Truyện cổ tích với đối tượng khách du lịch trẻ em

trẻ em – những chủ nhân tương lai của đất nước ngày càng có cơ hội trải nghiệm, khám phá, học hỏi những điều mới lạ qua những chuyến đi. Và một trong những hoạt động không thể thiếu trong hành trình của các em là các hình thức hoạt náo vui nhộn, vừa giúp các em quên đi sự mệt mỏi thường có, vừa trang bị cho các em những kiến thức bổ ích trong cả hành trình. Văn học dân gian với nhiều thể loại độc đáo như truyện cười, câu đố, hát vè, hát đối được sử dụng một cách hiệu quả trong hoạt động hoạt náo ấy. Và với những giá trị riêng của mình, truyện cổ tích cũng trở thành một đề tài không thể thiếu đối với nhu cầu của các em. Chính vì lẽ đó, để khai thác một cách khoa học và triệt để nhất, đề tài khoa học mà em hướng đến là “truyện cổ tích với khách du lịch của trẻ em”

Đề tài:

Truyện cổ tích với đối tượng khách du lịch trẻ em

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Nói đến văn học dân gian cùng với những giá trị vĩnh hằng của nókhông thể không nhắc đến truyện cổ tích Đây là một thể loại tự sự dân gian,sử dụng phương thức hư cấu để lưu giữ những yếu tố thần kì và kiến tạo nênmột thế giới lung linh, huyền ảo sắc màu và tràn ngập tình yêu thương

Trẻ em hay còn được gọi là “lứa tuổi cổ tích” là một lứa tuổi đầy mộng

mơ, trong sáng Ở lứa tuổi này, các em nhìn đời bằng đôi mắt trong veo và tincậy, suy nghĩ bằng hình ảnh, sống với thế giới của cái đẹp, của viễn tưởng vàsáng tạo Trẻ cũng rất ưa thích sự phiêu lưu để khám phá và ngạc nhiên trướcnhững bí mật của cuộc sống Tất cả những điều đó đã đưa các em đến gần vớicổ tích, thả mình bay bổng cùng với các nhân nhân vật của truyện để cho trítưởng tượng trẻ thơ có cơ hội du ngoạn đến những xứ sở thần tiên Quả thựcthế giới tràn ngập cái đẹp, lung linh những biểu tượng màu sắc phép màu chicó trong những câu chuyện cổ tích Đến với cổ tích chính là cơ hội cho trẻnuôi dưỡng, phát triển cảm xúc thẩm mĩ và phát huy trí tưởng tượng Đồngthời truyện cổ tích với câu chuyện thường là người tốt, người xấu rõ ràng, vàkết thúc câu chuyện bao giờ cái tốt cũng thắng, người tốt được sung sướng,hạnh phúc; kẻ xấu bị trừng trị Đối với trẻ thơ, đó rõ ràng như là trắng vớiđen, giúp các em hiểu hơn về thế giới và quy luật công bằng của nó Các em

sẽ có niềm tin là nếu làm việc tốt thì sẽ được yêu quý, không nên làm việcxấu vì sẽ bị phạt và mọi người ghét bỏ Thế giới cổ tích gợi lên ở trẻ thơnhững ước mơ về cái đẹp, cái nhân hậu, và niềm tin vào sự chân thật luônchiến thắng cái xấu Tất cả những điều đó có tác dụng kích thích trực tiếp vàotrí tưởng tượng của các em, hình thành tình cảm yêu ghét đúng đắn và phát

triển tư duy, hướng các em học tập và làm theo những nhân vật tốt trong câuchuyện Vì vậy, truyện cổ tích cho trẻ thơ rất quan trọng, nó sẽ mang đến chocác em những vui thích và bay bổng, rất cần thiết cho lứa tuổi của các em.Ngày nay, du lịch đã và đang trở thành xu thế không thể thiếu trong đờisống con người Xã hội càng phát triển thì nhu cầu du lịch càng được phổbiến, nâng cao với mọi quốc gia, giới tính hay lứa tuổi Chính vì lẽ đó, trẻ em– những chủ nhân tương lai của đất nước ngày càng có cơ hội trải nghiệm,khám phá, học hỏi những điều mới lạ qua những chuyến đi Và một trongnhững hoạt động không thể thiếu trong hành trình của các em là các hìnhthức hoạt náo vui nhộn, vừa giúp các em quên đi sự mệt mỏi thường có, vừatrang bị cho các em những kiến thức bổ ích trong cả hành trình Văn học dângian với nhiều thể loại độc đáo như truyện cười, câu đố, hát vè, hát đối đượcsử dụng một cách hiệu quả trong hoạt động hoạt náo ấy Và với những giá trịriêng của mình, truyện cổ tích cũng trở thành một đề tài không thể thiếu đốivới nhu cầu của các em Chính vì lẽ đó, để khai thác một cách khoa học và

triệt để nhất, đề tài khoa học mà em hướng đến là “truyện cổ tích với khách

du lịch của trẻ em”

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

Mục đích:

Truyện cổ tích là một trong những thể loại văn học dân gian được đôngđảo các đối tượng trẻ em yêu thích Nó mang lại những giấc mơ thần tiên vềmột thế giới màu hồng, nó ấp ủ những hoài bão, ước mơ trong sáng của trẻnhỏ… Chính vì vậy, truyện cổ tích sẽ là một đề tài hấp dẫn đối với những vịkhách du lịch nhí

Ngoài ra, áp dụng truyện cổ tích trong hoạt động hướng dẫn du lịch cònlà một trong những phương pháp tối ưu để trau dồi thêm sự hiểu biết cho trẻvề kho tàng truyện cổ tích dân gian trong nước cũng như các quốc gia trênthế giới

Nhiệm vụ:

Đề tài này được thực hiện với mục đích khai thác một vốn cổ trong khotàng văn học dân gian của dân tộc để phục vụ hoạt động du lịch với đối tượngkhách là trẻ nhỏ Để đạt được mục đích trên, em đề ra những nhiệm vụ sauđây:

• Giới thiệu khái quát về truyện cổ tích

• Phân tích những đặc điểm về tâm lý trẻ nhỏ, từ đó đưa ra nhữngkết luận khái quát về tâm lý thẩm mỹ của trẻ và những tác động của truyệncổ tích đối với trẻ trong hoạt động du lịch

• Đặt ra những yêu cầu đối với hướng dẫn viên trong việc khai tháctruyện cổ tích phục vụ khách du lịch trẻ em

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Truyện cổ tích có mặt ở tất cả các quốc gia trên Thế Giới, một số cáctuyển tập tiêu biểu như: truyện cổ Việt Nam, truyện cổ Andersen, truyện cổthế giới, truyện cổ Grim… Song trong phạm vi nghiên cứu đề tài này, do thờigian nghiên cứu và khảo sát có hạn, đặc biệt dưới góc đọ khoa học du lịch, đểthấy rõ được hiệu quả khai thác truyện cổ tích vào hoạt động hướng dẫn dukhách trẻ em, em chi lựa chọn nghiên cứu truyện cổ tích Việt Nam để phùhợp với hành trình hướng dẫn của hướng dẫn viên

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng chủ yếu những phương pháp sau:

- Phương pháp điều tra khảo sát thực địa

- Phương pháp thu thập, tổng hợp và phân tích hệ thống tư liệu

- Phương pháp dự báo

5 Tình hình nghiên cứu.

5.1 Tình hình nghiên cứu về thể loại câu đố dưới góc độ nghệ thuật ngôn từ.

Truyện cổ tích là một thể loại của văn học dân gian và từ lâu đã đượcnhiều tác giả nghiên cứu, trong đó phải kể đến những công trình nghiên cứucủa các tác giả như:

Đinh Gia Khánh – Chu Xuân Diên – Võ Quang Nhơn: Văn học dângian Việt Nam

Hoàng Tiến Tựu: Văn học dân gian Việt Nam

Chu Xuân Diên: Truyện cổ tích dưới con mắt nhà khoa học

Các tập truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam và thế giới…

Tất cả những công trình nghiên cứu trên đều xoay quanh vấn đề nghiêncứu truyện cổ tích dưới góc độ nghệ thuật ngôn từ về các phương diện: kháiniệm, đặc trưng thể loại, phân loại, đặc điểm nội dung và nghệ thuật

5.2.Tình hình nghiên cứu về vấn đề ứng dụng truyện cổ tích trong hoạt động hướng dẫn du lịch.

Qua thực tế khảo sát, em nhận thấy từ trước tới nay chưa có công trìnhnào nghiên cứu về vấn đề khai thác truyện cổ tích vào hoạt động du lịch Chonên đây có thể coi là công trình đầu tiên nghiên cứu thấu đáo về vấn đề này

6 Nguồn tư liệu.

Để phục vụ cho quá trình nghiên cứu, em dựa trên các nguồn tư liệuchính như:

- Các giáo trình Văn học dân gian

- Các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam

- Các thông tin trên mạng Internet

7 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, côngtrình nghiên cứu khoa học được triển khai theo ba chương chính:

Chương 1: Lý luận chung về truyện cổ tích

Chương 2: Truyện cổ tích với tâm lý thẩm mỹ của trẻ nhỏ

Chương 3: Cách thức ứng dụng truyện cổ tích đối với đối tượng khách

du lịch trẻ em

NỘI DUNG CÁC CHƯƠNG

Chương 1: Lý luận chung về truyện cổ tích.

1.1 Những vấn đề chung về truyện cổ tích.

1.1.1 Định nghĩa.

Truyện cổ tích là thể loại quan trọng, phong phú nhất của loại hình tự sựdân gian với rất nhiều thể loại, nhiều kiểu nhân vật và mỗi dạng thức đếu tạonên sức hấp dẫn riêng biệt với đông đảo tầng lớp nhân dân Truyện cổ tíchquen thuộc với mỗi người, đặc biết là nó có sức hấp dẫn đối với tuổi thơ.Trong ngôn ngữ của các dân tộc trên thế giới đều có những từ riêng để chiloại truyện kể dân gian có tính chất hoang đường, ki ảo, thể hiên quan niệmcủa dân gian về truyện kể và ý nghĩa của chúng trong đời sống, sinh hoạtcộng đồng Người châu Âu gọi truyện cổ tích là “truyện kể bên bếp lửa” để

liên hệ đến sinh hoạt gia đình, những cuộc trò chuyện ấm cúng của các thànhviên, cộng đồng Truyện cổ tích cũng dễ hiểu với mọi tầng lớp độc giả, aicũng có thể hiểu được những nội dung, những bài học đạo đức trong mỗi câuchuyện Đến với truyện cổ tích, người ta có thể cảm nhận được vẻ đẹp kì ảophong phú đầy tính bất ngờ của chúng, tính lạc quan yêu đời, tràn đầy ước

mơ bay bổng và trí tuệ sâu sắc của nhân dân

Dân tộc bào trên thế giới cũng có kho truyện cổ tích của riêng mình.Nhưng truyện cổ tích cũng mang tính chất quốc tế ở sự giống nhay về các cốttruyện và phương thức phản ánh Qua khảo sát, các nhà nghiên cứu có thểxác lập mô hình cốt truyện để tạo thành các kiểu truyện mà chúng có thể cómặt trong nhiều bộ sưu tầm truyện cổ tích của các dân tộc khác nhau trên thếgiới, những môtip lặp đi lặp lại cũng là dấu hiệu đặc trưng của thể loại Mặtkhác, sự thể hiện, sự lựa chọn những hình ảnh từ đời sống văn hóa, phongtục, tín ngưỡng của từng tác phẩm lại cho thấy tính độc đáo, riêng biệt, tìnhdân tộc của thể loại truyện cổ tích

Chính vì sự quen thuộc của truyện cổ tích dôid với mỗi chúng ta nênviệc định nghĩa nó càng trở nên khó khăn Tình hình tư liệu của truyện cổtích rất phức tạp, đa dạng, ranh giới của nó với các thể loại tự sự dân giankhác cũng không thật rõ ràng (có tình trạng giao thoa với thần thoại, truyềnthuyết) Vì thế, khái niệm “truyện cổ tích” thường được hiểu theo nghĩa rộngbao gồm các truyện dân gian khác “Khi nói đến mấy từ truyện cổ tích, truyệnđời xưa, chúng ta thường có sẵn quan niệm rằng đấy là danh từ chung baohàm hết thảy những loại truyện do quần chúng vô danh sáng tác,…” (NguyểnĐổng Chi) Truyện cổ tích có thể là truyện về loài vật, về các dũng sĩ, vềngười mô côi, về người em,… nhưng khác nhau về phương pháp như truyệnthần kì hay truyện hiện thực về đời sống sinh hoạt,…

Trong các giáo trình VHDG hay trong các công trình nghiên cứu, cáctác giả ít khi đưa ra những định nghĩa về truyện cổ tích, mà chi đưa ra cácnhững đặc trưng chung để xác định thể loại Ở nước ta, quá trình nghiên cứu

truyện cổ tích gắn liền với sự nhận thức về thể loại đưa đến sự phân biệt cácthể loại truyện dân gian Trước Cách mạng tháng Tám, truyện cổ tích thườngđược gọi là “truyện đời xưa”, dùng để chi chung các loại truyện dân gian, vănxuôi truyền miệng Về sau, phạm vi của truyện cổ tích được thu hẹp dần,dùng để chi một thể loại chuyên biệt Việc xác định thể loại truyện cổ tích ởnước ta càng khó khăn vì bản thân truyện cổ tích Việt Nam mang tính chấtphức tạp và có xu hướng đan xen vào các thể loại khác nhau như thần thoại,truyền thuyết.

Xét về mặt từ nguyên, “truyện cổ tích” là thuật ngữ có gốc Hán Việt,được hiểu là những chuyện xưa nay còn lại dấu vết (cổ: xưa, tích: vết), ví dụ:Sự tích trầu cau, Sự tích cây nêu ngày Tết, Sự tích trái sầu riêng,… Cách giảithích như thế không bao hàm phạm vi sáng tác truyện cổ tích, không trùngvới nội hàm khái niệm “truyện cổ tích”, vì rất nhiều truyện không tìm thấydấu vết hay mối liên hệ của nó với thực tế

Từ những lý luận chung đó, có thể nêu nhận định khái quát: truyện cổtích là sáng tác dân gian thuộc loại hình tự sự, chủ yếu sử dụng yếu tố nghệthuật kì ảo để thể hiện cái nhìn hiện thực của nhân dân với đời sống, bộc lộquan niệm về đạo đức cũng như về công lý xã hội và ước mơ một cuộc sốngtốt đẹp hơn của nhân dân lao động

1.1.2 Nguồn gốc truyện cổ tích.

Những câu chuyện kể dân gian ra đời từ khi nào, chúng bắt đầu ra saovà biểu hiện thế nào trong đời sống? Những câu hỏi đó tưởng chừng đơn giảnnhư vậy nhưng lại rất khó trả lời một cách chính xác Những câu truyệntruyền miệng cũng lâu đời như chính bản thân ngôn ngữ, thậm chí từ nhữnghình vẽ sớm nhất trong các hang động đến những họa tiết gợi lên từ cuốnsách viết về cái chết của người Ai Cập có thể là những kí hiệu sớm nhất chothấy một phần của hình thức tự sự và cấu trúc nghi lễ của văn hóa nguyênthủy dần dần chuyển hóa, kí hiệu hóa, mô hình hóa thành những truyện kểdân gian Có lẽ truyện kể dân gian, trong đó có truyện cổ tích, ra đời và phát

triển mạnh mẽ cùng sự xuất hiện của con người với nhu cầu tự sự, lí giải vềthế giới xung quanh họ Những dấu ấn của nghi lễ, của tín ngưỡng dân gian,sự xuất hiện của thế giới thần liinh với bao điều kì lạ chính là biểu hiện chonguông gốc cổ xưa của truyện cổ tích.

Truyện cổ tích là một thể loại lớn thuộc loại hình tự sự dân gian, có quátrình phát sinh, phát triển lâu dài, bắt đầu từ cái “ngày xửa ngày xưa” và liêntục được tái tạo trong các thời đại sau Khi chế độ công xã nguyên thủy tanrã, để hình thành nên xã hội có giai cấp, có nhà nước, trong lòng xã hội xuấthiện những giai cấp mới, tầng lớp mới và đi kèm với đó là những mâu thuẫn,xung đột: người giàu – người nghèo; ông chủ – đầy tớ; con chung – conriêng; con cả – con út,… Sự chuyển biến của đời sống xã hội với mo hình xãhội đơn lẻ đã dẫn đến sự xuất hiện những nạn nhân mới: người mô côi, đànbà góa, người đi ở, làm thuê,… kèm theo đó là những mâu thuẫn, xung độttrong lòng xã hội, từng gia tộc, gia đình vì bỡ ngỡ với những hình thức xã hộimới, lạ lẫm với những luật lệ và ràng buộc Họ phân vân giữa cái cũ và cáimới, cuộc đấu tranh của cái cũ trong lòng xã họi mới lại đưa đến những bikịch mới (bi kịch hôn nhân gia đình: tạp hôn và hôn nhân một vợ một chồng,quan hệ thừa kế,…) Khi đó, truyện cổ tích ra đời như một hình thức nghệthuật nhằm lí giải các vấn đề xã hội đó theo xu hướng bảo vệ, bênh vực chonhững nạn nhân của xã hội trước những sự thay đổi lơn lao của đời sống màcon người rất dễ bị đẩy vào những hoàn cảnh bi kịch

Nếu như thần thoại là thể loại đã hoàn thành trong thời đại của nó thìtruyện cổ tích vẫn vẫn tiếp tục lưu truyền, bổ sung, tái sáng tạo ở các thời đạitiếp theo Cho nên, mỗi thời kì dân gian có thể thêm bớt, bổ sung, tái tạo chotruyện cổ tích bằng những chi tiết mang tính thời đại theo nhu cầu của conngười ở những cộng đồng, địa phương khác nhau Nhưng sự thay đổi nàyphải tuân thủ nguyên tắc là không phá vỡ kết cấu đã hoàn thành của truyện cổtích, nghĩa là những yếu tố bất biến thuộc về cấu trúc của truyện kể không thể

thêm hoặc bớt Ví dụ: chi tiết về sự hóa thân của cô Tấm trong Tấm Cámthành những con vât, đờ vật nào, bao nhiêu lần có thể thay đổi ở mỗi địaphương, nhưng những chi tiết như việc hóa thân của ba nhân vật trong Sựtích trầu cau là không thể thay đổi Như vậy, yếu tố thời đại có thể tạo nênnhững đường viền cho truyện cổ tích chứ không thể xâm nhập vào hệ thốngcốt truyện Chính vì thế, truyện cổ tích mới luôn được lưu truyền qua khônggian và thời gian, vừa mang tình dân tộc vừa mang tính quốc tế, được cáctầng lớp nhân dân say mê truyền miệng.

1.1.3 Đặc trưng thể loại.

1.1.3.1 Truyện cổ tích là truyện kể hoàn toàn hư cấu và kì ảo.

Nói đến nghệ thuật, trong đó có văn học, là nói đến loại hình sáng tácmang tính hư cấu, nhưng với truyện cổ tích, hư cấu là bản chất mang tínhthẩm mĩ, là đặc trưng nổi bật của thể loại Trong ngôn ngữ dân gian, “cổ tích”không có thật Một câu chuyện kết thúc đẹp đẽ, không giống với hiện thựcđược xem như là “truyện cổ tích” Puskin đã nói: “Truyện cổ tích là bịa đặtnhưng trong mỗi câu chuyện bịa đặt đó có những bài học cho các cô cậu bé”.Mỗi tình huống, mỗi cốt truyện đều không có thực, không diễn ra trên thựctế, nhưng đó là sự hình dung, là cách nhìn khái quát của nhân dân hiện thựcxã hội Quan trọng nhất là mỗi câu chuyện đó gợi ra một số phận cần nângniu chăm sóc; đưa ra một bài học và luân lí, đạo đức; bày tỏ được khát vọngsống và tinh thần lạc quan của con người

Thế giới truyện cổ tích hấp dẫn cũng chính ở sự sáng tạo kì ảo đó.Những nhân vật Tiên, Phật, Bụt,… cùng với cây gậy thần, khăn thần, viênngọc ước,… là nơi nhân dân lao động gửi gắm ước mơ, khát vọng về sự côngbằng, về một cuộc đổi đời Qua truyện cổ tích, người lao động muốn vẽ nênmột thế giới cần có và nên có cho con người chứ không phải là cái thế giớivốn có với những nỗi đau khổ và bất công Trong truyện cổ tích, người tangồi lên tấm thảm biết bay, đi hài bảy dặm, phục sinh những người đã chết

Như vậy, bản chất của truyện cổ tích là xây dựng một thế giới nghệthuật trong trí tưởng tượng, kì ảo, phi hiện thực để thực hiện lý tưởng về xãhội công bằng, một thế giới nên có và cần có cho con người Truyện cổ tích làloại truyện hư cấu có chủ tâm và mang tính nghệ thuật Truyện cổ tích khôngbao giờ mạo nhận là hiện thực Trong ngôn ngữ đời sống, từ “truyện cổ tích”đồng nghĩa với “truyện bịa đặt” Nhưng như vậy thì cái gì làm cho truyện cổtích có sức hấp đẫn nếu như mục đích của truyện không phải phản ánh hiệnthực? Truyện cổ tích hấp dẫn trước hết là do tính chất khác thường của câuchuyện kể Sự không phù hợp với hiện thực, bản thân điều bịa đặt đã manglại khoái cảm đặc biệt.

Một trong những đặc điểm của truyện cổ tích là truyện không thể vàkhông bao giờ xảy ra được lại được kể bằng một phong cách, một giọng kể,điệu bộ, nét mặt làm như tất cả những điều được kể lại, mặc dù có tính chấtkhác thường, lại dường như có thể xảy ra trong thực tế, tuy rằng cả người kểlẫn người nghe đều không tin câu chuyện

1.1.3.2 Truyện cổ tích là những truyện kể đã hoàn tất.

Truyện cổ tích là câu chuyện về sự thưởng – phạt công bằng theo quanđiểm của nhân đân – “Ở hiền gặp làng, ở ác gặp ác” Vì thế, mỗi truyện cổtích đều đã hoàn thành về cốt truyện, tức là có sự kết thúc ấn định theo quanđiểm của nhân dân: kết thúc có hậu, người có công được thưởng, người có tộibị trừng phạt

Đặc trưng về sự hoàn thành của cốt truyện cổ tích liên quan chặt chẽvới đặc trưng Thứ nhất là về tính chất hư cấu, kì ảo của bản thân câu chuyện.Người ta chấp nhận mọi điều vô lý, những thứ không bao giờ có thật trongcuộc đời mà chi có thể thuộc về thế giới nghệ thuật của truyện cổ tích Đó làviệc một cô thôn nữ lấy được nhà vua, người xấu xí trở thành đẹp đẽ, conngười đi lên trời, xuống thủy cung, cưỡi trên tấm thảm biết bay,…thậm chícon người có cả cuộc sống trường sinh, con người không có tuổi, không già

đi, không chết đi trong những câu chuyện kể

1.1.3.3 Tính chất giáo huấn, triết lí của truyện cổ tích.

Truyện cổ tích ca ngợi và bênh vực cho đạo đức của con người thôngqua nhân vật lý tưởng Nhân vật lí tưởng được giới thiệu ở phần đầu truyệnbao giờ cũng là người có tài năng và nhân cách vượt trội Mặc dù thân phậnhọ thấp kém, là những con người bé nhỏ, yếu đuối nhưng họ luôn có tư cáchđạo đức không thể phủ nhận Nhân vật lí tưởng phải mang đạo đức, tài năngcủa nhân dân, những giá trị đã được thừa nhận, có như thế họ mới nhận đượcsự giúp đỡ từ các lực lượng thần kì Nhân vật lí tưởng thường được các lựclượng thần kì thử thách về đạo đức và tài năng Chính sự thử thách này làthước đo đánh giá nhân vật, đồng thời tạo nên những tình huống hấp dẫn, lôicuốn trong truyện cổ tích

Nhân vật lý tưởng được thử thách về lòng tốt, sự trung thực, ví dụ nhưcác truyện: Sự tích cây khế, Sự tích hồ Ba Bể, Cây khế,… Các nhân vật thầnkì đóng giả thành những người khốn khó và được nhân vật lý tưởng giúp đỡ,

từ đó có được sự trả công, ban thưởng xứng đáng Cũng có khi nhân vật đượcgiao nhiệm vụ khó khăn là giải đố, thi tài, giao tranh với đối thủ

Để làm nổi bật lên phẩm chất của nhân vật lý tưởng, truyện cổ tích xâydựng truyện theo sự xung đột của hai tuyến nhân vật rõ rệt: thiện – ác, tốt –xấu, người anh – người em,… Những tuyến nhân vật này đối lập với nhaumột cách quyết liệt Nhân vật trung thành với diện mạo của mình từ đầu đếncuối, khiến cho các tuyến đối lập nhau càng trở nên thống nhất và mạnh mẽ.Sự đối lập về tính cách, nhân phẩm và tài năng đó càng rõ rệt khi truyện cổtích đặt các nhân vật vào tình huống như nhau

Nhân vật lí tưởng được nhận phần thưởng Để có phần thưởng, cácnhân vật phải có đạo đức và tài năng Nhân vật phản diện ở tuyến đối lậpkhông bao giờ nhận được phần thưởng Trái lại chúng còn bị trừng phạt:người anh trong Cây khế bị ngã xuống biển chết, Lý Thông bị sét đánhchết…

1.1.4 Phân loại truyện cổ tích

Căn cứ vào nhân vật chính và tính chất sự việc được kể lại, có thể chiatruyện cổ tích ra làm 3 loại.

Truyện cổ tích loài vật

Truyện cổ tích thần kì

Truyện cổ tích sinh hoạt

1.2 Nội dung và nghệ thuật của các tiểu loại cổ tích.

1.2.1 Truyện cổ tích loài vật.

1.2.1.1 Nội dung

Truyện cổ tích về loài vật là một bộ phận quan trọng của truyện kể dângian, đây cũng là nhóm truyện được yêu thích, đặc biệt là trẻ em Nhiềutruyện cổ tích về loài vật có nguồn gốc từ những thần thoại về nguồn gốc dântộc, dòng họ và vì thế chúng nằm trong ranh giới giao thoa với thần thoại.Giữa truyện cổ tích về loài vật và truyện ngụ ngôn cũng có những điểmgiao thoa dựa trên những miêu tả về nhân vật và nội dung nhất định củachúng Nhưng về cơ bản, giữa hai thể loại này lại có sự khác nhau rõ rệt Ởtruyện ngụ ngôn, nhân vật có thể là loài vật nhưng cũng có thể là con người,trong khi nhân vật của truyện cổ tích về loài vật thì nhân vật nhất định phải làloài vật Bản thân những con vật trong truyện cổ tích loài vật là những convật của giới tự nhiên, còn nhân vật là con vật trong truyện ngụ ngôn hàm ýđến thế giới con người Các con vật của truyện cổ tích loài vật chính là thếgiới sinh động, ngộ nghĩnh của loài vật trong tự nhiên vô cùng phong phù và

đa dạng: ngựa, trâu, voi, gà, chó, lợn, chim, cá, côn trùng… Truyện cổ tích vềloài vật chú ý mô tả những nét sinh thái đặc biệt của từng loài, nhằm cungcấp tri thức cho con người, đặc biệt là trẻ em về thế giới loài vật Cho nên thếgiới loài vật hiện lên trong truyện cổ tích rất phong phú, đa dạng, giàu màusắc và tính cách với từng đặc điểm nổi bật: sự tích bộ lông công, bộ lông quạ;

Sự tích tiếng kêu “Ác! Ác!”; Sự tích vết trắng dưới cổ trâu, Sự tích khi đỏ đít;Sự tích gà gáy sáng…

Ngoài tính chất hiện thực đời sống sinh vật của các nhân vật, truyện cổtích về loài vật cũng xây dựng thế giới loài vật thông qua lăng kính của conngười Đó là thế giới đồ chiếu các mối quan hệ của con người Trong thực tế,thế giới loài vật quan hệ với nhau theo vòng tuần hoàn tự nhiên, quan hệ

“chuỗi thức ăn”, không có sự phân biệt tốt xấu, thiện ác… Nhưng đi vàotruyện cổ tích, các con vật mang tính cách rõ ràng, tính cách này cũng dựavào một đặc tính nào đó của loài: Hổ (hung dữ, mạnh mẽ) thành nhân vật độcác, thỏ thành nhân vật hiền lành, khôn ngoan và thông thái,… Những hìnhtượng nhân vật loài vật được xây dựng như vậy đều chịu ảnh hưởng của quanniệm về con người

1.2.1.2 Nghệ thuật.

- Cốt truyện và kết cấu

Kết cấu của truyện cổ tích loài vật khá đơn giản, nhiều truyện chi cómột tình huống Truyện được xây dựng chủ yếu trên các tình huống đó:

+ Các con vật gặp nhau ở một địa điểm nào đó

+ Nảy sinh mâu thuẫn, tranh cãi

+ Giải quyết mâu thuẫn, xung đột bằng các hình thức thi tài, dùng mưumẹo, nhờ các con vật khác,…

+ Kết quả (thường chi ra đặc điểm, vết tích nào đó của loài vật, có thểđúc kết bằng những câu vần, vè)

Trong truyện cổ tích loài vật, đối thoại giữa các nhân vật đóng vai tròrất quan trọng trong việc tạo nên kết cấu cốt truyện, bộc lộ tính cách và giải

quyết các mâu thuẫn, xung đột Do xung đột đơn giản nên nhân vật chủ yếubộc lộ tính cách thông qua các tình huống đối thoại Điều này khiến cho kếtcấu của truyện cổ tích loài vật về cơ bản khác với cổ tích thần kì – loại truyệnkể về diễn biến cuộc đời, số phận của nhân vật.

1.2.2 Truyện cổ tích thần kì.

1.2.2.1 Nội dung.

Truyện cổ tích thần kì là nhóm truyện phong phú và hấp dẫn hơn cả củatruyện cổ tích Nhóm truyện này thể hiện được những đặc trưng cơ bản củatruyện cổ tích và là nhóm truyện tiêu biểu của truyện cổ tích Khuynh hướngnổi bật của truyện cổ tích thần kì không phải là nhấn mạnh hiện thực (điềuđang có) mà là trình bày mơ ước, nguyện vọng và lí tưởng xã hội của nhândân (điều nên có), thông qua chiến thắng tất yếu của cái đẹp và cái thiện hoànhảo

Có ý kiến cho rằng, truyện cổ tích thần kì có quá trính phát sinh rấtsớm, có gốc rễ sâu xa từ thế giới quan thần bí, từ những huyền thoại của thờikì nguyên thủy Đồng thời truyện cổ tích thần kì còn có nguông gốc từ đờisống hiện thực, đặc biệt là bối cảnh xã hội trong quá trình tan rã của chế độcông xã nguyên thủy

Nhân vật trung tâm của truyện cổ tích thần kì bao giờ cũng là con người– nạn nhân cua xã hội với nhiều mâu thuẫn và xung đột xã hội xung quanhnó Nhân vật cua truyện cổ tích thần kì thường là những nận nhân xấu số,những người bất hạnh của xã hội Mỗi câu chuyện là hành trình đi tìm kiếmhạnh phúc của những kiểu nhân vật đó Truyện cổ tích thần kì đã xây dựngnhững cốt truyện mang tính chất phổ biến về những con người, những kiểunhân vật nhất định như sau:

- Người mồ côi: Thạch Sanh, Chử Đồng Tử, Mồ Côi trong Mồ Côi vàtên nhà giàu xấu bụng.

- Người con riêng: Tấm Cám,…

- Người đội lốt: Sọ Dừa, chàng Dê, nàng Cóc, chàng Rắn,…

- Người đi ở: anh trai cày trong Cây tre trăm đốt, anh nô trong Khôngbao giờ biết giận,…

- Người em út: người em trong Cây Khế,…

- người dũng sĩ – có tài lạ: Năm chàng trai khỏe, Bảy chàng trai khỏemạnh,…

Truyện về những nhóm nhân vật trên làm thành từng kiểu truyện giốngnhau về mặt cấu trúc, nội dung, ý nhĩa Sau đây là một số kiểu truyện phổbiến:

- Truyện người mang lốt vật:

Đây là kiểu truyện cổ tích quen thuộc, còn được gọi là kiểu truyện vềnhân vật xấu xí mà tài ba Truyện thường kể về nhân vật mang một vẻ ngoàixấu xí, dị dạng, mang lốt một con vật: con rắn, cóc, dê, nghìn mụn hạt cơm,

… nhưng lại có một tâm hồn trong sáng, tốt cụng, đặc biệt là có tài năng khácthường Nhân vật xấu xí thường là kết quả của một cuộc hôn phối kì lạ giữangười mẹ với một thế lực thần kì nào đó (Sọ Dừa), hoặc cũng có khi do sựtrừng phạt mà nhân vật phải mang lốt xấu xí Hình dáng xấu xí chi mang tínhchất tạm thời, có ý nghĩa thử thách đối với nhân vật Những nhân vật xấu xílại có những ước mơ cao cả, vượt ra ngoài sự tưởng tượng của mọi người: SọDừa mơ ước lấy được con gái Phú ông, Trương Chi mơ ước lấy được Quận

chúa… Mặc dù bị khinh rẻ, coi thường nhưng các nhân vật đó cũng có điềukiện để thể hiện tài năng và phẩm chất của mình.

Qua truyện cổ tích người mang lốt vật, nhân dân lao dộng thể hiện quanniệm về mối quan hệ giữa hình dáng bên ngoài và phẩm chất bên trong củacon người Trong thực tế có sự đối lập giữa hình dáng bên ngoài (xấu xí, dịdạng) với phẩm chất bên trong của nhân vật (tốt đẹp, tài năng) và nhân dâncoi trọng phẩm chất bên trong của nhân vật, khẳng định giá trị con người nằmở đạo đức, tài năng chứ không phải là hình dáng bên ngoài Đó cũng là quanniệm về vẻ đẹp hoàn thiện của con người: là sự kết hợp giữa vẻ đẹp tâm hồn,tình cách và vẻ đẹp hình thức Vẻ đẹp tâm hồn, trí tuệ tỏa sáng cùng với vẻđẹp hình thức là chuẩn mực, là khát vọng của nhân dân lao động

- Truyện người mồ côi

Đây là dạng truyện phổ biến nhất của truyện cổ tích Nhân vật mồ côi làkiểu nhân vật thường gặp nhất, khiến cho nó có thể kết hợp với nhiều kiểunhân vật khác nhau như nhân vật “người em”, “người đội lốt”: Thạch Sanhvừa là người em, vừa là người mồ côi, nhân vật người em trong Cây khế…

Kiểu truyện này phản ánh những mâu thuẫn trong phạm vi gia đình, chủyếu về vấn đề thừa kế, tư hữu Vấn đề đạo đức chi là biểu hiện, kết quả củanhững hành động đó Từ vấn đề gia đình, truyện cổ tích phản ánh các vấn đềthuộc phạm vi xã hội

- Truyện người em

Trong kiểu truyện này, nhân dân đã lí tưởng hóa nhân vật người em:hiền lành, tốt bụng, chăm chi và có phần cam chịu Đối lập hẳn với người emlà người anh/chị cả tham lam, độc ác và nhiều thủ đoạn Người em đã chiến

thắng trong cuộc đấu tranh với người anh bằng tài năng và đức hạnh củamình (Cây khế, Hà rầm hà rạc…)

- Truyện dũng sĩ (hay truyện về các chàng trai khỏe)

Nhìn chung, các truyện đề cao tập thể những người lao động tài giỏi,anh hùng, những người thợ lành nghề, thể hiện trí tưởng tượng táo bạo củanhân dân, sự phát triển của tư duy và nhận thức cuộc sống của con người Cóthể kể đến các truyện như Cẩu Khây (Tày) kể về 4 anh em kết nghĩa vớinhau: người nắm tay đóng cọc, người lấy tai tát nước, người lấy móng tayđục máng, người lặn đất bắt dúi Họ cùng nhau cứu giúp dân làng chống lũlụt Chàng con voi (Thái) kể về 4 anh em có thể đóng cọc bằng đầu Hoàng tửkhỏe (Chăm) đi giết ác quỷ lấy thuốc hồi sinh, sau được lấy con vua TrungQuốc và Xiêm nhưng rồi tất cả các anh em đểu bị chết do người em sơ suấtđể cây hồi sinh mất thiêng

quần áo, khung cửi, xoan đào mắc võng, nhà vua ghé quán nước ăn trầu, bàhoàng hậu tự tay giặt quần áo, trèo cau hái quả ngày giỗ bố,… (Tấm Cám);ông vua gánh hành rao bán (Lọ nước thần),… Đó là khung cảnh của làng quêViệt Nam mà ai cũng có thể dễ dàng nhận ra.

Bên cạnh không gian hiện thực, truyện cổ tích xây dựng một kiểukhông gian mang tính độc trưung là không gian kì ảo Không gian kì ảo là sựsáng tạo mang tính nghệ thuật của con người nhưng chịu chi phối của nhữngquan niệm tín ngưỡng, tôn giáo Đó là quan niệm về tính nhiều tầng của thếgiới: thế giới thiên đình, thủy phủ, âm phủ

Trước hết, không gian kì ảo là những ước mơ, khát vọng của con người.Ở đó có hạnh phúc và sự bất tử (Từ Thức), có những vật báu kì diệu đem lạihạnh phúc (cây đàn trong Thạch Sanh), có vàng bạc châu báu đem lại sự giàusag (hòn đảo trong cây khế),… Nói chung ở thế giới kì ảo, con người có thểtìm được tất cả những điều tốt đẹp, sung sướng mà họ không bao giờ có đượcở thế giới hiện thực

Theo đó, không gian kì ảo là thước đo phẩm chất của con người Chínhvì không gian kì ảo là nơi chứa đựng những ước mơ giàu sang, hạnh phúc củacon người cho nên không phải ai cũng có thể đến được không gian đó Chi cónhững con người đã qua thử thách, bộc lộ được phẩm chất tốt đẹp, trungthực, dũng cảm thì mới đến được không gian kì ảo, được đến đáp, và có kếtthúc có hậu: vì cứu được thái tử con vua Thủy Tề mà Thạch Sanh đi xuốngthủy cung, nhận được phần thưởng là cây đàn thần kì,… Những biểu tượngkhông gian đó mang tính chức năng, đó là môi trường thử thách để banthưởng hoặc trừng phạt nhân vật

Trong truyện cổ tích, hai loại không gian hiện thực và kì ảo luôn tồn tại,đan xen vào nhau, có quan hệ với nhau Sự tồn tại của mỗi loại không gian