Mời quý thầy cô và các bạn tham khảo Giáo án Lịch sử 10 bài 21: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI - XVIII để nâng cao kĩ năng và kiến thức soạn giáo án theo chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình dạy học. Giáo án Lịch sử 10 bài 21: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI - XVIII được soạn với hình thức 3 cột phù hợp quy định bộ GD và nội dung súc tích giúp học sinh dễ dàng hiểu bài học hơn.
Trang 1BÀI 21 NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN TRONG CÁC THẾ
KỶ XVI - XVIII
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
Sau khi học xong yêu cầu HS nắm được
1 Về kiến thức
Giúp HS hiểu:
- Sự sụp đổ của triều đình nhà Lê đã dẫn đến sự phát triển của các thế lực phong kiến
- Nhà Mạc ra đời và tồn tại hơn nửa thế kỷ đã góp phần ổn định xã hội trong một thời gian
Chiến tranh phong kiến diễn ra trong bối cảnh xã hội Việt Nam thế kỷ XVI -XVIII đã dẫn đến sự chia cắt đất nước
- Tuy ở mỗi miền (Đàng Trong, Đàng Ngoài) có chính quyền riêng nhưng chưa hình thành hai nước
2 Về tư tưởng và tình cảm
- Bồi dưỡng ý thức xây dựng và bảo vệ đất nước thống nhất
- Bồi dưỡng tinh thần dân tộc
3 Kĩ năng
- Rèn kĩ năng phân tích, tổng hợp vấn đề
- Khả năng nhận xét về tính giai cấp trong xã hội
II THIẾT BỊ, TÀI LIỆU DẠY - HỌC
- Bản đồ Việt Nam phân rõ ranh giới hai miền
- Một số tranh vẽ triều Lê - Trịnh
- Một số tài liệu về Nhà nước ở hai miền
III TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY - HỌC
1 Kiểm tra bài cũ
Câu 1: Vị trí của Phật giáo trong các thế kỷ XI - XVI? Biểu hiện nào chứng tỏ sự phát triển của Phật giáo ở giai đoạn này?
Câu 2: Bằng những kiến thức đã học, em hãy chứng minh nhà Lê sơ là một triều đại thịnh trị trong lịch sử phong kiến Việt Nam? (dành cho HS khá - giỏi)
2 Mở bài
Ở chương II chúng ta đã được tìm hiểu về các triều đại phong kiến Việt Nam từ X
-XV, qua đó thấy được quá trình hình thành, phát triển của nhà nước phong kiến và những thành tựu kinh tế, văn hóa của nhân dân Đại Việt Từ đầu thế kỷ XVI, cuộc khủng hoảng xã hội đã làm sụp đổ nhà Lê sơ, kể từ đó nhà nước phong kiến Đại Việt có những biến đổi lớn Để hiểu được những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI - XVIII, chúng ta cùng tìm hiểu bài 21
3 Tổ chức dạy và học
Trang 2Hoạt động của thầy - trò Kiến thức cơ bản cần nắm
Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- Trước hết GV nhắc lại: Triều đại nhà Lê sơ
được đánh giá là một triều đại thịnh trị trong
lịch sử phong kiến Việt Nam:
+ Bộ máy Nhà nước hoàn chỉnh
+ Giáo dục thi cử đạt đến giai đoạn cực
thịnh của giáo dục thi cử phong kiến Phan
Huy Chú nhận xét: "Giáo dục các thời thịnh
nhất là thời Hồng Đức "
+ Kinh tế được khôi phục và phát triển, kinh
đô Thăng Long thực sự là đô thị sầm uất
song từ đầu thế kỷ XVI nhà Lê sơ lâm vào
khủng hoảng, suy sụp
- Sau đó GV yêu cầu HS theo dõi SGK trả
lời câu hỏi: Tại sao thế kỷ XVI nhà Lê sơ
suy yếu? Biểu hiện của sự suy yếu đó?
- HS theo dõi SGK trả lời
- GV nhận xét, bổ sung, kết luận về biểu
hiện suy yếu nhà Lê sơ
Nguyên nhân làm cho nhà Lê suy sụp là do:
Vua, quan chỉ lo ăn chơi sa xỉ không quan
tâm đến triều chính và nhân dân Địa chủ ra
sức chiếm đoạt ruộng đất, bóc lột nông dân
GV kể về nhân vật Mạc Đăng Dung
(1483-1541): quê ở làng Cổ Trai, Nghi Dương, Hải
Phòng Vốn xuất thân từ nghề chài lưới, có
sức khỏe, đánh vật giỏi, thi đậu đô lực sĩ
được tuyển vào đội Túc vệ Nhờ có sức
khỏe, cương trực, lập được nhiều công lớn
trong việc dẹp yên xung đột giữa các đại
thần nên nhanh chóng được thăng quan, tiến
chức Ông từng làm đến chức Thái phó, Tiết
chế 13 đạo quân thủy bộ, có thế lực lớn
I- Sự sụp đổ của nhà Lê, nhà Mạc thành lập
*Sự sụp đổ chảu nàh Lê Nhà
Mạc thành lập
- Đầu thế kỷ XVI nàh Lê sơ lâm vào khủng hoảng suy yếu
- Biểu hiện:
+ Các thế lực phong kiến nổi dậy tranh chấp quyền lực -Mạnh nhất là thế lực Mạc Đăng Dung
+ Phong trào đấu tranh của nhân dân bùng nổ ở nhiều nơi
Trang 3trong triều đình (thao túng triều đình).
- GV trình bày tiếp: Trong bối cảnh nhà Lê
suy yếu, bất lực, Mạc Đăng Dung đã phế
truất vua Lê và thành lập triều Mạc
GV: Giúp HS hiểu đây là sự thay thế tất yếu
và hợp quy luật để HS có những đánh giá
đúng đắn về triều Mạc và Mạc Đăng Dung
* Hoạt động 2: Cả lớp, cá nhấn.
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK trả lời câu
hỏi: Sau khi nhà Mạc lên cầm quyền đã thi
hành chính sách gì?
- HS theo dõi SGK trả lời
- GV bổ sung, kết luận
- GV giảng giải thêm ở thời Lê: Phép quân
điền của nhà Lê đã làm chế độ sở hữu tư
nhân về ruộng đất tăng Ruộng đất công làng
xã ít Đến thời nhà Mạc đã cố gắng giải
quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân giúp
thúc đẩy nông nghiệp
- GV kết luận về tác dụng của những chính
sách của nhà Mạc
- GV phát vấn: Trong thời gian cầm quyền
nhà Mạc gặp khó khăn gì?
- HS theo dõi SGK trả lời
- GV bổ sung, kết luận: Về những khó khăn
của nhà Mạc và lý giải tại sao nhà Mạc bị cô
lập
GV có thể bổ sung: Thấy Đại Việt đang
trong tình trạng náo động, nhà Minh sai
quân áp sát biên giới, đe dọa tiến vào nước
ta Mạc Đăng Dung lúng túng: năm 1540 xin
cắt vùng đất Đông Bắc trước đây vốn thuộc
Châm Khâm (Quảng Đông) nộp cho nhà
Minh Dâng sổ sách vùng đất này cho quân
- Năm 1257 Mạc Đăng Dung phế truất vua Lê lập triều Mạc
* Chính sách của nhà Mạc:
- Nhà Mạc xây dựng chính quyền theo mô hình cũ của nhà Lê
- Tổ chức thi cử đều đặn
- Xây dựng quân đội mạnh
- Giải quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân
Những chính sách của nhà Mạc bước đầu đã ổn định lại đất nước
- Do sự chống đối của cựu thần nhà Lê và do chính sách cắt đất, thần phục nhà Minh nhân dân phản đối
Nhà Mạc bị cô lập
Trang 4Minh Việc làm này bị nhân dân lên án, mất
lòng tin vào nhà Mạc Vậy nên nhà Mạc bị
cô lập Các cựu thần nhà Lê nổi lên chống
đối, đất nước rơi vào tình trạng chiến tran
chia cắt
* Hoạt động 1
- GC giảng giải: Nhà Mạc ra đời trong bối
cảnh chiến trang phong kiến bùng nổ Tuy
bước đầu có góp phần ổn định lại xã hội
nhưng lại trở thành nguyên cớ gây nên chiến
tranh: Chiến tranh Nam - Bắc triều
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK để thấy
được nguyên nhân của cuộc chiến tranh
Nam - Bắc triều, kết quả
- HS theo dõi SGK trả lời
- GV nhận xét bổ sung, kết luận
+ GV giải thích thêm: Bộ phận cựu thần nhà
Lê gắn bó với sự nghiệp giải phóng đất nước
của cha ông, không chấp nhận nền thống trị
của họ Mạc, không phục họ Mạc ở chỗ Mạc
Đăng Dung không xuất thân từ dòng dõi quý
tộc, vì vậy đã nổi lên ở Thanh Hóa - quê
hương của nhà Lê để chống lại nhà Mạc
Chiến tranh Nam - Bắc triều
+ GV giải thích thêm về nhà Mạc không
được nhân dân ủng hộ, vì vậy bị lật đổ, phải
chạu lên Cao Bằng Đất nước thống nhất
Không lâu sau ở Nam triều, quyền hành nằm
trong tay họ Trịnh (Trịnh Kiểm) đã hình
thành một thế lực cát cứ ở mạn Nam - Thế
lực họ Nguyễn Một cuộc chiến tranh phong
kiến mới lại bùng nổ: Chiến tranh
Trịnh-Nguyễn
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK để thấy
được nguyên nhân dẫn đến chiến tranh Trịnh
-Nguyễn và hậu quả của nó
- HS theo dõi SGK phát biểu
- GV bổ sung, kết luận về nguyên nhân dẫn
đến chiến tranh Trịnh - Nguyễn
II Đất nước bị chia cắt
* Chiến tranh Nam - Bắc triều
- Cựu thần nhà Lê, đứng đầu là Nguyễn Kim đã quy tụ lực lượng chống Mạc "Phù Lê diệt Mạc" Thành lập chính quyền
ở Thanh Hóa gọi là Nam triều, đối đầu với nhà Mạc ở Thăng Long - Bắc triều
- 1545 - 1592 chiến tranh Nam Bắc triều bùng nổ nhà Mạc
bị lật đổ, đất nước thống nhất
* Chiến tranh Trịnh - Nguyễn
Trang 5+ Trong lực lượng phù Lê: Đứng đầu là
Nguyễn Kim Nhưng từ khi Nguyễn Kim
chết, con rể là Trịnh Kiểm (được phong Thái
sư nắm binh quyền) đã tiếp tục sự nghiệp
"Phù Lê diệt Mạc" Để thao túng quyền lực
vào tay họ Trịnh, Trịnh Kiểm tìm cách loại
trừ phe cánh họ Nguyễn (họ Nguyễn Kim),
giết Nguyễn Uông (con cả Nguyễn Kim),
trước tình thế đó, người con thứ của Nguyễn
Kim là Nguyễn Hoàng đã nhờ chị gái xin
anh rể ( Trịnh Kiểm) cho vào trấn thủ đất
Thuận Hóa Từ đó cơ nghiệp họ Nguyễn ở
mạn Nam dần được xây dựng, trở thành thế
lực cát cứ ở Đàng Trong, tách khỏi sự lệ
thuộc họ Trịnh ở Đàng Ngoài
- GV chốt ý: Như vậy 2 mạn Nam - Bắc của
Đại Việt có 2 thế lực phong kiến cát cứ
GV sử dụng bản đồ để chỉ cho HS quan sát
Hoạt động 1:
- GV truyền đạt sự kiện Nam Triều chuyển
về Thăng Long, triều Lê được tái thiết hoàn
chỉnh với danh nghĩa tự trị toàn bộ đất nước
Song dựa vào công lao đánh đổ nhà Mạc,
chúa Trịnh ngày càng lấn quyền vua Lê
- GV yêu cầu HS theo dõi SGK để thấy
được tổ chức chính quyền trung ương và địa
phương của nhà nước Lê - Trịnh ở Đàng
Ngoài
- HS theo dõi SGK, trả lời
- GV bổ sung kết luận về tổ chức chính
quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài
- GV có thể minh họa bằng sơ đồ đơn giản
+ Ở Thanh Hóa, Nam Triều vẫn tồn tại nhưng quyền lực nằm trong tay họ Trịnh
+ Ở mạn Nam: họ Nguyễn cát
cứ xây dựng chính quyền riêng + 1627 họ Trịnh đem quân đánh
họ Nguyễn, chiến tranh Trịnh -Nguyễn bùng nổ
+ Kết quả: 1672 hai bên giảng hòa, lấy sông Gianh làm giới tuyến đất nước bị chia cắt
III Nhà nước phong kiến Đàng Ngoài
- Cuối XVI Nam Triều chuyển
về Thăng Long
- Chính quyền trung ương gồm:
**********
******
Trang 6Qua đó có thể thấy quyền lực của chúa Trịnh
không kém gì một ông Vua thực sự
- GV giải thích tại sao chúa Trịnh không lật
đổ vua Lê: Chúa Trịnh đã nghĩ đến việc lật
đổ vua Lê, đem ý định đó hỏi Trạng nguyên
Nguyễn Bỉnh Khiêm (một người giỏi số
thuật) Nguyễn Bỉnh Khiêm trả lời chúa
Trịnh: Thóc cũ vẫn tốt cứ mang gieo Từ đó
Chúa Trịnh hiểu nhà Lê vẫn còn có ảnh
hưởng trong nhân dân và tầng lớp sĩ phu, vì
vậy thôi ý định lật đổ vua Lê
- GV kết luận: Về chính quyền địa phương,
luật pháp, quân đội, đối ngoại, chế độ thi cử
+ HS nghe, ghi chép
- GV: Em có nhận xết gì về bộ máy Nhà
nước thời Lê - Trịnh?
- HS dựa vào phần vừa học để trả lời:
- GV kết luận: Về cơ bản bộ máy Nhà nước
được tổ chức như thời Lê sơ Nhưng chỉ
khác là triều đình nhà Lê không còn nắm
thực quyền, mà quyền lực nằm trong tay
chúa Trịnh
HS nghe, ghi nhớ
* Hoạt động 1
- GV: Giảng giải về quá trình mở rộng lãnh
thổ Đàng Trong của các chúa Nguyễn và
nguyên nhân tại sao các chúa Nguyễn chsu
trọng mở rộng lãnh thổ (để có 1 vùng đất
rộng đối phó với Đàng Ngoài)
****** **
*********
- Chính quyền địa phương: Chia thành các trấn, phủ, huyện, châu xã như cũ
- Chế độ tuyển dụng quan lại như thời Lê
- Luật pháp: Tiếp tục dùng quốc triều hình luật (có bổ sung)
- Quân đội gồm:
+ Quân thường trực (Tam phủ), tuyển chủ yếu ở Thanh Hóa + Ngoại binh: Tuyển từ 4 trấn quanh kinh thành
- Đối ngoại: Hòa hiếu với nhà Thanh ở Trung Quốc
IV Chính quyền ở Đàng Trong
- Thể kỷ XVII lãnh thổ Đàng Trong được mở rộng từ Nam Quảng Bình đến Nam Bộ ngày nay
Trang 7- HS nghe, ghi chép.
- GV tiếp tục giảng giải kết hợp với vẽ sơ đồ
chính quyền Đàng Trong
***********
*********** *
******** ***********
****
- GV: Em có nhận xét gì về chính quyền
Đàng Trong, điểm khác biệt với Nhà nước
Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài?
- HS so sánh, suy nghĩ, trả lời
- GV bổ sung, kết luận: Ở Đàng Trong chỉ
có chính quyền địa phương do chúa Nguyễn
cai quản Chính quyền Trung ương chưa xây
dựng Điều đó lý giải tại sao ở Đàng Ngoài
được gọi là "Nhà nước phong kiến Đàng
Ngoài", còn ở Đàng Trong được gọi là
"Chính quyền Đàng Trong" Nước Đại Việt
bị chia cắt làm 2 Đàng chứ không phải bị
tách làm 2 nước (liên hệ với giai đoạn 1954
- 1975)
- HS nghe, ghi nhớ
- GV tiếp tục giảng tiếp về quân đội, cách
tuyển chọn quan lại và sự kiện 1744 Nguyễn
Phúc Khoát xưng vương xây dựng triều đình
trung ương và hệ quả của việc làm này
(nước Đại Việt đứng trước nguy cơ chia làm
2 nước)
- Địa phương: Chia làm 12
dinh, nơi đóng phủ chúa (Phú Xuân) là dinh chính, do chúa Nguyễn trực tiếp cai quản
- Dưới dinh là: phủ, huyện, thuộc, ấp
- Quân đội là quân thường trực, tuyển theo nghĩa vụ, trang bị vũ khí đầy đủ
- Tuyển chọn quan lại bằng nhiều cách: Theo dòng dõi, đề
cử, học hành
- 1744 chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng vương, thành lập chính quyền trung ương Song đến cuối XVIII vẫn chưa hoàn chỉnh
4 Củng cố
- Nguyên nhân của chiến tranh Nam - Bắc triều, Trịnh - Nguyễn
- So sánh chính quyền Đàng Trong, Đàng Ngoài
5 Dặn dò
Trang 8HS vẽ sơ đồ đơn giản bộ máy chính quyền Đàng Trong, Đàng Ngoài rồi so sánh Học bài, đọc trước bài 22