Đặc tính exotic và gothic trong sáng tác của edgar allan poe

Với đề tài khoa học “Đặc tính Exotic và Gothic trong sáng tác của Edgar Allan Poe” được hoàn thành, tôi thật sự biết ơn những người đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện.. Bên cạnh đ

Diệp Thế Anh

ẶC TÍNH EXOTIC VÀ GOTHIC TRONG SÁNG TÁC CỦA EDGAR ALLAN POE

LUẬN ĂN THẠ SĨ NGÔN NGỮ, ĂN HỌ ĂN HÓA ỆT NAM

Thành phố Hồ Chí Minh – 2020

Diệp Thế Anh

ẶC TÍNH EXOTIC VÀ GOTHIC TRONG SÁNG TÁC CỦA EDGAR ALLAN POE

Chuyên ngành: ăn học nước ngoài

LUẬN ĂN THẠ SĨ NGÔN NGỮ, ĂN HỌ ĂN HÓA VIỆT NAM

N ƯỜ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN HỮU HIẾU

Thành phố Hồ Chí Minh - 2020

Tôi xin cam đoan những nội dung trình bày trong luận văn này là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Hữu Hiếu Kết quả nêu trong công trình này chưa từng được công bố

ở bất kì công trình nghiên cứu khoa học của tác giả nào

Trong quá trình thu thập tài liệu và nghiên cứu, tôi có tham khảo thành quả khoa học của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn sâu sắc

Tôi xin cam đoan mọi trích dẫn, tư liệu trong luận văn đều được trích

dẫn rõ ràng, chính xác và minh bạch về nguồn gốc

TP Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 11 năm 2020

Học viên

Diệp Thế Anh

Với đề tài khoa học “Đặc tính Exotic và Gothic trong sáng tác của

Edgar Allan Poe” được hoàn thành, tôi thật sự biết ơn những người đã giúp

đỡ tôi trong quá trình thực hiện

Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và Phòng Sau đại học

đã tạo mọi điều kiện để tôi và các bạn học viên được tiếp cận với những chuyên đề Văn học nước ngoài và có cơ hội nghiên cứu đề tài mình yêu thích Lòng biết ơn sâu sắc nhất, tôi xin được dành cho thầy – PGS.TS Nguyễn Hữu Hiếu Chính sự chỉ bảo tận tình, chu đáo, kĩ lưỡng, đặc biệt là những lời động viên của thầy đã tiếp thêm quyết tâm và nỗ lực cho tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu

Tôi cũng xin gửi đến gia đình, những người thân yêu, bạn bè, đồng nghiệp ở trường Trung học phổ thông Lý Tự Trọng – Nha Trang – Khánh Hòa lời cảm ơn chân thành vì sự giúp đỡ cũng như những tình cảm mà mọi người đã dành cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Mặc dù luận văn đã hoàn thành nhưng với trình độ nghiên cứu còn nhiều hạn chế, chắc hẳn còn nhiều sai sót, rất mong nhận được ý kiến phê bình từ quý thầy cô và sự góp ý của các anh chị học viên

TP Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 11 năm 2020

Học viên

Diệp Thế Anh

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

MỞ ẦU 1

hương 1 ĂN HỌC MỸ NỬA ẦU THẾ KỈ XIX VÀ EDGAR ALLAN POE – NHỮNG VẤN Ề KHÁI QUÁT 18

1.1 Vài nét về bối cảnh nước Mỹ và văn học Mỹ nửa đầu thế kỉ XIX 18

1.1.1 Bối cảnh thời đại nửa đầu thế kỉ XIX – sự bành trướng lãnh thổ và “Giấc mơ Mỹ” 18

1.1.2 Văn học Mỹ nửa đầu thế kỉ XIX và chủ nghĩa lãng mạn 22

1.2 Giới thuyết về Exotic và Gothic 27

1.2.1 Exotic – một đặc tính mĩ học đặc trưng của nghệ thuật lãng mạn 27

1.2.2 Gothic – dòng chảy đầy hấp lực của văn học lãng mạn 31

1.3 Edgar Allan Poe và hành trình sáng tác 36

1.3.1 Từ một thiên tài độc sáng … 36

1.3.2 Đến hành trình sáng tạo Exotic và Gothic 41

Tiểu kết chương 1 44

hương 2 ẶC TÍNH EXOTIC TRONG SÁNG TÁC CỦA EDGAR ALLAN POE 45

2.1 Exotic nhìn từ “cái khác” 45

2.1.1 Cái khác từ sự phóng chiếu của chủ thể 45

2.1.2 Cái khác trong sự thay đổi loại hình nghệ thuật 52

2.2 Exotic nhìn từ “cái phương Đông” 56

2.2.1 Thái độ và hệ giá trị trong sự tương quan giữa Đông - Tây 57

2.2.2 Đông và Tây - khu vực địa lí tưởng tượng 59

2.3 Exotic nhìn từ “cái Nghịch dị” 66

2.3.1 Bức tranh đời sống lộn trái 67

2.3.2 Thủ pháp carnival hóa 72

EDGAR ALLAN POE 79

3.1 Chủ đề đen (dark theme) 79

3.1.1 Yếu tố kì bí siêu nhiên 79

3.1.2 Phức cảm Oedipus 84

3.1.3 Sự hủy diệt 89

3.2 Hệ thống nhân vật bất thường 95

3.2.1 Nhân vật rối loạn tâm lí 96

3.2.2 Nhân vật bị giam cầm 100

3.2.3 Nhân vật đóng vai trò mắt xích 106

3.3 Các motif Gothic 109

3.3.1 Không gian hẻo lánh 110

3.3.2 Thời gian đêm tối 114

3.3.3 Giấc mơ 116

Tiểu kết chương 3 118

KẾT LUẬN 119

TÀI LIỆU THAM KHẢO 121

MỞ ẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học Mỹ trong khoảng vài thập kỉ trở lại đây có lẽ đã không còn xa

lạ với chúng ta Thế nhưng, đối lập với độ phủ sóng của các tác phẩm văn học, vấn đề nghiên cứu văn học Mỹ vẫn chưa có nhiều sự mở rộng về phạm vi tác giả và tác phẩm Các công trình nghiên cứu tuy nhiều nhưng phần lớn chỉ tập trung vào những nhà văn thuộc giai đoạn sau này như Mark Twain, Jack London, William Faulkner, Ernest Hemingway… Những nhà văn thuộc các giai đoạn văn học trước với Edgar Allan Poe, James Fenimore Cooper, Emily Dickinson, vẫn còn ít ỏi Chính vì vậy, việc mở rộng đối tượng nghiên cứu trong văn học Mỹ là điều cần thiết Đây vừa được xem là cơ hội và cũng là

thách thức cho những ai khát khao đi tìm “giấc mơ Mỹ” và yêu mến, muốn

đào sâu nền văn học này

Là một nhà văn Mỹ, Edgar Allan Poe được xem như một hiện tượng độc đáo ở thế kỉ XIX So với các nhà văn lãng mạn cùng thời, Edgar Allan Poe được đánh giá là một thiên tài đa dạng Ông thành công ở tất cả thể loại

từ thơ đến truyện ngắn, từ phê bình văn học đến viết báo Ở mảng thơ, ông là người mở đầu cho chủ nghĩa tượng trưng Ở mảng truyện, ông được xem là người đặt nền móng cho truyện trinh thám, truyện kinh dị, truyện phân tích tâm lí Bên cạnh đó, sáng tác của ông là sự lồng ghép của các kiến thức trên nhiều lĩnh vực, bộ môn khác nhau: thiên văn học, tâm lí học, sinh học, y học, hóa học, kiến trúc, hội họa,… Đâu đó, nó còn chất chứa những điều bí hiểm, khó lí giải Vì thế, khi mới thoạt đầu đọc tác phẩm của Edgar Allan Poe, ta sẽ cảm thấy rất khó hiểu, xa lạ Nhưng khi lật mở ở những trang tiếp theo, ta sẽ

có cảm giác ngờ ngợ, dường như những tình tiết, những hình ảnh trong những trang văn đó rất quen Phải chăng, ta đã từng bắt gặp, chứng kiến cảnh đó trong thực tế cuộc sống để rồi có cái nhìn đối sánh và chiêm nghiệm lại những giá trị có ý nghĩa rút ra từ những tác phẩm của ông

Khi nhắc đến chủ nghĩa lãng mạn, người ta thường nghĩ đến những cái tôi cá nhân, đề cao tình cảm con người, sự tự do… mà ít ai quan tâm và đề cập đến những đặc tính mỹ học mang tính chất đặc trưng của dòng văn học

này Exotic và Gothic là những đặc tính như thế Chính sự xa lạ, lạ hóa của

cái Exotic và sự rùng rợn, ma mị của cái Gothic đã làm cho những tác phẩm văn học lãng mạn thêm sinh động, hấp dẫn và bớt phần ủy mị Exotic và Gothic không chỉ xuất hiện trong văn học mà cả trong hội họa, kiến trúc, âm nhạc, điện ảnh,… Dù ở lĩnh vực nào thì chúng cũng phát huy tác dụng vốn có của nó Exotic tạo ra những ảo ảnh xa xăm, những sự lạ từ sự quen, những cái trái ngược Gothic đem đến những hiện tượng đáng sợ từ những hiện tượng siêu nhiên, những không gian rợn ngợp và những khoảnh khắc đen tối Và có thể thấy, nhiều mặt trong sáng tác của Edgar Allan Poe đã được tiếp cận nhưng cho đến nay, đặc tính Exotic và đặc tính Gothic trong các sáng tác của ông vẫn chưa được nhìn nhận và đánh giá một cách đầy đủ, đa chiều Hầu hết những bài viết về Edgar Allan Poe vẫn chỉ chủ yếu dừng lại ở việc giới thiệu cuộc đời và đặc điểm trong một số thơ và truyện ngắn của ông

Bên cạnh đó, ngay từ những năm tháng còn ngồi trên ghế giảng đường Đại học và Sau đại học, khi được tiếp cận và tìm hiểu về nhà văn Edgar Allan Poe, người viết đã luôn bị ám ảnh và khắc khoải qua các sáng tác mang dấu

ấn đặc trưng trong ngòi bút của ông qua truyện ngắn Con mèo đen hay bài thơ

Con quạ Điều này đã thôi thúc người viết đi sâu, mở rộng hiểu biết và tầm

nhận thức về nhà văn Edgar Allan Poe trong dòng chảy văn học lãng mạn Mỹ

so với các nhà văn cùng thời

Từ những lí do trên, người viết chọn đề tài “ ặc tính Exotic và Gothic

trong sáng tác của Edgar Allan Poe” nhằm tập trung phân tích và làm rõ

những khía cạnh mà đề tài đặt ra, nhằm góp một “luồng gió mới” trong việc nghiên cứu sáng tác của Edgar Allan Poe và văn học Mỹ

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Những sáng tác của Edgar Allan Poe đã dần dần trở nên quen thuộc với nhiều độc giả Không chỉ riêng Mỹ mà trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam đã xuất hiện rất nhiều bài nghiên cứu, giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp của ông Song, để đi vào trọng tâm đề tài nghiên cứu, chúng tôi chỉ lược thuật một số bài viết, công trình nghiên cứu gián tiếp hoặc trực tiếp mà trong quá trình khảo sát chúng tôi tìm thấy được có liên quan đến đặc tính

Exotic và Gothic trong sáng tác của Edgar Allan Poe

Về đặc tính Exotic, một số bài viết mà chúng tôi sưu tập về đặc tính

này thường là các bài báo, tạp chí, tham luận liên quan đến khái niệm, định nghĩa Exotic hoặc một số công trình phân tích các phương diện của Exotic ở một số tác phẩm của văn học ở các nước khác hoặc một số công trình có đề cập đến đặc tính Exotic trong sáng tác của Edgar Allan Poe nhưng chỉ là giới thiệu đôi nét, không phân tích một cách toàn diện và có hệ thống

Ở bài viết The exotic as a symbolic system của Stephen William Foster công bố vào năm 1982, tác giả cho rằng “exotic như là một sự điều khiển đối

với các hiện tượng xã hội xa lạ nhất và không được biết nhất” (Stephen

William Foster, 1982) Đồng thời, Stephen William Foster cũng nhấn mạnh

những chất liệu chủ yếu của cái Exotic là cái nghịch dị (Grotesque), cái bất

thường của cái khác (the Other), cái phương Đông (the Oriental) Đây là một điểm gợi mở quan trọng cho chúng tôi trong việc triển khai đề tài

Trong bài viết Dismantling Traditionalist Gender Roles: An Exotic

Counter – Word in Byron’s Don Juan, Frank P Riga chỉ ra rằng Byron dường

như sử dụng đặc tính Exotic để nâng lên sự lạc đề, hướng đến một nguyên tắc

dẫn truyện mới “tháo tung mạch tự sự, biến nó thành một chuỗi hình ảnh

thoáng hiện chớp nhoáng mà dữ dội” (Franka P Riga, 1999) bằng loại hình

văn học carnival hóa (Carnivalesque literature) và hình ảnh phương Đông

Trong suốt tác phẩm Don Juan, Byron liên tục sử dụng chiến lược nghịch đảo

và thủ pháp giả trang để đặt câu hỏi tra vấn lại những kiến tạo truyền thống về bản sắc giới (nam giới và nữ giới) Điều đó được thể hiện qua nhân vật Don Juan và vô số người phụ nữ xứ lạ (exotic women) hoặc những người phụ nữ phương Tây nhưng lại có những vẻ đẹp của phương Đông mà chàng gặp gỡ Mục đích Bryon tạo dựng những nhân vật liên quan đến vấn đề giới như thế

để tô đậm hình tượng phản mẫu mực của người phụ nữ xã hội phương Tây đương thời và phê phán những hình mẫu lí tưởng nhưng lại mong manh, dễ tan biến, tồn tại bên ngoài thế giới Qua bài viết của Frank P Riga, chúng ta thấy được những đặc điểm về thủ pháp carnival hóa và yếu tố phương Đông

đã được triển khai khi phân tích về đặc tính Exotic trong truyện Don Juan của Byron

Phạm Phương Chi với bài viết Dưới lớp mặt nạ exotic đã giới thiệu

Exotic là một trong những chủ đề chính của chủ nghĩa lãng mạn Trong bài

nghiên cứu, Phạm Phương Chi nghiên cứu đặc tính Exotic từ lí thuyết của các

nước thực dân/ thuộc địa cũ qua một số tác phẩm tiếng Anh về Ấn Độ lục địa đầu thế kỉ XX Tác giả bài viết cũng vận dụng một số lí thuyết Exotic để phân

tích một số truyện của Leonard Woolf và rút ra nhận định rằng “những áng

thơ văn lãng mạn mĩ miều về những vùng đất xa lạ của các nhà văn, nhà thơ

da trắng thực chất đã là một phần, đã tham gia, đã bào chữa hoặc đã che giấu các dự án xâm chiếm của chính quyền thực dân” (Phạm Phương Chi,

2015)

Đặc tính Exotic cũng được giới thiệu trong giáo trình Văn học phương

Tây như là một chủ đề sáng tác của các nhà văn lãng mạn Mỹ Cụ thể ở Phần

thứ năm: Văn học lãng mạn thế kỉ XIX do Hoàng Nhân viết, tác giả đã đưa ra

nhận định “Các nhà văn lãng mạn Mỹ đã thể hiện cảm xúc cá nhân trước vẻ

đẹp của thiên nhiên… Họ say sưa với quá khứ huy hoàng như trong tác phẩm của Ơvinh, Hôthornơ, hoặc thích miêu tả những nơi có tính chất Exotic như

tiểu thuyết lịch sử của Cupơ,… Ngoài ra còn những nhà văn và nhà thơ tài năng khác như: Lôngfenlô, Uytchiê, Lâuoen, Menvin, Pô, …” (Hoàng Nhân,

2012)

Về đặc tính Gothic, tài liệu, công trình mà chúng tôi khảo sát được có

số lượng nhiều hơn so với đặc tính Exotic Hầu hết các bài viết, nghiên cứu về Edgar Allan Poe có đề cập đến đặc tính Gothic trong sáng tác của ông, đặc biệt là ở mảng truyện ngắn Nhưng cũng giống với đặc tính Exotic, những bài viết, chuyên luận, công trình ấy cũng dừng lại ở việc giới thiệu Một số ít luận văn, luận án có đề cập đến nhân vật, không gian, thời gian chịu sự chi phối bởi đặc tính gothic trong sáng tác của Edgar Allan Poe nhưng chủ yếu là để phục vụ cho mục đích, nhiệm vụ đề tài của họ

Trong cuốn giáo trình Gothic Literature (2007), Andrew Smith dành riêng chương 2 để viết về The Gothic 1820 – 1865, trong đó có một phần giới thiệu Edgar Allan Poe and The American Gothic Andrew Smith cho rằng

Edgar Allan Poe là một nhà văn khiến cho giới nghiên cứu có nhiều tranh luận Những truyện của Edgar Allan Poe luôn có tính Gothic, ngay cả những truyện hài hước mang tính châm biếm của ông cũng ẩn chứa tính Gothic Trong bài viết, Andrew Smith cũng phân tích đặc tính Gothic trong truyện ngắn của Edgar Allan Poe từ góc độ phương pháp phân tâm học và văn hóa -

lịch sử Andrew Smith làm rõ điều đó thông qua câu chuyện Vụ án đường

Morgue với hai mẹ con I’ Espanaye bị giết và Dupin trong vai một nhà thám

tử đã tìm ra thủ phạm đó chính là con đười ươi Dưới sự tham chiếu của mặc cảm thiến/hoạn của Singmund Freud và tiểu sử về gia đình của Edgar Allan Poe, Andrew Smith phân tích việc con đười ươi giết hai người phụ nữ như vậy giống như việc thể hiện cảm xúc của Edgar Allan Poe về cha mẹ và em gái của mình Việc con đười ươi nhét cô gái vào ống khói tượng trưng cho tử cung người phụ nữ đang chứa một đứa trẻ khiến liên tưởng em gái của Edgar

Allan Poe phải chăng được thụ thai ngoài cuộc hôn nhân với cha của nhà văn

và ai là cha của em gái anh ta

Lê Huy Bắc cũng là một nhà nghiên cứu và dịch thuật dành nhiều tâm huyết cho văn học Mỹ ở cả giai đoạn hiện đại và hậu hiện đại Lê Huy Bắc đã giới thiệu đến bạn đọc Việt Nam rất nhiều tác phẩm văn học Mỹ do chính ông dịch Đối với truyện ngắn của Edgar Allan Poe, Lê Huy Bắc đã dịch một số

truyện như: Thùng rượu Amontillado, Con mèo đen, Con tim mách bảo, …

Bên cạnh đó, ông cũng có những nhận định, đánh giá xác đáng về nền văn

học này Trong Văn học Mỹ xuất bản năm 2014, Lê Huy Bắc đã dành hẳn một

chương để viết về Edgar Allan Poe và truyện ngắn kinh dị của ông Lê Huy Bắc cho rằng không chỉ ở mảng truyện kinh dị mà cả những truyện ngắn trinh thám hay truyện biểu tượng của Edgar Allan Poe cũng đều mang tính chất

kinh dị “Edgar Allan Poe dùng cái kinh dị như một thủ pháp nghệ thuật,

đúng hơn như một phương tiện để khai thác phản ứng tâm lí của con người, khai thác bản chất tư duy, hành động của con người, để giúp họ hiểu bản thân mình hơn” (Lê Huy Bắc, 2014)

Năm 2003, Hoàng Kim Oanh với luận văn Thạc sĩ Khoa học Ngữ văn

về đề tài Cái đẹp, tình yêu và nỗi ám ảnh về cái chết trong thơ Edgar Allan

Poe, chuyên ngành Văn học phương Tây do PGS TS Lương Duy Trung

hướng dẫn tại trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh Đây được xem là công trình nghiên cứu hiếm hoi và công phu về thơ của Edgar Allan Poe ở Việt Nam Luận văn đã đi sâu vào tìm hiểu về Cái đẹp và hai nỗi ám ảnh lớn nhất trong thơ cũng như cuộc đời của Edgar Allan Poe là tình yêu và cái chết Với những phân tích đắt giá về hình tượng con người, không gian – thời gian nghệ thuật, cung bậc cảm xúc về tình yêu, những biểu hiện của cái chết …, người viết đã góp phần gián tiếp làm rõ quan điểm sáng tác cũng như dụng ý nghệ thuật của Egdar Allan Poe có thiên hướng về những điều ám ảnh,

sợ hãi, hủy diệt… theo kiểu Gothic Điểm đặc biệt, luận văn tìm hiểu về thơ nhưng trong những phần giới thuyết về sự nghiệp sáng tác của Edgar Allan Poe, luận văn cũng đề cập đến sự đa tài của ông ở mảng truyện ngắn Để minh chứng cho sự đa tài đó, tác giả đã dẫn ra sự tranh cãi của giới phê bình về

mảng sáng tác truyện của Edgar Allan Poe: Có hay không sự vay mượn, bắt

chước truyện kinh dị man rợ kiểu Gothic của người Đức trong sáng tác của Edgar Allan Poe? Sự nghi ngờ này đã được Edgar Allan Poe hồi đáp trong lời

tựa tác phẩm Tales of the Grotesque anh Arabesque: “Sự kinh dị đó không

phải là của người Đức mà là những nỗi khiếp sợ của chính tâm hồn con người”, đặc biệt là của “chính tâm hồn ông” (Hoàng Kim Oanh, 2003)

Đào Thị Bạch Tuyết với luận án Tiến sĩ năm 2006 về đề tài Edgar

Allan Poe với văn học Việt Nam thuộc Trường Đại học Khoa học xã hội và

nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh do GS TS Trần Hữu Tá và PGS TS Lương Duy Trung hướng dẫn là công trình có cái nhìn tổng thể về Edgar Allan Poe – con người đa tài bất hạnh và sự tiếp nhận Edgar Allan Poe ở Việt Nam cũng như ảnh hưởng của ông đối với văn học Việt Nam giai đoạn 1932 – 1945 Ở luận án, người viết đã khẳng định Edgar Allan Poe là một nghệ sĩ tài năng trong việc dụng công xây dựng bối cảnh tác phẩm thường là nơi lạnh lẽo, vô định, xám xịt, bóng ma nhảy múa,… với thời gian thường là ban đêm

âm u, tối tăm,… và hiện lên đó là những nhân vật khác thường, đa cảm, dễ bị kích động, nhiều chiều kích với muôn mặt đời sống

Luận văn Thạc sĩ văn học, chuyên ngành Văn học nước ngoài của

Nguyễn Thị Phương năm 2011 với đề tài Đặc điểm nghệ thuật trong tiểu

thuyết Jane Eyre và Wuthering Heights của hai chị em nhà Bronte ở trường

Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh do TS Nguyễn Thị Anh Thảo hướng dẫn Luận văn đã cung cấp cái nhìn toàn diện, mang tính hệ thống về những phương diện nghệ thuật trong việc xây dựng nhân vật và xây dựng kết

cấu trong tiểu thuyết Jane Eyre và Wuthering Heights của hai chị em nhà Bronte Đặc biệt ở chương 1 của luận văn, khi giới thiệu về hai chị em Bronte – một hiện tượng đặc biệt trong nền học Anh thế kỉ XIX, Nguyễn Thị Phương

đã dành riêng một tiểu mục để chỉ rõ những bước tiến mới của tiểu thuyết Gothic trong tác phẩm Jane Eyre và Wuthering Heights Tác giả khái quát đôi nét về quá trình hình thành tiểu thuyết Gothic ở Anh và khẳng định rằng trong sáng tác của hai chị em Charlotte và Emily đều chịu sự ảnh hưởng của tiểu thuyết Gothic bởi hoàn cảnh sống đã tác động đến họ Ngay từ nhỏ, hai chị

em đã sống trong một không gian u ám, khép kín và gia đình luôn xảy ra tang tóc Họ luôn sống và tưởng tượng ra những tòa lâu đài kì bí nằm trong những thung lũng hoang vu Những cảnh tượng ấy sau này cũng được đưa vào các sáng tác của hai chị em Bronte Trong tiểu thuyết Jane Eyre và Wuthering Heights cũng thế, luận văn của Nguyễn Thị Phương đã phân tích tính chất Gothic trong hai tiểu thuyết trên ba yếu tố: yếu tố kì bí siêu nhiên, nhân vật với những cảm xúc dâng trào mãnh liệt và sự cầm tù và giải thoát Qua quá trình phân tích, tác giả luận văn đã làm rõ hai tiểu thuyết Jane Eyre và Wuthering Heights mặc dù có yếu tố của Gothic nhưng không hoàn toàn là tiểu thuyết thoại loại Gothic Bởi hai chị em Bronte đã phá vỡ những nguyên

tắc của văn học Gothic truyền thống, mở rộng thêm về định nghĩa Gothic “Họ

đã đưa những yếu tố của tiểu thuyết Gothic như sự bí ẩn và những yếu tố siêu nhiên vào trong tiểu thuyết để khai thác niềm đam mê cao độ trong thói quen cuộc sống hàng ngày của nhân vật” (Nguyễn Thị Phương, 2011) Tuy bài

viết không khảo sát đặc tính Gothic trên sáng tác của Edgar Allan Poe nhưng

đã cung cấp một số lý thuyết về Gothic và sự manh nha, định hình và phát triển của dòng văn học Gothic ở Anh và giới thiệu tầm ảnh hưởng của văn học Gothic đến nền văn học Mỹ, trong đó có nhà văn Edgar Allan Poe

Luận án tiến sĩ Ngữ văn, chuyên ngành Văn học Bắc Mỹ của Ngô Bích

Thu với đề tài Nghệ thuật xây dựng cốt truyện của Edgar Allan Poe ở Học

viện khoa học xã hội do PGS TS Trương Đăng Dung hướng dẫn vào năm

2014 đã bao quát tương đối đầy đủ về mặt nghệ thuật trong các truyện ngắn của Edgar Allan Poe Kết quả nổi bật của luận án là đã phân tích những kỹ thuật xây dựng cốt truyện của Edgar Allan Poe ở ba thể loại: truyện kinh dị, truyện trinh thám và truyện khoa học giả tưởng Ở chương 2, khi phân tích nghệ thuật xây dựng cốt truyện kinh dị của Edgar Allan Poe, tác giả đã phân loại truyện kinh dị của nhà văn thành hai loại: truyện kinh dị Gothic và truyện kinh dị kỳ ảo dựa trên thủ pháp nghệ thuật tạo hiệu ứng cảm xúc “sợ hãi” Việc phân chia như vậy cũng ở mức tương đối bởi các yếu tố sợ hãi ở mỗi truyện thường có ranh giới mong manh khó xác định Ở mảng truyện kinh dị Gothic, người viết khảo sát các yếu tố bối cảnh, nhân vật, chi tiết kinh dị qua

chín truyện ngắn: Bérénice, Mặt nạ tử thần đỏ, Con mèo đen, Thùng rượu

Amontillado, Sự suy tàn của ngôi nhà Usher, Ligeia, Bức chân dung hình oval, Morella và Trái tim mách bảo Việc khảo sát như vậy để hướng đến việc

chỉ rõ dù ở mảng truyện nào thì cốt truyện truyện kinh dị của Edgar Allan Poe cũng đi theo công thức với trình tự lần lượt như sau:

(1) Tình thái đầu (Sự kiện bình thường);

(2) Quá trình biến đổi (Sự kiện phát triển, đẩy đến cao trào);

(3) Tình thái cuối (Sự kiện đặc biệt, bí hiểm/ gây ấn tượng dữ dội, mạnh mẽ) (Dẫn theo Ngô Bích Thu, 2014)

Bên cạnh một số đề tài nghiên cứu chuyên biệt về đặc tính Exotic hoặc đặc tính Gothic thì chúng tôi cũng tìm thấy và sưu tập được một số công trình

có đề cập ít nhiều đến cả hai đặc tính này trong sáng tác của Edgar Allan Poe

Ở chương 4 cuốn Outline of American literature, Kathryn

VanSpanckeren đã giới thiệu Edgar Allan Poe là một nhà văn thiên viết về cái

đẹp Nhưng cái đẹp trong những tác phẩm của Edgar Allan Poe lại khác

thường, quái lạ Đó là những “nhân vật thường tự giam mình trong những lâu

đài mục nát, tăm tối với những tấm thảm và màn cửa lạ lùng” (Kathryn

VanSpanckeren, 1998) Trong những không gian ấy luôn ẩn hiện “những tác

phẩm kì lạ hoặc những đồ cổ phương Đông được tuyển lựa” (Kathryn

VanSpanckeren, 1998) Chính những sự lai căng xa lạ và chủ đề phi nhân này

luôn có sức hấp dẫn mạnh mẽ đối với các cây bút châu Âu

Một trong những nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp cho nền văn học Mỹ

ở Việt Nam là Lê Đình Cúc Hầu hết các công trình nghiên cứu về văn học

Mỹ, Lê Đình Cúc đều dành những trang sách để viết về Edgar Allan Poe

Trong Tác gia văn học Mỹ 2004, ông đã giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp

sáng của Edgar Allan Poe Đồng thời, ông phân tích quan điểm về cái đẹp của Edgar Allan Poe luôn có sự kết hợp với những yếu tố bất thường, lạ lẫm

“phương tiện cần thiết để thể hiện “cái đẹp” theo kiểu của ông phải là một cái gì đó biệt lập và kỳ lạ” (Lê Đình Cúc, 2004) Nhà nghiên cứu cũng khẳng

định những truyện ngắn kiểu Gothic của Edgar Allan Poe là sự sáng tạo riêng của nhà văn chứ không đơn thuần là sự bắt chước những cây bút viết truyện

Gothic ở Anh như Horace Walpole hay Raffcliffe, Byron, Coleridge “Poe

không đơn thuần chỉ là một người bắt chước những tiểu thuyết gia theo dòng Gôtíc của người Anh Trong truyện ngắn của Poe, quá khứ thường tối tăm, báo hiệu một điều xấu và thường xoay quanh các nhân vật chính của truyện hơn là những tác phẩm của Horace Walpole hay Radcliffe Những tòa lâu đài

bị ma ám viết theo dòng tiểu thuyết Gothic hiện lên trong tác phẩm của Poe thường ở những vùng hẻo lánh hơn là trong tác phẩm của Byron và Coleridge” (Lê Đình Cúc, 2004)

Bài viết của Nguyễn Phương Khánh về Văn học Gothic từ góc nhìn

phân tâm học đăng trên Kỷ yếu Hội thảo khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Huế

năm 2007 đã có cái nhìn mới mẻ khi phân tích tác phẩm văn học từ góc độ liên ngành, cụ thể ở đây là giữa văn học và tâm lí học Tác giả bài viết ví

những truyện Gothic như một cuốn sách của Freud bởi nó “khai thác tiềm

thức và nỗi sợ hãi cá nhân xuyên qua các dấu hiệu, các điềm báo, các điều cấm kị gắn với ám ảnh ẩn ức” (Nguyễn Phương Khánh, 2017) Bằng việc sử

dụng lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud, tác giả lí giải một số vấn đề

kĩ thuật và hiệu ứng của dòng văn học Gothic từ các đặc điểm cốt lõi của câu

chuyện như: phông nền (background), nỗi lo âu xã hội (social anxieties), các

chấn thương (trauma), cái kỳ lạ (the uncanny),… Để minh họa cho bài viết

của mình, tác giả có nhắc đến Edgar Allan Poe và khẳng định Gothic Mỹ thực

sự định hình qua những truyện ngắn của ông Bởi Edgar Allan Poe đã mạnh

dạn sử dụng các yếu tố Gothic trong các sáng tác của mình “không chỉ để gia

tăng tính chất kinh dị mà còn diễn tả nỗi sợ hãi trong tìm thức của con người – một điều mà nhà văn trước đó dè dặt khi đề cập đến” (Nguyễn Phương

Khánh, 2017) Dưới góc độ phân tâm học về phương diện cái kỳ lạ (the

uncanny), bài viết lí giải việc nhân vật tôi giết con mèo mà bản thân anh ta

thường ngày vẫn luôn yêu thương nó trong truyện Con mèo đen chính là biểu

hiện của hội chứng ám ảnh lạ lùng trong vô thức nhân vật Theo Freud, hiệu

ứng kỳ lạ (Uncanny) là kết quả của sự lặp lại, những thứ quen thuộc lặp lại

đến mức quái đản, đến mức nó không còn là thực, là chính nó, và sẽ biến dạng thành kiểu khác, thúc đẩy tâm thức bấn loạn, rối nhiễu Từ đó, người

viết muốn nhấn mạnh truyện Con mèo đen là một trong những mẩu chuyện

của Edgar Allan Poe luôn có những sự kiện, hành động, biểu hiện quen thuộc của đời sống vốn dĩ xảy ra hàng ngày nhưng bên cạnh đó lại chứa đựng sự bí hiểm, khó lí giải, tác động mạnh đến nhận thức, tâm lí của con người

Năm 2012, Hoàng Tố Mai với luận án Tiến sĩ Ngữ văn, chuyên ngành

Văn học Bắc Mỹ về đề tài Edgar Allan Poe, quan niệm và nghệ thuật do GS

Phùng Văn Tửu hướng dẫn tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Khoa học xã hội Việt Nam là một công trình trọn vẹn về sự nghiệp sáng tác của Edgar Allan Poe Tác giả luận án tập trung nghiên cứu các quan điểm nghệ thuật của Edgar Allan Poe ở hai thể loại thơ và truyện ngắn dưới sự tham chiếu các bài

viết, nghiên cứu phê bình của nhà văn Triết lí về soạn tác, Nguyên lý thơ, Phê

bình về Truyện kể hai lần của Nathaniel Hawthorne, …Ở chương 2, Quan

niệm của Edgar Allan Poe về truyện ngắn, luận án đã phân tích hiệu quả của không gian khép kín, đặc biệt không gian khép kín trong những truyện ngắn kinh dị của nhà văn Lí giải về không gian khép kín này, Hoàng Tố Mai cho

rằng Edgar Allan Poe đã chịu ảnh hưởng bởi “kí ức tuổi thơ về những công

trình kiến trúc London, văn học Gothic” (Hoàng Tố Mai, 2012) và đặc biệt là

trào lưu lãng mạn “Không ít các nhà văn lãng mạn tỏ ra ưu thích cái ngoại

lai nên thường mô tà những xứ sở xa xôi với những đồ nội thất cổ kính, lạ lẫm… Những nhân vật của Poe đã có môi trường lí tưởng để hình thành những phẩm chất tương ứng – những kẻ lập dị, bất thường, xa lạ với thế tục” (Hoàng Tố Mai, 2012) Còn ở chương 3 khi bàn về Quan điểm nghệ thuật

trong thơ của Edgar Allan Poe, công trình nghiên cứu tập trung phân tích sức

“ám gợi” với những điệp khúc tạo nên cảm giác sầu muộn, thê lương và chết

chóc, …

Di sản văn học lãng mạn do Hoàng Tố Mai dịch và tổng thuật năm

2017 được xem là bài viết khá đầy đủ về đặc tính Exotic và Gothic Mặc dù chỉ là bài tổng quan giới thiệu về chủ nghĩa lãng mạn nhưng cũng góp phần

có cái nhìn toàn diện về những “di sản” mà văn học lãng mạn đã kiến tạo và phát triển đến ngày nay Trong bài viết, tác giả cũng đề cập đến những vấn đề chính của văn học lãng mạn nhưng chưa được quan tâm nhiều ở Việt Nam như: sự tự do, ngoại lai (Exotic), siêu nhiên,… Bên cạnh đó, bài viết dẫn ra những không gian và các nhà văn lãng mạn thường đưa đặc tính Exotic vào

tác phẩm của mình như là quần đảo Hebrides đáng sợ thuộc truyền thống Ossian trong thơ của Scotland James MacPheron, khung cảnh nên thơ châu Á trong tác phẩm Kubla Khan của Coleridge Đặc tính Exotic còn được tác giả giới thiệu ở sự hòa trộn, đan xen giữa các loại hình nghệ thuật, giữa âm nhạc với những bản ballad Anh và Scotland cổ vào các bài thơ của Thomas Percy

Về đặc tính Gothic, tác giả bài viết chỉ ra sự sầu muộn và sự hứng thú với những khung cảnh đổ nát, nghĩa đại, cái siêu nhiên đã trở thành những chủ đề sáng tác của các nhà văn lãng mạn như Horace Walpole, Clara Reeve, Ann

Radcliffe, Charles Robert Maturin, Charles Brockden Brown, Edgar Allan

Poe, … Về sau, đặc tính Gothic còn được phát triển ở một số nhà văn hiện thực, tiêu biểu là William Faulkner

Số lượng công trình nghiên cứu về Edgar Allan Poe và đặc tính Exotic

và Gothic hiện nay khó có thể thống kê hết Nhưng do hạn chế về mặt ngoại ngữ cũng như khả năng nghiên cứu nên phạm vi tài liệu mà chúng tôi thu thập được là vô cùng khiêm tốn Vì thế cũng chưa thể bao quát đầy đủ hết được toàn bộ các tư liệu nghiên cứu về Edgar Allan Poe, nhưng qua lược thuật những công trình tiêu biểu về lịch sử nghiên cứu ảnh hưởng tiếp nhận Edgar

Poe đã tìm được, có thể nói đề tài luận văn chúng tôi thực hiện “Đặc tính

Exotic và Gothic trong sáng tác của Edgar Allan Poe” không trùng lặp với

bất kì công trình đã từng nghiên cứu về Edgar Allan Poe trước đây Xét thấy, việc chọn thực hiện đề tài này là việc làm cần thiết nhằm hiểu rõ hơn quan điểm sáng tác của Edgar Allan Poe Công trình này có sự kế thừa và phát triển các tài liệu đã dẫn như trên đây nhưng sẽ có sự tìm tòi, mới mẻ và sáng tạo trong quá trình dấn thân nghiên cứu Hi vọng sẽ tạo nên những bứt phá, góp thêm tiếng nói trong việc luận giải các sáng tác của Edgar Allan Poe được phong phú và toàn diện hơn trước, nhất là trong thời buổi hội nhập, toàn cầu hóa về văn học nói riêng và văn hóa nói chung như hiện nay

3 ối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài của luận văn tập trung vào tính Exotic và đặc tính Gothic trong sáng tác của Edgar Allan Poe Do đó, luận văn sẽ đi sâu nghiên cứu thơ và truyện ngắn của Edgar Allan Poe dưới sự soi rọi của các đặc trưng thuộc phạm trù mĩ học chủ nghĩa lãng mạn là Exotic và Gothic

Phạm vi nghiên cứu trực tiếp của đề tài là thơ và những truyện ngắn tiêu biểu của Edgar Allan Poe

- Về mảng truyện, chúng tôi khảo sát thông qua 40 truyện ngắn trong

Tuyển tập Edgar Allan Poe (Ngô Tự Lập và nhóm Địa cầu Văn hóa dịch, Nhà

xuất bản Văn học, Hà Nội, 2002)

- Về mảng thơ, chúng tôi khảo sát ở một số bài thơ đã được dịch ở Việt Nam Do chưa có công trình nào dịch hoàn chỉnh, đầy đủ phần thơ của Edgar Allan Poe nên chúng tôi tự dịch và có tham khảo thêm ở một số đề tài viết về thơ của Edgar Allan Poe Đồng thời, đối chiếu với nguyên bản tiếng Anh ở

cuốn Complete stories and poems of Edgar Allan Poe (Doubleday &

Company, Inc, 1984)

- Ngoài ra, đề tài còn tham khảo thêm một số tài liệu khác có liên quan đến đề tài để phục vụ việc nghiên cứu

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở những kết quả mà chúng tôi nghiên cứu được về những vấn

đề liên quan đến tác giả Edgar Allan Poe, thơ và truyện ngắn của ông cũng như những lí thuyết về đặc tính Exotic và Gothic Song cũng do giới hạn về thời gian và trình độ nghiên cứu, luận văn sẽ tập trung vào những vấn đề sau:

Thứ nhất, tổng hợp các tư liệu tìm kiếm được liên quan đến đề tài và xử

lí những nguồn tư liệu ấy

Thứ hai, tìm hiểu đối tượng nghiên cứu, giải quyết và làm rõ một số vấn đề liên quan đến chủ nghĩa lãng mạn, các vấn đề cơ bản của đặc tính Exotic và Gothic…

Thứ ba, với những đặc điểm mang tính nội dung của nhóm đối tượng khảo sát, đề tài luận văn đặt ra nhiệm vụ bước đầu nghiên cứu và tiến hành phân tích những phương diện cơ bản về thơ và truyện ngắn của Edgar Allan Poe để thấy được tính Exotic và Gothic chi phối toàn bộ sáng tác của ông Đồng thời, dựa trên đặc tính Exotic và Gothic để lí giải những vấn đề của thời đại và những triết lí sâu sắc của Edgar Allan Poe

Thứ tư, nghiên cứu đề tài này, chúng tôi cũng mong muốn hướng đến mục đích bổ sung những đóng góp của Edgar Allan Poe trong dòng văn học lãng mạn Mỹ thế kỉ XIX cũng như những đặc sắc trong thơ và truyện ngắn Edgar Allan Poe từ một hướng tiếp cận mới – Exotic và Gothic mà những tư liệu trước chưa đề cập đến

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp văn hóa – lịch sử:

Chúng tôi tiến hành tìm hiểu sáng tác của Edgar Allan Poe trong mối quan hệ với cuộc đời nhà văn, trong bối cảnh lịch sử - xã hội nước Mỹ đầu thế

kỉ XIX và trong dòng chảy văn học lãng mạn, nhằm lí giải nguyên nhân hình thành cũng như chỉ ra Edgar Allan Poe tại sao lại chọn đặc tính Exotic và Gothic trong sáng tác của ông

-Phương pháp phân tích và tổng hợp:

Dựa trên những nền tảng lí thuyết tiếp thu được từ các bài nghiên cứu

đi trước, phần cơ sở lí luận mà chúng tôi trình bày trong chương I đều là những tổng kết hay những điều được học hỏi từ những công trình nghiên cứu

có liên quan Nắm vững phần lí thuyết, chúng tôi lấy đó làm cơ sở tiến hành công việc khảo sát, phân tích và xác lập hệ thống những luận điểm liên quan đến đề tài

-Phương pháp nghiên cứu liên ngành:

Nhiệm vụ của bài nghiên cứu là tìm hiểu tác phẩm văn học, cụ thể là phân tích tâm lí nhân vật, lí giải một số nguyên nhân tạo ra các sự kiện, giãi

mã các giấc mơ, các vấn đề xã hội,… Điều này văn học cần có sự liên kết với các lí thuyết phê bình của các phân ngành khác, điển hình là phê bình phân tâm học để tính vấn đề có cơ sở khoa học và thuyết phục hơn

- Phương pháp kí hiệu học:

Vận dụng phương pháp này để phân tích các mã nghệ thuật (hình tượng, biểu tượng, âm thanh, màu sắc,…) lặp đi lặp lại trong các tác phẩm, đặt chúng vào những cái biểu đạt phù hợp để làm rõ ý đồ nghệ thuật, tư tưởng của nhà văn

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp bổ trợ như: so sánh, khảo sát, thống kê, hệ thống,… để đi sâu vào nội dung phân tích

6 óng góp của đê tài

Khi chọn đề tài “Đặc tính Exotic và Gothic trong sáng tác của Edgar

Allan Poe” để nghiên cứu, chúng tôi hy vọng rằng có thể đóng góp một phần

nào đó vào việc làm phong phú thêm các đề tài nghiên cứu về tác giả Edgar

Allan Poe Bên cạnh đó, nhằm khẳng định vị trí của nhà văn Mỹ còn nhiều bỏ ngỏ trên văn đàn thế giới và đề xuất một số ý kiến cá nhân về nhu cầu tiếp nhận Edgar Allan Poe và tác phẩm của ông ở Việt Nam

Việc thực hiện đề tài này sẽ cung cấp thêm nguồn tư liệu về các vấn đề

mới trong thơ và truyện ngắn Edgar Allan Poe, đặc biệt là về khía cạnh tính

Exotic và Gothic so với văn học lãng mạn đương thời và kể cả là các giai đoạn văn học sau này

Đề tài này cũng sẽ giúp người viết bổ sung kiến thức và có phương pháp làm việc khoa học hơn, làm cơ sở nghiên cứu và có thể phát triển đề tài này trong tương lai

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai theo ba chương sau:

Chương 1: Edgar Allan Poe và nước Mỹ nửa đầu thế kỉ XIX Trong chương này, chúng tôi sẽ khái quát vài nét về nước Mỹ và văn học lãng mạn

Mỹ nửa đầu thế kỉ XIX Đồng thời, chúng tôi cũng giới thiệu thiên tài của văn

chương Mỹ là Edgar Allan Poe và thuật ngữ Exotic, Gothic Chúng tôi sẽ lí giải sơ lược khả năng và hiệu quả của phạm trù Exotic và Gothic này trong

phong cách sáng tác của Edgar Allan Poe

Chương 2: Đặc tính Exotic trong sáng tác của Edgar Allan Poe Với chương này, chúng tôi tìm hiểu đặc tính Exotic trong thơ và truyện ngắn của Edgar Allan Poe qua ba phương diện: cái khác, cái phương Đông và cái nghịch dị Qua đó, thấy được sự mới lạ, khác thường trong việc khai thác đề tài, nội dung, hình thức tác phẩm và cảm hứng tư tưởng của Edgar Allan Poe

Chương 3: Đặc tính Gothic trong sáng tác của Edgar Allan Poe Trong chương này, chúng tôi lần lượt đi phân tích các chủ đề đen, hệ thống nhân vật bất thường và các motif từ sự tham chiếu của đặc tính Gothic Từ đó, thấy được những bước tiến mới mẻ của Edgar Allan Poe trong việc tiếp nhận và phát triển văn học Gothic theo cách riêng của nhà văn

hương 1 ĂN HỌC MỸ NỬA ẦU THẾ KỈ XIX VÀ EDGAR ALLAN POE – NHỮNG VẤN Ề KHÁI QUÁT 1.1 Vài nét về bối cảnh nước Mỹ và văn học Mỹ nửa đầu thế kỉ XIX 1.1.1 Bối cảnh thời đại nửa đầu thế kỉ XIX – sự bành trướng lãnh thổ

và “ iấc mơ ỹ”

Diện mạo văn học Mỹ chịu nhiều sự chi phối bởi nhiều yếu tố, trong đó quan trọng hơn hết là điều kiện xã hội, văn hóa Đặc biệt, nửa đầu thế kỉ XIX với sự bành trướng lãnh thổ và hành trình đi tìm “giấc mơ Mỹ” đã khiến cho

văn học Mỹ có sức hấp dẫn lạ kì Trong cuốn The American Crisis (Khủng

hoảng Mỹ) xuất bản năm 1776, nhà triết học đồng thời là nhà cách mạng

Thomas Paine viết rằng: “Đây là thời gian thử thách linh hồn con người;

trong cuộc khủng hoảng này, những chiến binh mùa hè và những người ái quốc tỏa ánh dương sẽ ngã xuống khi phụng sự đất nước; nhưng những ai đứng vững trong lúc này đều xứng đáng với tình yêu và lòng biết ơn của mọi người dân Chế độ chuyên chế, giống như địa ngục, không dễ bị chinh phục; tuy nhiên, chúng ta có niềm an ủi này bên mình, rằng xung đột càng khó khăn, chiến thắng càng vinh quang” (Thomas Paine, 1776) Như vậy có thể

thấy rằng, ngay từ những ngày đầu chống lại các chính sách hà khắc của chính quốc Anh, các thuộc địa Mỹ đã vô cùng gian khổ, nhiều mất mát và đau thương Nhưng để rồi 8 năm sau (1775 – 1783), cuộc cách mạng chống lại sự khủng hoảng ấy đã đem lại sự chiến thắng huy hoàng cho người Mỹ và được xem là cuộc chiến tranh giải phóng hiện đại đầu tiên chống lại một cường

quốc thuộc địa “Chiến thắng của nền độc lập Mỹ đối với nhiều người thời đó

hình như là một dấu hiệu linh thiêng báo hiệu rằng nước Mỹ và nhân dân Mỹ được trao cho sứ mệnh làm nên điều kỳ vĩ” (Kathryn VanSpanckeren, 2001)

Sau khi giành độc lập từ tay thực dân Anh, với sự lãnh đạo tài tình, George Washington tiến hành mở rộng lãnh thổ Trong những năm cuối thế

kỷ XVIII, chính sách định cư của ông không chỉ mở mang những vùng đất trước đây là thuộc địa của Anh và Tây Ban Nha mà còn tạo điều kiện để sáp nhập thêm ba tiểu bang vào Mỹ: Vermont (1791), Kentucky (1792) và Tennessee (1796) Đường lối của George Washington đã ảnh hưởng rất mạnh tới các nhiệm kì tổng thống kế tiếp của Hoa Kỳ, đặc biệt là về chính sách đối

ngoại, “tránh xa những liên minh cố định lâu dài với bất cứ bộ phận nào của

thế giới bên ngoài” (Lê Huy Bắc, 2003) Tiếp bước Georgre Washington,

tổng thống thứ ba của Mỹ là Thomas Jefferson đã mua lại vùng Luisian thuộc Pháp vào năm 1803, mở rộng lãnh thổ Mỹ ra gấp đôi Chiến tranh Anh – Mỹ lại bùng nổ vào năm 1812 và kết thúc ba năm sau đó với chiến thắng thuộc về

Mỹ Năm 1816, James Monroe được bầu làm tổng thống tiếp tục thực thi tăng cường sức mạnh của nhà nước Liên bang Dân số Mỹ lần lượt tăng ồ ạt nhờ vào việc gia nhập các bang mới: Luisiana (1812), Indiana (1816), Mississppi (1817), Illinois (1818) Năm 1819, theo hiệp ước Onis, Tây Ban Nha buộc phải bán Florida lẫn Oregon thuộc viễn tây cho Mỹ Năm 1823, Học thuyết Monroe ra đời Nội dung cốt lõi của học thuyết là châu Mỹ của người châu

Mỹ và cảnh cáo sự can thiệp của các nước châu Âu vào châu Mỹ Đến năm

1850, Mỹ đã có đến 31 bang, với số dân là 23 triệu, lãnh thổ trải dài từ Đại Tây Dương đến Thái Bình Dương, sau khi mua California và vùng Tây Nam của Mexico

Về kinh tế, khoa học kĩ thuật: Nhiều tập đoàn sản xuất, kinh doanh của

Mỹ ra đời Mỹ tăng cường mở rộng quan hệ buôn bán ngoại giao với nhiều quốc gia trên các châu lục Dưới thời Washington, ngành hàng hải của Mỹ đã vươn lên đứng thứ hai thế giới, chỉ sau Anh Năm 1790, tàu Hoa Kỳ đã đến Trung Quốc để buôn bán Những năm đầu thế kỉ XIX, nước Mỹ đạt được nhiều tiến bộ quan trọng về công nghiệp dệt, chế tạo máy móc và mở rộng đường sắt Các bang miền Nam mở rộng các đồn điền trồng bông, sản lượng bông ở miền Nam nước Mỹ chiếm tới 80% lượng bông của toàn thế giới

Công cuộc khai hóa miền Nam đã mang lại nguồn lợi lớn cho Mỹ Tuy nhiên, với thế mạnh nông nghiệp, cần nhiều lao động chân tay nên miền Nam không muốn bãi bỏ chế độ nô lệ Nguồn lợi này chủ yếu dựa vào sức nô lệ của người da màu, duy trì sự bóc lột tàn nhẫn sức lao động của nô lệ Nô lệ đã nhiều lần nổi dậy đấu tranh nhưng thất bại Trong khi đó, từ năm 1808 việc buôn bán nô lệ quốc tế bị bãi bỏ nhưng ở Mỹ vẫn tồn tại chính sách chiếm hữu nô lệ, mặc dù không ít người tiến bộ ý thức rõ việc làm vô nhân đạo ấy Chính chế độ chiếm hữu nô lệ là nguyên nhân trực tiếp châm ngòi cho cuộc nội chiến Nam – Bắc (1861 - 1865) bùng nổ Cuộc nội chiến kết thúc mở ra một trang sử mới cho đất nước này, vĩnh viễn chấm dứt chế độ nô lệ, xóa bỏ phương thức sản xuất lạc hậu, trì trệ ngăn trở xã hội phát triển, mở một giai đoạn phát triển toàn diện về kinh tế và chính trị cho nước Mỹ Những điều đó

đã tạo điều kiện cho quốc gia này chuyển sang giai đoạn phát triển cao hơn của chủ nghĩa tư bản là chủ nghĩa đế quốc

“Giấc mơ Mỹ” đã được người Mỹ đặt ra ngay từ những ngày đầu khi

nước Mỹ ra đời, được tuyên bố trong Tuyên ngôn của họ ngày 4/7/1776: “Tất

cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” (Thomas Jeffersons, 1776)

Nhưng thực ra “giấc mơ Mỹ” chưa hẳn là lời tuyên cáo ấy, thực chất nó là cái

hứa hẹn rằng chỉ có ở nước Mỹ lời tuyên cáo hùng hồn ấy mới có cơ hội trở thành hiện thực đối với tất cả những ai có can đảm theo đuổi nó đến cùng vì chỉ ở Mỹ con người mới có bình đẳng về cơ hội Điều này được người Mỹ khẳng định trong đoạn kết bài quốc ca của mình, họ ca ngợi đất nước của họ

là “Đất nước của những con người tự do và nhà của những con người can

đảm” (Jefferson Morley, 2013) “Giấc mơ Mỹ” đầu thế kỉ XIX có thể cắt

nghĩa là giấc mơ của một vùng đất mà ở đó cuộc sống tốt đẹp hơn, giàu có hơn, sung túc hơn cho tất cả mọi người với trật tự xã hội mà ở đó không có sự

phân biệt giới tính, sắc tộc, giàu nghèo, nơi cho phép mọi tầng lớp có thể bình đẳng vươn lên phát triển ước muốn bản thân, vươn lên những tầm cao mới Hơn thế, giấc mơ đẹp đẽ ấy là để dành cho những con người can đảm tuyệt vời, những con người dám chống lại ách nô lệ, áp bức, đòi quyền tự do bình đẳng Đồng thời, đó cũng là giấc mộng của những con người chấp nhận đánh đổi tất cả để theo đuổi con đường giàu sang, và rồi khi đã chạm tới tột đỉnh

vinh quang, họ cũng dễ mất đi tất cả “Giấc mơ Mỹ” là khát vọng của những

con người ao ước làm giàu, thành đạt bằng mọi cách, những người sùng bái cuộc sống hào nhoáng của tầng lớp thượng lưu Để đạt được hơn những gì mình có thể có, con người càng phải vật lộn một cách vật vã, quyết liệt, tàn bạo với cuộc đấu tranh sinh tồn trong xã hội Mỹ bởi hơn bao giờ do sự phát triển của một thứ chủ nghĩa cá nhân ích kỉ, cực đoan tư sản cắt đứt mọi mối giao hòa với cộng đồng như nó đã từng hiện hữu trong truyền thống Nói như Louis Sazaret: “Ở người Mỹ mỗi điểm hay có một điểm dở” (Hữu Ngọc, 2000)

Trải qua 40 năm trên cõi đời, một khoảng thời gian không quá dài đối với một đời người nhưng Edgar Allan Poe đã có nhiều trăn trở về thời đại mà ông đã gắn bó Cả tâm hồn và cuộc đời của ông không kém phần mâu thuẫn

và phức tạp cùng với những thăng trầm của lịch sử nước Mỹ nửa đầu thế kỷ XIX Hơn bất cứ những ai của nước Mỹ cùng thời, với sứ mệnh của một nhà văn, Edgar Allan Poe đã tái hiện những vấn đề của thời đại mình với những hình ảnh khác thường, nhân vật dị lãm, câu văn đầy tính triết lí Edgar Allan Poe cũng nhận ra được sự xung đột gữa thế giới bên trong và thế giới bên ngoài của con người Cách mà ông giải quyết vấn đề vừa hướng về quá khứ lại vừa có cái nhìn về tương lai – vừa quay trở lại với sự nhạy cảm tinh tế của thế kỉ thứ XVIII vừa nhìn về phía trước Edgar Allan Poe đã mô tả chính xác phía bên dưới của giấc mơ Mỹ về con người tự lập thân và phơi bày cái giá của chủ nghĩa thực dụng và cuộc cạnh tranh tàn bạo – sự cô đơn, tha hóa, và

những hình ảnh của cái chết trong lúc đang sống Sự hỗn độn ấy phản ánh sự mất mát những hệ thống tư tưởng nhất quán khi việc di cư, đô thị hóa và công nghiệp hóa đã nhổ tận gốc nền tảng gia đình và lối sống truyền thống Tuy mất sớm nhưng Edgar Allan Poe cũng dự báo trước một thế giới tồi tệ sắp xảy

ra mà theo Lê Đình Cúc đó là“sự xuất hiện của một thế giới xuẩn ngốc” (Lê

Đình Cúc, 2004), thế giới trừu tượng – bị tự động hóa, thế giới chống lại tự nhiên Đúng thực như vậy, thế giới này đã diễn ra vào khoảng 20 năm cuối thế kỉ XIX với những mâu thuẫn ngày càng trầm trọng trong lòng xã hội đẩy con người bị đẩy vào tình cảnh khốn cùng Hoàn cảnh buộc họ phải đấu tranh bằng mọi giá để bảo vệ chính mình trước nguy cơ bị tiêu diệt, tha hóa về đạo đức trong xã hội tư bản, công nghiệp hiện đại

1.1.2 ăn học Mỹ nửa đầu thế kỉ XIX và chủ nghĩa lãng mạn

Văn học Mỹ đã được ra đời và định hình trên cái nền lịch sử, xã hội của đất nước này Nếu như ví văn học Mỹ như một tòa nhà thì văn học Mỹ trước thế kỉ XIX giống như một đống bê tông hòa trộn lẫn nhiều thứ, chưa có hình dạng rõ ràng, đặc thù mang tính Mỹ Trong sự lộn xộn ấy, văn học Mỹ có sự ảnh hưởng của văn học châu Âu mà rõ rệt nhất là văn học Anh Thành tựu của văn học Mỹ trong hai thế kỉ XVII – XVIII là không đáng kể Văn học Mỹ của hai thế kỉ này là văn học của thời kì thuộc địa, ít có những tác phẩm thể hiện

cá tính sáng tạo của nhà văn Khuôn mẫu chính của những tác giả thuộc địa là lối viết đã lỗi thời ở nước Anh Bởi lẽ, trong hai thế kỉ này, người Mỹ còn bận rộn với vấn đề tạo dựng thuộc địa, lập quốc, xây dựng ý thức cộng đồng trên vùng đất mới, đấu tranh chống lệ thuộc đế quốc Anh và châu Âu nên chưa tập trung vào phát triển để văn học mang màu sắc riêng biệt Do đó, ở thế kỉ XIX này, khi mọi thứ trên đất nước đã dần ổn định, sứ mệnh của những nhà văn là cần thay đổi diện mạo văn học Trong một bài diễn văn của Ralph Waldo Emerson ở trường đại học Harvard cũng đã đề cập đến vấn đề Mỹ cần phải tìm một hướng đi riêng, thoát ra khỏi sự bắt chước, tránh lệ thuộc tiếp thu

những thứ đã lạc hậu, không còn giá trị ở những đất nước khác: “Những ngày

lệ thuộc tập sự học hỏi các nước khác từ lâu nay đã kết thúc Hàng trăm triệu con người quanh ta đang lao vào cuộc đời, không thể nào cứ mãi mãi sống nhờ vào những cặn bã thâu lượm từ ngày xưa của nước ngoài” (Đặng Anh

Đào, 2012) Khoảng năm 1816, chủ bút của một tạp chí Mỹ cũng phải thốt lên

những lời thức tỉnh đối với những người gắn bó với nghiệp viết văn khi chứng kiến thực tại những người Mỹ đang quằn quại đau khổ nhận ra sự lệ thuộc quá

nhiều vào khuôn mẫu văn học Anh “Lệ thuộc là một tình trạng thấp kém đầy

ô nhục và phụ thuộc vào tư tưởng bên ngoài để có được những gì chính chúng

ta có thể làm ra được là cộng thêm sự kém cỏi do ngu dốt vào với tội ác của thói lười biếng” (Đặng Anh Đào, 2012) Trong luận văn “Cái đẹp, tình yêu và nỗi ám ảnh về cái chết trong thơ Edgar Allan Poe”, Hoàng Kim Oanh cũng

đã dùng cụm từ “cái đuôi của văn học Anh” (Hoàng Kim Oanh, 2003) khi nói

về văn học Mỹ thế kỉ XVII và XVIII Một vấn đề cấp thiết, lớn lao đặt ra cho

văn học Mỹ lúc bấy giờ: cần phải mang bản sắc riêng

Mang trong mình sứ mệnh thiêng liêng của thời đại là xây dựng một căn tính mới tách li khỏi châu Âu và đặc biệt là tách li khỏi chính quốc Anh, các nhà văn Mỹ đầu thế kỉ XIX đã nỗ lực ra sức học tập, tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa của các mô hình văn hóa, văn chương ở các quốc gia tiên tiến

và bản địa hóa chúng bằng các sắc thái, đặc trưng riêng của dân tộc Mỹ, trên

cơ sở đó xây dựng nền văn hóa, văn chương mới Những biến đổi lớn trên hành trình khẳng định diện mạo quốc gia của Mỹ đều để lại dấu ấn trong sáng tác của đội ngũ nhà văn đa phong cách vào hàng đầu bậc nhất thế giới của Mỹ

ở thế kỉ này với những tên tuổi nổi tiếng như: James Fenimore Cooper, Nathaniel Hawthorne, Washington Irving, Emily Elizabeth Dickinson, Walt Whitman, Edgar Allan Poe,… Mỗi tác phẩm mà mỗi tác giả viết ra đều mang phong cách nghệ thuật, quan điểm sáng tác riêng của tác giả ấy nhưng nhìn chung các tác phẩm đều lấy cảm hứng từ những mối quan hệ giữa thiên nhiên

và con người, phản ánh xã hội và lịch sử trong công cuộc xây dựng đất nước dân chủ, kiến tạo lại bộ mặt tinh thần của một quốc gia mới mẻ, xây dựng hệ thống lý luận mang tính khoa học, khai thác vùng sâu kín ẩn khuất trong tâm hồn con người, Đặc biệt các nhà văn, nhà thơ luôn ý thức tìm tòi hướng đi mới tạo ra những hình thức, cách thức sáng tác độc lạ cho văn học Sự vận động không ngừng của xã hội Mỹ cũng chính là sự vận động không ngừng của các cây bút trẻ đương thời Mặc dù sinh sau đẻ muộn nhưng có thể đánh

giá rằng: “Thế kỉ XIX ghi nhận sự trỗi dậy bền bỉ và vượt bậc của một nền văn

học non trẻ mà có thể sánh với bất kì một trung tâm văn học lớn đương đại nào của thế giới” (Lê Huy Bắc, 2003)

Với sự trẻ trung và năng động, văn học Mỹ đầu thế XIX đã canh tân và cách tân liên tục về mọi mặt Hiểu và cảm thông với đời sống của người dân

nô lệ phải chịu nhiều chính sách hà khắc, bóc lột tàn bạo, đồng thời luôn mong muốn đời sống người dân có một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, tự do, dân chủ, các nhà văn đầu thế kỉ XIX đã vận dụng triệt để những luận thuyết,

tư tưởng đã có sẵn, được hình thành trong quá trình khai phá và xây dựng

nước Mỹ như thuyết Nông bản (Agrarianism), thuyết Dân chủ (Democration)

Bên cạnh đó, trên bước đường phát triển theo quy luật đào thải, nhiều học thuyết từ châu Âu cũng lần lượt du nhập vào Mỹ, thích ứng với lịch sử xã hội

Mỹ, đã tồn tại và phát huy ảnh hưởng trong đời sống, chính trị, văn hóa, văn

học Mỹ như chủ nghĩa siêu nghiệm (Transcendentalism), chủ nghĩa tự nhiên (Naturalism), tiêu biểu và có tác động hơn hết trong nửa đầu thế kỉ XIX là chủ

nghĩa lãng mạn (Romanticism)

Chủ nghĩa lãng mạn (Romanticism) được xem là trào lưu văn hóa lớn

nhất vào cuối thế kỉ XVIII và nửa đầu thế kỉ XIX, có ảnh hưởng và ý nghĩa

lớn đối với sự phát triển văn học toàn thế giới Cuối thế kỉ XVIII, “lãng mạn” vốn được hiểu là nói về “những cái hoang đường, kì lạ, khác thường chỉ thấy

trong sách chứ không có trong hiện thực” (Lê Bá Hán, 2013) Bước sang thế

kỉ XIX, “lãng mạn” không chỉ được hiểu ở những nét nghĩa đó mà đã mang

một tầm vóc lớn lao hơn, đó là trở thành một thế giới quan: cách nhìn, cách đánh giá, thẩm định thế giới

Chủ nghĩa lãng mạn Mỹ xuất hiện vào khoảng năm 1820 với những đề tài tương tự như chủ nghĩa lãng mạn châu Âu: sự đề cao chủ nghĩa cá nhân, sùng bái thiên nhiên, ca ngợi trí tưởng tượng và xúc cảm và khu biệt nhất là nhấn mạnh cái chết và sự siêu nhiên… Tuy nhiên, chủ nghĩa lãng mạn Mỹ xảy ra cùng lúc với thời kì bành trướng lãnh thổ và tìm kiếm bản sắc, khám phá giọng điệu riêng của nước Mỹ Cái tôi trước đây được cho là vị kỉ thì nay

đã được định nghĩa lại Biểu hiện thường thấy của văn học lãng mạn Mỹ là cái tôi lãng mạn với nhân vật chính trong các tác phẩm thường tự mình đối mặt với hiểm nguy, thậm chí là đối mặt với cái chết trong hành trình tự khám phá Nhân vật đó có thể một mình sống giữa một bộ tộc man rợ, hay là một mình khám phá ra vùng đất hoang, mong muốn xông pha vào sự kì bí của thiên nhiên nhằm thử thách bản thân… Trong quá trình khám phá này, nhân vật sẽ khám phá ra những tiềm lực, tài năng khác lạ của mình hoặc được những thế lực cao hơn trợ giúp Sau đó, hành trình trở về của nhân vật bắt đầu, nhưng sự trở về này không phải là trở về điểm xuất phát ban đầu mà trở nên mạnh mẽ hơn từ những chiến tích có được Cũng từ việc thông qua chuyến hành trình, nhân vật sẽ thể hiện triết lí sống tự do, yêu tự nhiên, coi trọng bản năng con người hơn là các quy ước xã hội, đề cao cái tôi hơn tính chất cộng đồng Hay

một dạng thức được khai thác trong văn học Mỹ là “cái siêu phàm” Người

Mỹ đã trải qua quá trình phiêu lưu, khai hóa trong hơn 200 năm, Mỹ ban đầu chỉ có 13 bang và dần được mở rộng theo dọc bờ biển Đại Tây Dương, vì thế

đề tài về thế giới tự nhiên rất phong phú, chứa nhiều bí ẩn, huyền bí Một mặt thế giới tự nhiên cho ta thấy cái đẹp của sự hùng vĩ nhưng mặt khác nó cũng khiến người ta có cảm sợ hãi khi đối mặt, phải tôn kính nó và có những điều khó lí giải trong sự hiểu biết của con người

Cũng như chủ nghĩa lãng mạn ở các nền văn học Đức, Pháp, Anh và các nước phương Tây khác, chủ nghĩa lãng mạn trong văn học Mỹ cũng được coi là bước chuyển đóng vai trò trọng yếu để văn học ánh sáng có sự đổi mới Những giá trị cổ điển được xem là quan trọng một thời bị phá vỡ, thay vào đó

là mở đường cho những khuynh hướng sáng tạo, những chủ đề mới lạ đầy hấp dẫn, cuốn hút Trong đó, phải kể đến là sự hấp dẫn của cái Exotic và những câu chuyện, dòng thơ chứa đầy bí ẩn, rùng rợn mang đậm đặc tính Gothic Trong tinh thần mới mẻ của dòng văn học, hòa vào tinh thần mới của dòng văn học mới định hình trong thế kỉ XIX, những nhà văn lãng mạn Mỹ đã mở rộng chân trời mới ở nhiều chiều kích về không gian lẫn thời gian Họ có thể quay lại “đêm trường trung cổ” để vay mượn lại những chủ đề, lựa chọn những khung cảnh địa điểm đáng sợ Hoặc họ tái hiện quá trình khám phá những vùng đất hoang sơ chứa nhiều điều bí ẩn mà khi đối chiếu lại những vấn đề văn hóa truyền thống lại có nhiều phải suy ngẫm về sự dị biệt Đó còn

là “cảm xúc luyến tiếc quá khứ trộn lẫn với khuynh hướng sầu muộn tạo ra sự

hứng thú đối với những khung cảnh đổ nát, nghĩa địa, cái siêu nhiên để rồi trở thành những đề tài sáng tác” (Hoàng Tố Mai, 2017)

Có thể đánh giá rằng, nền văn học đầu thế kỉ XIX với sự xuất hiện của chủ nghĩa lãng mạn của Mỹ nói riêng và của cả thế giới nói chung là một trong những giai đoạn văn học sôi nổi, nhiều chuyển biến thay đổi và nảy ra

vô số vấn đề cần bàn luận Nó có vị trí quan trọng chính yếu vì đây là kỉ nguyên của sự định hình cho cá tính của một nền văn học còn non trẻ và khuynh hướng văn học hiện đại và kể cả hậu hiện đại cũng bắt nguồn từ đó

“Dư âm của văn học lãng mạn lan tỏa mạnh mẽ đến mức những tác phẩm tượng trưng và hiện thực sau này được nhiều học giả phương Tây cho rằng chúng chỉ là sự tiếp nối của văn học lãng mạn, hay nói cách khác, chúng thuộc về lãng mạn hậu kì” (Hoàng Tố Mai, 2017)

1.2 Giới thuyết về Exotic và Gothic

1.2.1 Exotic – một đặc tính mĩ học đặc trƣng của nghệ thuật lãng mạn

Định nghĩa về văn học lãng mạn, nhà thơ Anh là Percy Bysshe Shelley

đã khẳng định: “lãng mạn là sự bùng nổ kinh động, nó đẩy những người nghệ

sĩ đến sự hoang dã và cái ngoại lai, đến những chân trời không giới hạn…”

(Percy Bysshe Shelley, 1820) Các nhà văn lãng mạn luôn tìm tòi hướng đi

mới trong sáng tác của mình và đặc tính Exotic luôn là lựa chọn tối ưu của họ Đặc tính Exotic được xem là một trong những yếu tố then chốt, thường xuất hiện trong chủ nghĩa lãng mạn Exotic thường được dịch là với tên phổ biến là

“ngoại lai”, ngoài ra còn được dịch là “dị lãm”, “hương xa”, “cái lạ”

Trong bài nghiên cứu The exotic as a symbolic system, William Stephen Foster cho rằng: Exotic là “sự điều khiển đối với các hiện tượng xã

hội xa lạ nhất và không được biết nhất, … (các hiện tượng) hiện ra đầy náo loạn, đe dọa, kì dị” (William Stephen Foster, 1982) William Stephen Foster

cũng chỉ ra vấn đề định danh exotic thường được gán cho cái không quen thuộc nhưng thực chất bắt nguồn từ những thứ vốn dĩ quen thuộc mà chúng ta thường bắt gặp, đối mặt và xử lí chúng Cái không quen thuộc mời gọi những suy ngẫm hay liên tưởng mang tính tượng trưng Trong quá trình làm cho một thứ vốn không quen thuộc trở nên hiểu được, cái quen thuộc được làm mới bằng cách kết nối nó với những cái xa lạ Cảm giác có lỗi hay trạng thái sai lầm, nhầm lẫn luôn luôn tồn tại trong mối quan hệ song song giữa cái quen thuộc với cái Exotic Đồng thời, William Stephen Foster cũng cho rằng cái Exotic cũng là một đặc tính mang tính tường giải – tượng trưng cho phép thành viên của một nhóm xã hội này có thể hiểu được một nhóm xã hội khác Nhóm xã hội này với nhóm xã hội khác có thể được hiểu là phương Tây và phương Đông Phương Đông ở đây được hiểu xa lạ, nghịch dị và không phải

là một vị trí địa lí nào đó ở phương Đông trên bản đồ địa lí cụ thể mà là được cấu trúc được tạo dựng theo diễn ngôn của các cây bút phương Tây Qua đó,

có thể thấy Exotic có tính chất biện chứng, được xem như một hệ thống tượng trưng, có chức năng thuần hóa những cái xa lạ, cái khác xa, hay cái khác thường về văn hóa

Khi nghiên cứu về vấn đề thuộc địa trong thời đại văn hóa hàng hóa

toàn cầu, Graham Huggan nhận thấy “Cái ngoại lai là một phẩm chất tự thân,

được tìm thấy “trong” những nhóm người nào đó, những khách thể kì lạ nào

đó hay những không gian cụ thể nào đó; mà thực thế, ngoại lai là một dạng nhất định của sự tiếp nhận mang tính thẩm mĩ – sự tiếp nhận miêu tả những nhóm người, những khách thể và những nơi chốn lạ lẫm như là nó đã bị/ được thuần hóa, và sự tiếp nhận này đồng thời sản sinh “cái dị biệt” (The other) đầy hiệu quả cứ như là nó tuyên bố đầu hàng sự bí ẩn vĩnh cửu của cái

dị biệt này” (Graham Huggan, 2001) Chính sự dị biệt, cái khác thường bí ẩn

đó kết hợp với bối cảnh thời đại của các nước thuộc địa khiến Huggan đã chỉ

ra đặc tính Exotic không chỉ là những miêu tả mang tính thẩm mĩ mà còn là

ẩn chứa tính chất chính trị Nhưng dụng ý chính trị này thường được bọc kín lại hay thường được giấu bên dưới các lớp của sự huyền bí hóa Hàm ẩn của

sự huyền bí đó có thể là những vùng đất lạ, hoang dã, khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, trống rỗng, những tộc người ăn lông ở lỗ, sơ khai man rợ Đồng thời, nhà nghiên cứu cho rằng đó cũng là diễn ngôn chính của các nước thực dân, thuộc địa cũ mang hệ tư tưởng đương thời về sự phân hóa, văn minh nhân loại theo chiều tịnh tiến Các nước thuộc địa bị các nước thực dân coi là dưới đáy của sự phát triển văn minh nhân loại, vì thế cần được khai hóa để được văn minh hơn, hiện đại hơn Các công trình tân tiến về khoa học kĩ thuật được xây dựng đều với mục đích là bành trướng lãnh thổ, phục vụ kinh tế tư bản và làm mới bản sắc văn hóa trong các dự án dân tộc tính của chính quốc Nương theo những sự kiện của dòng lịch sử ấy mà những tác phẩm văn học

lãng mạn viết về thiên nhiên và con người ngoại lai ra đời “Chủ nghĩa ngoại

lai thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX là sản phẩm của sự mở rộng dân tộc của chính

quốc, là sự bọc kín của quyền lực đế quốc thông qua những khung cảnh mang tính ngoại lai” (Graham Huggan, 2001)

Đặc tính Exotic cũng được mô tả rất chi tiết trong phần chú giải của bài

viết Dismantling Traditionalist Gender Roles: An Exotic Conter – Word in

Byron’s Don Juan Exotic được tác giả bài viết nhìn nhận là một đặc tính

thường gắn với thuật ngữ “exoticism” “Exoticism” là một khuynh hướng

trong nghệ thuật bắt nguồn từ châu Âu, chịu ảnh hưởng sâu đậm bởi một số nhóm sắc tộc cũng như các nền văn minh xa lạ phi phương Tây Xu hướng đưa cái Exotic vào nghệ thuật lúc đầu được thúc đẩy bởi sự giao thương với phương Đông vào khoảng thế kỉ XVI – XVII, được khởi nguồn từ những người châu Âu có dịp tiếp xúc và đam mê nghệ thuật, kiến trúc ở các nước ngoài phương Tây và càng ngày càng trở nên phổ biến hơn sau quá trình xâm chiếm thuộc địa của châu Âu Đồng thời, Exotic còn được nhìn từ phương diện nghệ thuật phương Đông (Oriental art) Phương diện đó nảy sinh từ nhu cầu phương Tây muốn chiêm ngắm những ảo ảnh nguyên thủy nguyên sơ, cho thấy rõ nét thị hiếu càng ngày càng hướng đến cái đẹp xa lạ, dị thường của người châu Âu Trào lưu này có thể được thấy rõ nét qua nhiều loại hình nghệ thuật ở thời kì này như âm nhạc, hội họa và nghệ thuật trang trí Chẳng hạn, trong âm nhạc, Exotic là một thể loại mà trong đó nhịp điệu, giai điệu, khí cụ,… được kết hợp với nhau để gợi lên âm hưởng và không khí của những vùng đất xa xôi hay gợi lại thứ âm nhạc có từ thời cổ đại Trong hội họa cũng như trong nghệ thuật trang trí, Exotic thường được đưa vào trong thực hành nghệ thuật để gợi vẻ giàu có xa hoa

Ngoài ra, cũng có những quan niệm khác nhau về Exotic của các nhà nghiên cứu, phê bình khác Chẳng hạn, Scholar Alden Jones định nghĩa Exotic dựa trên ý nghĩa văn hóa Scholar Alden Jones khẳng định Exotic trong văn học và nghệ thuật như là cách để một nền văn hóa biến một nền văn hóa khác thành sản phẩm tiêu dùng của mình qua việc biểu đạt lại nó Còn

Vitor Selagen nghiêng về giải thích nguồn gốc của Exotic Nhà nghiên cứu cho rằng Exotic được sinh ra trong thời đại của chủ nghĩa đế quốc, xuất hiện

cả trong mỹ học và tri thức luận, cùng lúc với việc người phương Tây có tham vọng chiếm lĩnh những giá trị của một nền văn hóa khác Vitor Selagen cũng

chỉ ra rằng đặc tính Exotic khá gần với “Orientalism” (Đông phương luận)

tuy nhiên, điểm khác là ở chỗ nó không chỉ giới hạn trong một khoảng thời gian hay một nền văn hóa cụ thể

Trong chuyên luận Di sản văn học lãng mạn – những cách đọc khác,

Hoàng Tố Mai cũng nhắc đến đặc tính Exotic ở bình diện văn học Nhà nghiên cứu cho rằng Exotic đôi khi cũng có thể được bao gộp dưới những cái tên khác như: thuyết duy nguyên thủy luận, chủ nghĩa vị chủng và chủ nghĩa nhân văn Đồng thời, nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh đặc tính Exotic như là một trong những chủ đề quan trọng, tạo những dấu ấn đặc trưng trong nhiều

tác phẩm lãng mạn “Trong tinh thần tự do mới mẻ, những nhà văn lãng mạn

thuộc tất cả mọi nền văn hóa đã mở rộng chân trời tưởng tượng của họ ở cả

về phương diện không gian lẫn thời gian Họ quay trở lại thời trung cổ để vay mượn lại những chủ đề, khung cảnh và lựa chọn những đại điểm từ quần đảo Hebrides đáng sợ thuộc truyền thống Ossian” (Hoàng Tố Mai, 2017)

Từ những quan điểm, nhận định của các nhà nghiên cứu trên, có thể

thấy khi nói đến đặc tính Exotic là nói đến một hiện tượng phức tạp đan xen

nhiều yếu tố Exotic không chỉ là một phạm trù thuộc lí thuyết văn học hiện đại hay là một đặc tính, một phương tiện của hệ thống chủ đề lãng mạn mà bản thân nó còn là sự phản ánh của nhiều mối quan hệ xã hội và lịch sử trong

và ngoài văn học Bên cạnh đó, từ những đúc kết về các quan điểm, nhận định của các nhà nghiên cứu về đặc tính Exotic trong và ngoài văn học, đồng thời kết hợp với những đặc điểm về nội dung và hình thức trong sáng tác của Edgar Allan Poe, chúng tôi sẽ nghiên cứu đặc tính Exotic trong sáng tác của

nhà văn từ ba phương diện: cái khác (the Other), cái phương Đông (the

Oriental) và cái nghịch dị (grotesque)

1.2.2 Gothic – dòng chảy đầy hấp lực của văn học lãng mạn

Thuật ngữ Gothic có nguồn gốc ban đầu với dụng ý là miệt thị bộ tộc

Goth của những người La Mã cổ đại Bộ tộc Goth được biết đến là những người du thủ du thực Nơi sinh sống của họ là các thảo nguyên và hoang mạc với lối sống man di Những người này không tự lao động bằng sức lực của mình mà thường cướp bóc, đánh phá những ngôi làng sát biên giới La Mã Ở thế kỉ IV, đế chế La Mã đã đại tiệm cận với sự khai sáng của văn minh nhân loại, mà cụ thể là văn minh Hy La cổ giới của đế quốc Roma thì người Goth vẫn còn sống trong cái vòng lẩn quẩn của xã hội nguyên thủy với đời sống hoang dã, thô bạo, cướp bóp Vì thế, trong mắt người La Mã, Goth là một tộc

man nhân, là những kẻ “xâm lược mọi rợ” Và từ Gothic có ngụ ý là “kẻ Goth

man rợ”, là “những kẻ dã man tộc Goth” Sau này qua thời gian, Gothic không chỉ dành cho một bộ tộc cụ thể mà trở thành khuôn mẫu về sự dã man, thô bạo, những điều quái đản, man rợ trong tâm thức người phương Tây

Theo dòng lịch sử văn minh thế giới, hơn sáu thế kỉ trôi qua, đến thế kỉ

XII – XIII, thuật ngữ Gothic mang một ý nghĩa tốt đẹp hơn, nó không còn là

để ám chỉ những bộ tộc man rợ mà nó đã trở thành đỉnh cao trong các bản vẽ thiết kế xây dựng của người Pháp Những kiến trúc theo kiểu Gothic thường rất phức tạp, cầu kì với kết cấu hình mái vòm và đầu nhọn; trần nhà cao, nhiều trụ tường san sát nhau gây cảm giác rùng rợn, tăm tối; trên các bức tường là những bức tranh tang thương, phẫn uất hoặc những họa tiết kì dị; cửa

sổ được làm bằng các tấm kính nhiều màu sắc, cách điệu theo cánh hoa hồng Bên trong những khung cửa sổ ấy là tấm rèm nhung đỏ rực với nền nhà lát gạch màu đen huyền Kết cấu Gothic thường được ưu chuộng ở những nhà thờ và các trường đại học bởi nó mang tới sự chắc chắn song vẫn giữ nét mềm mại và thanh thoát; nhìn bề ngoài trông rất hoàng tráng, lộng lẫy nhưng bước

qua khung cửa lại hiện lên những thứ lạ mắt, huyền ảo nhưng cũng khiến sự chiêm ngưỡng vẻ đẹp lung linh ấy bất chợt có cảm giác rùng rợn, ghê sợ Nhiều tòa nhà ngày nay vẫn còn được xây theo lối Gothic và có nhiều công trình đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới

Từ thế kỉ XVIII đến nay, Gothic mở rộng giới hạn trên nhiều lĩnh vực

vô cùng phong phú và đa dạng Đó là âm nhạc với bản nhạc cùng những tiếng bass nặng nề tạo không khí ảm đạm được phát ra từ những nhạc cụ cổ điển như Violon, Cello Hội họa với sự thay đổi từ không gian hai chiều sang không gian ba chiều tạo ảo ảnh u ám ở chiều sâu Thời trang là những mẫu váy dài tối màu đi kèm với những đôi găng tay đen, người mặc chính là những cô gái với mái tóc đen dài, trang điểm tông màu đậm, sơn móng tay đen Điện ảnh là những thước phim với những tình tiết bất ngờ khiến người xem phải giật thót tim,… Bởi vì thế, Gothic lúc này được hiểu là một nền nghệ thuật và có tác động sâu sắc đến đời sống vật chất lẫn tinh thần trên toàn thế giới Cách nhận diện nền nghệ thuật Gothic thường thấy nhất đó là bóng tối bao trùm không gian, màu sắc chủ đạo là đen nhưng cũng pha lẫn với những gam màu lạnh mang tính chất âm u; âm thanh là những tiếng nghe khó chịu: than khóc, kêu la thảm thiết, các cảm xúc tiêu cực: đau đớn, sợ hãi, cô đơn, lạc lõng, u uất và đi kèm là những hiện tượng ma quái, siêu nhiên, chết chóc, hủy diệt, kinh dị,…

Như vậy, Gothic từ thuở sơ khai ban đầu chỉ bộ tộc Goth với ý nghĩa miệt thị và lên án sự tàn bạo nhưng trải qua những trầm tích của thời gian với nhiều sự biến chuyển của đời sống xã hội, Gothic được xem là một phong cách nghệ thuật để những lĩnh vực, bộ môn khác tiếp nhận Hòa chung với dòng chảy đương thời, văn học cũng tiếp thu những giá trị cốt lõi của phong cách nghệ thuật Gothic để cho ra đời một loại thể văn học đầy tính chất lãng mạn, mê đắm xen lẫn với những điều kì quái, u ám – văn học Gothic Những tác phẩm thuộc dòng văn học này thoạt đầu khi mới đọc, người ta có cảm giác

sợ hãi nhưng như có một ma lực, lần mở theo từng trang sách tiếp theo lại thấy sự lôi cuốn diệu kì, để rồi khi khép sách lại, khắc khoải đâu đấy những

dư vị của tác phẩm ẩn hiện trong cuộc sống chúng ta

Khi nhắc về những giá trị di sản của chủ nghĩa lãng mạn tác động đến

đời sống văn học và nghệ thuật, trong lời nói đầu của cuốn “Di sản văn học

lãng mạn – những cách đọc khác”, Hoàng Tố Mai đã dẫn ra những mối liên

hệ giữa văn học và điện ảnh để chứng minh rằng điện ảnh là lựa chọn tối ưu

khi đề cập về dư âm của văn học bởi “…nghệ thuật là một hình thái ý thức xã

hội Văn học, điện ảnh là những loại hình nghệ thuật nên đồng nhất về ý thức thẩm mỹ, ý thức nghệ thuật trong phản ánh những vấn đề của đời sống xã hội

Từ đó dẫn đến những tương đồng về nội dung tư tưởng, nội dung cụ thể, khuynh hướng – trường phái và thể loại trong tác phẩm văn học và điện ảnh”

(Phan Bích Thủy, 2013) Ngày nay, bất kì độ tuổi nào cũng thường bị thu hút

bởi những bộ phim mang tính chất ma quái, siêu nhiên kì ảo, khoa học viễn

tưởng như Harry Potter, Chúa tể của những chiếc nhẫn, Chạng vạng,…

nhưng ít quan tâm đến cội nguồn của những tác phẩm kinh điển thuộc hạng best - seller này Những khung cảnh huyền bí, góc quay ẩn hiện bất thường, nhịp phim rùng rợn, nhân vật chất chứa nhiều uẩn ức trong các bộ phim… chính là lấy ý tưởng từ những đặc điểm của văn học Gothic Bối cảnh trong tiểu thuyết Gothic thường là những tu viện hay lâu đài mang kiến trúc Gothic Tác giả thường nhấn mạnh sự bí ẩn và rùng rợn tràn ngập những căn phòng

ma ám, những lối đi ngắn ẩn dưới lòng đất và những bậc thang đầy bí mật Và

“tiểu thuyết Gothic chính là một thể loại của văn xuôi lãng mạn chiếm ưu thế

trong văn học Anh vào cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX”… (Hoàng Tố Mai,

2017)

Đồng quan điểm với Hoàng Tố Mai, nhiều nhà nghiên cứu khác cũng cho rằng đặc tính Gothic thuộc dòng văn học lãng mạn Nó thường xuất hiện trong thể loại tiểu thuyết và được hình thành và phát triển chủ yếu ở Anh

khoảng 1790 – 1830 Họ cho rằng tiểu thuyết Gothic chủ yếu được biết đến như là một tiểu loại thuộc dòng truyện kinh dị Gothic, một nhánh văn chương tìm cách kết hợp hai yếu tố: hư cấu và kinh dị, lãng mạn và chết chóc Người khởi xướng cho sự ra đời của tiểu loại tiểu thuyết này là Horace Walpole, với

cuốn tiểu thuyết được viết năm 1764 với nhan đề Lâu đài của Otranto

Hơn nữa, văn học Gothic ra đời trong khi hai trào lưu Tân cổ điển (Neoclassical) và Lãng mạn (Romanticism) có nhiều mâu thuẫn trái ngược nhau nên văn học Gothic phần nào ảnh hưởng tinh thần duy lí trí, đôi khi chống lại những quy tắc của văn học lãng mạn, thể hiện cái tôi sang chấn tâm

lí, chất chứa uẩn ức không thỏa mãn thực tại Đặc biệt trong những tác phẩm văn học Gothic còn lồng ghép những kiến thức về khoa học khiến câu chuyện trở nên “nước đôi”, lưỡng lự, không hoang đường hoàn toàn mà lại khó thật hoàn toàn Từ đó có thể thấy, văn học Gothic được thể hiện cụ thể qua những

đặc trưng chủ yếu như sau: Các chủ đề đen (dark theme) với những vấn đề

cấm kị, những mặt trái của con người và xã hội như bệnh hoạn tâm lí, mê tín

dị đoan, siêu nhiên, sự hủy diệt,… Những nhân vật có tâm lí bất thường, cuồng loạn, bị giam cầm hoặc những nhân vật đóng vai trò mắt xích nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến sự bất thường trong câu chuyện Các motif Gothic về không – thời gian với bóng tối bao trùm trong các lâu đài, tu viện, nơi hẻo lánh và các giấc mơ lạ kì mang nhiều tầng nghĩa

Mặc dù văn học Mỹ cũng ảnh hưởng dòng văn học Gothic từ các nước phương Tây khác nhưng nó có sức phát triển mạnh mẽ và riêng biệt Nếu như

ở văn học Gothic Anh là sự kết hợp giữa những yếu tố: tình yêu với vẻ đẹp khác thường, sự quan tâm đến quá khứ anh hùng và sự thích thú cái bí ẩn và

dị đoan thì văn học Gothic Mỹ lại ẩn chứa những yếu tố siêu nhiên, lối viết nghịch dị và những sự kiện bất thường, tưởng chừng như quen thuộc nhưng lạ lẫm trong cuộc sống Tuy sinh sau đẻ muộn nhưng văn học Gothic Mỹ với những cây bút trẻ tài năng cũng nhanh chóng khẳng định vị thế của mình