên Cai lệ trong đoạn trích: “Tức nước vỡ bờ” thì Ngô Tất Tố chủ yếu dùng một loạt từ loại là động từ, cụm động từ

để thông qua đó giúp ta hiểu rõ bản chất tên Cai lệ là độc ác, dã man như: hắn quát, thét, mắng, gõ đầu roi xuống đất, tát, bịch, xông vào,bắt, xiềng, trói vv Để bộc lộ được cảm xúc, tâm trạng của Lão Hạc trước và sau khi bán “cậu vàng” thì nhà văn Nam Cao cũng đã sử dụng một số từ ngữ thuộc loại trợ từ, thán từ để nhấn mạnh

và bộc lộ cảm xúc của lão Hạc là day dứt, đau đớn, xót xa khi phải bán “cậu vàng” như: A! Lão già này tệ lắm! Tôi ăn ở với lão như thế mà lão xử với tôi như thế này

à ? Để vẻ mặt, tâm trạng của lão Hạc được thể hiện rõ nét sau khi bán chó, Nam Cao đã dùng từ tượng hình, từ tượng thanh để làm sáng tỏ điều đó như: Lão cười

như mếu, đôi mắt ầng ậng nước, đầu ngoẹo về một bên, miệng móm mém, khóc hu

hu vv

- Như vậy muốn bài viết đạt kết quả thì bắt buộc học sinh cần phải hiểu rằng: khi viết bài cần biết vận dụng những kiến thức đã học ở hai phân môn văn bản và tiếng Việt, xem đây là bài thực hành thể hiện sự nhận biết và thông hiểu của mình sau khi được học những kiến thức ở hai phân môn trên, sau đó học sinh vận dụng những hiểu biết đó để viết bài tập làm văn bằng suy nghĩ và ngôn ngữ của mình nhưng đảm bảo đúng, hay, không chép lại bài của tác giả nào cả Đặt biệt học sinh cần hiểu được đây không phải là bài kiểm tra kiến thức thông thường như các môn học khác mà là bài viết có sự kết hợp kiến thức giữa các phân môn Văn - Tiếng Việt - Tập làm văn và khả năng tư duy, sáng tạo nghệ thuật làm văn viết của mình

2.2 Thế nhưng khi viết bài, học sinh không chỉ dừng lại hiểu được đặc thù bài

viết theo hướng như trên mà các em cần nắm được các bước cơ bản trước khi bắt tay vào viết bài tập làm văn Để làm được điều này cũng cần đòi hỏi giáo viên định hướng, chỉ dẫn cho học sinh cụ thể Đây được xem là các tiến trình không thể thiếu khi viết văn đối với học sinh bậc THCS gồm những bước như sau:

a Đọc và xác định yêu cầu của đề:

Mục đích của bước này là giúp các em biết và hiểu được đề yêu cầu làm gì? Phương thức trình bày, nội dung sẽ viết là vấn đề gì? Có đọc kỉ đề và xác định yêu cầu của đề thì các em mới tìm được ý, triển khai các ý đã tìm theo một bố cục hợp

lý, biết xoáy được trọng tâm của đề yêu cầu, không lang man hay viết sai và lạc sang đề khác Bởi vì vấn đề cuộc sống là rất đa dạng, có những đề dễ bị nhầm lẫn

và có một số ý hơi giống nhau

Ví dụ ở lớp 6: Đề Kể về người thân trong gia đình mà em quý mến

Ở đề này, học sinh cần đọc và định hướng cụ thể như sau:

- Bài viết thuộc phương thức tự sự- văn kể chuyện

- Nội dung kể về người thân trong gia đình mà em quý mến

- Không được kể người ngoài gia đình, không phải là người thân

- Kể cần kết hợp với miêu tả ngoại hình nhưng kể về công việc, tính tình của người thân em quý mến là chủ yếu, tả chỉ là yếu tố bổ sung rất ít về ngoại hình của nhân vật để hình ảnh người thân trong bài hiện lên khá đầy đủ và hay hơn

b Tìm ý và lập dàn ý:

Đối với học sinh, để có được bài viết đúng và hay thì các em không thể bỏ qua phần tìm ý và lập dàn ý trước khi viết Bởi vì, ở lứa tuổi và kiến thức của các em thì không thể nào các em chỉ suy nghĩ và chắp bút vào là các em viết được một bài văn hoàn chỉnh theo yêu cầu của đề Nếu học sinh không tìm ý và lập dàn ý thì bài viết của các em dễ dẫn đến sơ sài, thiếu ý, các ý không được sắp xếp theo trình tự hợp lý, mà không có ý thì các em sẽ khó khăn trong việc diễn đạt, dùng từ, đặt câu,

bố cục bài văn không đảm bảo ba phần hoặc giữa các phần chưa viết đủ, viết đúng yêu cầu về ý của phần đó Nội dung bài văn sẽ dẫn đến thiếu ý, sai ý hoặc đôi khi cũng dẫn đến việc viết lạc sang đề khác Dùng từ, đặt câu trở nên lủng củng, rời rạc, nghèo nàn,vv

Ví dụ : Ở đề lớp 6 như trên, các em cần tìm ý và lập dàn ý bài văn cơ bản như

sau:

- Mở bài: giới thiệu người thân định kể là ai? ( tên, tuổi, quan hệ, nghề nghiệp, nơi ở )

- Thân bài: chia thành nhiều đoạn, mỗi đoạn thể hiện một ý chính và sắp xếp theo một trình tự hợp lý, lôgic, mạch lạc

+ Miêu tả khái quát về ngoại hình của người thân ( chọn những chi tiết tiêu biểu để lại ấn tượng trong lòng em như hình dáng, khuôn mặt, giọng nói, nụ cười, ánh mắt,

(Cũng có thể kể tính tình, phẩm chất của người thân thông qua việc làm, hành động và lồng ghép yếu tố miêu tả ngoại hình như ánh mắt, nụ cười, khuôn mặt, vóc dáng khi kể các hành động đó.)

+ Kể về tình tình, phẩm chất của người thân được biểu hiện cụ thể qua việc làm, hành động

+ Lối sống, cách ứng xử của người thân đối gia đình, bạn bè, đồng nghiệp hoặc mọi người sống xung quanh như thế nào? Đặc biệt đối với bản thân em thì người thân ấy dành cho em sự quan tâm, chăm sóc như thế nào?

+ Ngoài công việc chính còn có công việc phụ gì nữa Qua đó em thấy người thân của em là người như thế nào?

+ Kể sở thích, tài năng (nếu có) của người thân mà em yêu quý

( Lưu ý: có thể miêu tả hình dáng người thân lồng ghép vào trong quá trình kể về

sự việc )

- Kết bài: Nêu cảm nghĩ, nhận xét của em về người thân Em học hỏi được gì qua những điểm tốt của người thân và hứa sẽ làm gì để người thân vui lòng

c Sau khâu tìm ý, lập dàn ý thì học sinh cần xác định được ngôi kể, thứ

tự kể và cách triển khai, diễn đạt các ý đó theo một trình tự hợp lý, lôgic, chặt chẽ để nội dung và nghệ thuật của văn bản được thể hiện rõ nhất

Ví dụ: Để hình ảnh, tính tình, phẩm chất của người thân các em được bộc lộ cụ

thể, rõ nét như yêu cầu của ví dụ trên thì các em cần xác định kể theo ngôi thứ nhất, xưng em hoặc tôi chứ không thể kể theo ngôi thứ ba Thứ tự kể phù hợp ở đây là kể xuôi hoặc kể ngược Nhưng lưu ý khi kể các ý cần sắp xếp, triển khai có lớp lang, hệ thống, mạch lạc, rõ ràng, chặt chẽ, nhất quán thì sẽ giúp nội dung bài văn rõ ràng, chính xác

d Tiến hành viết thành một bài viết hoàn chỉnh:

Đây được xem là khâu chủ yếu của tiết viết bài Sau khi tìm ý và lập dàn ý chi tiết,

hs dựa trên dàn bài và tiến hành viết thành bài văn hoàn chỉnh với bố cục ba phần, dấu hiệu của mỗi phần là lùi vào đầu dòng và viết hoa chữ cái đầu tiên Học sinh