Nghiên cứu tài liệu, nghiên cứu tâm lí lứa tuổi học sinh, đúc rút kinh nghiệm từ thực tế học sinh mình chủ nhiệm. Từ đó đề ra biện pháp dạy học hiệu quả nhất. Căn cứ vào lý do chọn đề tài và qua quá trình thực tế giảng dạy của bản thân, tôi nhận thấy cần phải có biện pháp dạy dạng bài tập “Đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong câu văn cho sẵn.”
Trang 1I MỞ ĐẦU
1 Đặt vấn đề
Như chúng ta đã biết, phân môn Luyện từ và câu là một trong những phânmôn quan trọng trong dạy học tiếng Việt lớp 3 nói riêng và dạy học môn tiếngViệt bậc Tiểu học nói chung, nó góp phần giúp cho học sinh đạt được các mụctiêu như: Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng tiếng Việt(nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động củalứa tuổi Thông qua dạy và học tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác của tưduy Ngoài ra còn cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản ban đầu vềtiếng Việt và những hiểu biết sơ giản ban đầu về xã hội, tự nhiên và con người,
về văn hóa, văn học của Việt Nam và nước ngoài
Như cha ông ta đã nói: “Phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt
Nam” Quả là vậy, ngữ pháp Việt Nam thật phức tạp Ở cấp Tiểu học cũng đã
không xem nhẹ vấn đề này Chính vì thế ngay từ lớp 2, chương trình đã đưa vàophân môn Luyện từ và câu các dạng bài tập về dấu câu Nói thì dễ nhưng khi dạydạng bài tập này thấy không hề đơn giản Trong thực tế, nhiều giáo viên còn lúngtúng khi tổ chức cho học sinh hoạt động để tự phát hiện cách dùng các dấu câu.Phần lớn đều sa vào giảng giải hoặc mớm sẵn giải đáp cho học sinh nên dẫn đếnchất lượng, hiệu quả chưa cao
Trong dạy học, khi dạy dạng bài tập “Đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợptrong câu văn cho sẵn” ở phân môn Luyện từ và câu có không ít giáo viênthường hay lúng túng, chưa tìm ra được lối đi cho đúng và phù hợp với đối tượnghọc sinh của từng khối lớp Khi dạy thường áp đặt học sinh là phải làm thế này,thế kia dẫn đến học sinh làm đúng bài mà không hiểu vì sao mình làm đúng hoặc
vì sao mình làm sai Như vậy, khi làm dạng bài tập trên tưởng chừng như là đơngiản nhưng thực tế không đơn giản chút nào, bởi hầu như đa số giáo viên khi dạychưa khái quát được thành từng dạng bài tập cụ thể để giúp học sinh vận dụngkhi làm bài
Trang 2Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã chọn nội dung: Một vài kinh nghiệm dạy
dạng bài tập “Đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong câu văn cho sẵn.” ở phân
môn Luyện từ và câu lớp 3 tại trường tiểu học Y Ngông để nghiên cứu và áp
dụng vào giảng dạy
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu tài liệu, nghiên cứu tâm lí lứa tuổi học sinh, đúc rút kinh
nghiệm từ thực tế học sinh mình chủ nhiệm Từ đó đề ra biện pháp dạy học hiệu
quả nhất
Căn cứ vào lý do chọn đề tài và qua quá trình thực tế giảng dạy của bản
thân, tôi nhận thấy cần phải có biện pháp dạy dạng bài tập “Đặt dấu phẩy vào
chỗ thích hợp trong câu văn cho sẵn.”
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1.Cơ sở lí luận của vấn đề
Dạy học phân môn Luyện từ và câu ở cấp Tiểu học nhằm giúp học sinh
có những cơ sở ban đầu về các mẫu câu, kiểu câu, các loại dấu câu và đặc biệt làvốn từ của các em được mở rộng Các em có kỹ năng dùng từ và đặt câu đúng.Dạy học phân môn Luyện từ và câu theo chương trình hiện hành khác với phânmôn Từ ngữ - Ngữ pháp theo chương trình cải cách giáo dục trước đây Nghĩa làhọc sinh chủ yếu được luyện tập thực hành mà không mấy chú trọng vào phần lýthuyết Nếu dạy phân môn Luyện từ và câu mà nặng về phần lý thuyết là chưađạt được yêu cầu của bài dạy Chính vì vậy, những ngữ liệu mà chương trìnhđưa ra trong mỗi bài dạy gần gũi, sát thực với học sinh Thông qua các ngữ liệu,học sinh nắm được các mẫu câu, kiểu câu, dấu câu và mở rộng được vốn từ Ởchương trình lớp 2, lớp 3 học sinh chưa được học khái niệm câu có nhiều chủngữ, vị ngữ hay câu có trạng ngữ như lớp 4, lớp 5 mà các em chỉ được biết: Nếucâu có nhiều chủ ngữ thì được hiểu là trong câu có các bộ phận cùng trả lời cho
một câu hỏi Ai? Còn nếu câu có nhiều vị ngữ thì các em được hiểu là trong câu
có các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Là gì? Làm gì? hay Thế nào? Còn câu
Trang 3có bộ phận Trạng ngữ thì các em được hiểu là trong câu có bộ phận trả lời cho
câu hỏi Ở đâu? Khi nào? hoặc Vì sao? Vậy trong câu có các bộ phận cùng trả lời cho một câu hỏi Ai (con gì, cái gì)? Là gì? Làm gì? Thế nào? hoặc trong câu
có bộ phận trả lời cho câu Ở đâu? Khi nào? hoặc Vì sao? chúng cần có dấu hiệu
gì để cho học sinh nhận dạng đúng khi làm bài tập Muốn vậy giáo viên phải
giúp học sinh thành thạo và làm tốt các bài tập dạng “Điền dấu phẩy vào chỗ
thích hợp trong câu văn cho sẵn” mà trước đó sách giáo khoa hay sách giáo
viên không hề cung cấp một cái gì về lý thuyết cả Để làm được điều này đòi hỏigiáo viên phải có kiến thức, phương pháp và khái quát được thành từng dạng bàitập cho học sinh lớp 2, lớp 3 thì chắc chắn lên lớp trên các em sẽ học tốt phânmôn Luyện từ và câu nói riêng và môn tiếng Việt nói chung
dạng bài tập: “Đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong câu văn cho sẵn” Sách
giáo khoa chỉ đưa ra cụ thể một bài tập chứ không đưa ra lý thuyết trước, họcsinh chỉ việc làm bài tập Nếu giáo viên không biết cách khai thác và khắc sâuthì chắc chắn học sinh sẽ không hiểu nội dung bài tập và sẽ không ghi nhớ đượclâu
Mặt khác, qua thăm lớp dự giờ của đồng nghiệp cùng khối, tôi thấy hầunhư đa số giáo viên khi dạy dạng bài tập này chưa làm rõ được nội dung vấn đềcủa bài dạy đưa ra Giáo viên cũng chỉ mới dừng lại một cách mập mờ, chungchung; chưa khái quát được thành dạng bài cụ thể Bởi lý do giáo viên còn cónhiều hạn chế về kiến thức dấu câu hoặc còn nhiều hạn chế về kiến thức củaphân môn Luyện từ và câu Đặc biệt khi chữa bài cho học sinh, giáo viên chưa
Trang 4làm rõ được vì sao bài của học sinh làm đúng hoặc vì sao bài của học sinh làmsai
Để có biện pháp dạy HS nắm được cách đặt dấu phẩy trong câu hiệu
quả, ở học kì I năm học 2017- 2018 tôi đã tiến hành khảo sát 28 học sinh lớp 3Atrường tiểu học Y Ngông và cho kết quả đạt được như sau:
Nắm và vận dụng được kiến thức
Nắm chưa vững
và vận dụng kiến thức còn lúng túng
3 Các giải pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
Dạng bài tập “Đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong câu văn cho sẵn” ở
phân môn Luyện từ và câu lớp 3 chưa được phân thành dạng cụ thể mà chỉ đượcdạy đan xen với các nội dung khác Vì thế, khi học, các em thường khó nắmđược nội dung từng dạng bài cụ thể Do vậy, khi dạy giáo viên cần biết phânthành từng dạng bài cụ thể để giúp học sinh dễ dàng thực hành khi làm bài Vídụ:
* Các dạng bài tập “Đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong câu văn cho sẵn” ở phân môn Luyện từ và câu lớp 3 theo chương trình.
Dạng 1: Dấu phẩy ngăn giữa các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ai (con
gì, cái gì)?; Là gì ? Làm gì ? Thế nào ? hoặc dấu phẩy ngăn cách giữa các bộ
Trang 5phận cùng trả lời cho câu hỏi Ở đâu ? Khi nào ? (nếu có trong câu) trong 3 mẫu câu: Ai là gì ?; Ai làm gì ?; Ai thế nào ?
Dạng 2: Dấu phẩy ngăn cách giữa bộ phận trả lời cho các câu hỏi: Ở
đâu?; Khi nào ? với bộ các bộ phận đứng sau trong câu
Dạng 3: Dấu phẩy ngăn cách giữa bộ phận trả lới cho câu hỏi: Vì sao?
Tại sao ? với các bộ phận đứng sau trong câu.
* Nội dung và cách thực hiện các dạng bài tập trên
Nội dung dạng bài tập “Điền dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong câu văn,đoạn văn” được dạy ngay từ lớp 2, lên lớp 3 dạng bài tập này tiếp tục được dạy
nhiều trong phân môn Luyện từ và câu (chiếm khoảng 1/6 lượng kiến thức củaphân môn) Nội dung này được dạy đan xen với các nội dung khác trong cùngmột tiết học chứ không tách ra dạy riêng một tiết Bởi vậy khi dạy giáo viên phảibiết phân ra các dạng để học sinh nhớ và làm bài tốt Điều đó được thể hiện:
Dạng 1: Dấu phẩy ngăn giữa các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ai (con
gì, cái gì)?; Là gì ? Làm gì ? Thế nào ? hoặc dấu phẩy ngăn cách giữa các bộ
phận cùng trả lời cho câu hỏi Ở đâu ? Khi nào ? (nếu có trong câu) trong 3 mẫu câu: Ai là gì ?; Ai làm gì ?; Ai thế nào ?
Ở dạng bài tập này nếu như đối tượng lớp 4- 5 thì giáo viên có thể nói với
HS một cách rất dễ dàng bởi HS lớp này đã được học thuật ngữ “đồng chức”
“Đồng chức” tức cùng giữ một chức vụ trong câu như cùng giữ chức vụ chủngữ, vị ngữ, trạng ngữ Còn đối với HS lớp 2- 3 thì thuật ngữ này chưa được nóivới học sinh Khi dạy dạng bài tập này đối với HS lớp 2- 3 GV chỉ được nói
“Dấu phẩy ngăn giữa các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ai (con gì, cái gì)?;
Là gì ?; Làm gì ?; Thế nào ? hoặc Ở đâu ? Khi nào ? trong 3 mẫu câu: Ai là
gì?; Ai làm gì ?; Ai thế nào ?” Đây là nền tảng để các em lên các lớp 4- 5 học
dạng câu có nhiều chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ Vậy để lên lớp 4- 5 các em họctốt dạng bài tập: Xác định chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ trong mỗi câu văn cho sẵn
thì ngay từ lớp 2, lớp 3 giáo viên phải hướng dẫn các em cách xác định bộ phận
Trang 6trả lời cho câu hỏi Ai (con gì, cái gì)? và bộ phận trả lời cho câu hỏi: Là gì ?
Làm gì ? Thế nào? hoặc bộ phận trả lời cho câu hỏi Ở đâu? Khi nào ?
Sau đây là các bước để dạy tốt dạng bài tập trên:
Bước 1: Đọc kỹ yêu cầu bài tập và đọc kỹ các câu văn, đoạn văn đề bài
cho sẵn
Bước 2: Xác định các câu văn đó thuộc mẫu câu nào đã học.
Bước 3: Trong mỗi câu, cần tìm những bộ phận nào cùng trả lời cho câu
hỏi: Ai (con gì, cái gì)? hoặc Là gì ? Làm gì ? Thế nào ? hoặc các bộ phận cùngtrả lời cho câu hỏi Ở đâu? Khi nào? (nếu có trong câu)
Bước 4: Dùng dấu phẩy để ngăn cách giữa các bộ phận cùng trả lời cho
một câu hỏi trên
Bước 5: Đọc lại các câu văn vừa điền dấu phẩy và xem lại các dấu phẩy
mình đặt đã đúng vị trí chưa
Giáo viên cần lưu ý học sinh
- Đọc đúng các câu văn có dấu phẩy
- Các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi: Ai (con gì, cái gì) ? thường là những từ chỉ sự vật, còn các bộ phận trả lời cho câu hỏi Là gì ? Làm gì ? Thế
nào ? thường là các từ chỉ hoạt động, trạng thái, đặc điểm.
Ví dụ minh họa:
Ví dụ 1: Chép các câu sau vào vở, thêm dấu phẩy vào chỗ thích hợp
a Bạn Hà bạn Nga bạn Lan đều là học sinh lớp 3A.
b Các bạn học sinh lớp 3C đều ngoan học giỏi và siêng năng.
c Ông em đang tưới nước bắt sâu và nhổ cỏ cho cây
d Trên cánh đồng bà con nông dân đang gặt lúa.
Thực tế trong giảng dạy những năm trước cho thấy, khi học sinh làm bàitập này hầu như các em đều làm đúng, chỉ trừ một vài em còn gặp khó khăntrong lớp là không làm được Nhận xét bài xong, đến lúc chữa bài tôi hỏi: Vìsao em điền được dấu phẩy vào chỗ đó? thì hầu như không em nào trả lời được
Trang 7Tôi biết vì sao các em làm đúng bài mà không hiểu lý do mình làm đúng, có 2 lý
do chính là:
- Có thể các em được bố mẹ hoặc anh chị hướng dẫn trước ở nhà hoặcnhìn vào sách giải trước ở nhà rồi đến lớp chỉ chép vào vở
- Do các em điền dấu phẩy theo cảm tính vậy thôi
Còn những em làm sai bài tập này thì sai chủ yếu ở chỗ:
a Bạn Hà, bạn Nga, bạn Lan, đều là học sinh lớp 3A.
b Các bạn học sinh lớp 3C đều ngoan, học giỏi, và siêng năng
Rõ ràng ở hai câu trên học sinh đều sai ở chỗ là điền thừa dấu phẩy ở chỗkhông cần thiết và điền như vậy dẫn đến sai cả câu Ở câu a điền thừa dấu phẩythứ 3 còn ở câu b thì thừa dấu phẩy thứ 2, giáo viên cần lưu ý cho học sinhtrong câu trước từ “và” ta không cần dùng dấu phẩy bởi vì từ “và” là từ nối giữahai bộ phận trong câu
Vậy để giúp các em làm tốt và nhớ lâu dạng bài tập trên, giáo viên cầnhướng dẫn như sau:
Bước 1: Giáo viên ghi bài tập lên bảng, học sinh đọc 2 lần các câu văn đã
cho
Bước 2: Giáo viên nêu câu hỏi dẫn dắt:
GV hỏi: Các câu trên thuộc mẫu câu gì?
HS: Câu a thuộc mẫu câu Ai là gì ?; Câu b thuộc mẫu câu Ai thế nào ?
Câu c thuộc mẫu câu Ai làm gì ?; Câu d thuộc mẫu câu Ai làm gì ?
Bước 3: GV hướng dẫn câu a:
+ Trong câu a, những bộ phận nào cùng trả lời cho câu hỏi Ai ? bộ phận nào trả lời cho câu hỏi Là gì ?(Bạn Hà, bạn Nga, bạn Lan / đều là học sinh lớp 3A.)
Ai ? Là gì ?
+ Câu trên có mấy bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ai ? (3 bộ phận)
+ Vậy ở câu trên ta đặt dấu phẩy vào những chỗ nào cho thích hợp ?
(Ta đặt dấu phẩy vào chỗ ngăn cách các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ai ?)
Bước 4: Hãy đặt dấu phẩy vào chỗ thích hợp.
Trang 8a Bạn Hà, bạn Nga, bạn Lan đều là học sinh lớp 3A.
Bước 5: Đọc lại câu văn vừa điền dấu phẩy.
Lưu ý: Ta không thể đặt dấu phẩy vào sau từ “bạn Lan” nếu như vậy thì
sẽ sai vì dấu phẩy đặt ở chỗ đó là ngăn cách giữa hai bộ phận trả lời cho câu hỏi
Ai? và bộ phận trả lời cho câu hỏi Là gì? mà giữa 2 bộ phận đó thì không thể
ngăn cách với nhau bằng dấu phẩy
Tương tự như câu a giáo viên yêu cầu các em thực hiện câu b, c và trìnhbày… nhưng câu b,c thì dùng dấu phẩy để ngăn cách các bộ phận cùng trả lời
cho câu hỏi Là gì? Làm gì? hoặc các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ở đâu?
Học sinh hoàn chỉnh bài tập
a Bạn Hà, bạn Nga, bạn Lan đều là học sinh lớp 3A.
b Các bạn học sinh lớp 3B đều ngoan, học tốt và siêng năng.
c Ông em đang tưới nước, bắt sâu và nhổ cỏ cho cây
d Trên cánh đồng, bà con nông dân đang gặt lúa.
Sau khi học sinh hoàn thành bài tập này thì giáo viên đưa ra 5 bước đểthực hiện dạng bài tập trên cho các em ghi vào vở Làm như vậy học sinh sẽ nhớbài lâu và nhận dạng được khi gặp bài tập tương tự
Sau khi có 5 bước làm cho dạng bài tập này, giáo viên có thể đưa ra côngthức chung sau để học sinh áp dụng khi làm bài, đó là:
Ai (con gì, cái gì)? là gì?,….; Ai (con gì, cái gì)? làm gì?,….; Ai (con gì, cái gì)? thế nào?……; Ở đâu? ai (con gì, cái gì)? là gì (làm gì, thế nào)?; Khi nào? ai (con gì, cái gì)? là gì (làm gì, thế nào)?
Ngoài những bài tập trên, trong các giờ ôn tập để phát huy năng khiếu văn
cho học sinh, tôi đưa ra một số bài tập có nâng cao hơn như: Viết một đoạn văn
ngắn (5- 7 câu) kể về một người thân của em, trong đó có ít nhất 2 câu có sử dụng dấu phẩy mà mỗi câu có ít nhất 2 dấu phẩy để ngăn cách các bộ phận cùng trả lời cho câu hỏi Ai? Là gì? Làm gì? Thế nào?
GV: Vậy dấu phẩy còn dùng khi ta liệt kê sự vật, sự việc
Trang 9Dạng 2: Dấu phẩy ngăn cách giữa bộ phận trả lời cho câu hỏi Ở đâu?
Khi nào? với bộ phận đứng sau trong câu.
Với dạng bài tập này được dạy ở tuần 20 và tuần 22 trong chương trìnhphân môn Luyện từ và câu lớp 3
Một thực tế cho thấy khi dạy dạng bài tập này, về cơ bản là học sinh làmđược nhưng chưa nắm chắc và hiểu bản chất của nó Bởi các em chưa hiểu rõ
được bản chất của bộ phận trả lời cho câu hỏi Ở đâu? hoặc bộ phận trả lời cho câu hỏi Khi nào? trong câu Với dạng bài tập này nếu ở dạng đơn giản thì các
em làm ít sai nhưng với những trường hợp phức tạp thì các em thường hay làm
nhầm hoặc làm sai vì các em không biết ngắt và tách bộ phận trả lời cho câu hỏi
Ở đâu? hoặc bộ phận trả lời cho câu hỏi Khi nào? trong câu Mặt khác ở lớp 3các em chưa được học khái niệm “Trạng ngữ chỉ nơi chốn” hoặc “Trạng ngữ chỉthời gian” trong câu Ở lớp 4- 5 trong câu hai bộ phận này được ngăn cách với
bộ phận đứng sau trong câu bằng dấu phẩy
Ví dụ:
* Dạng đơn giản
Điền dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong các câu sau:
- Trên cành cây chim hót líu lo.
- Trong lớp các bạn đang học bài.
- Ngày mai lớp ta đi lao động.
* Dạng phức tạp
Điền dấu phẩy vào chỗ thích hợp trong các câu sau:
- Trên cánh rừng mới trồng chim chóc lại bay về ríu rít.
- Xa xa trên cánh rừng mới trồng chim chóc lại bay về hót ríu rít.
- Kỳ nghỉ hè năm nay em được bố mẹ cho đi tham quan ở Nha Trang.
Ở 2 ví dụ trên thì dạng đơn giản học sinh làm bài tốt nhưng dạng phức tạpthì học sinh làm hay sai và thường sai ở chỗ: Không xác định đươc hết bộ phận
trả lời cho câu hỏi Ở đâu? hoặc bộ phận trả lời cho câu hỏi Khi nào?
Trang 10VD: Ở câu a học sinh hay sai ở chỗ: Trên cánh rừng, mới trồng chim
chóc lại bay về ríu rít.
HS xác định không hết bộ phận trả lời cho câu hỏi Ở đâu?
chim chóc lại bay về ríu rít.
Vậy, để giúp học sinh làm tốt dạng bài tập này giáo viên cần đưa ra cácbước sau:
Bước 1: Đọc nội dung bài tập, xác định yêu cầu bài tập Đọc kỹ các câu
văn hoặc đoan văn cho sẵn
Bước 2: Xem các câu đó thuộc mẫu câu nào, xác định bộ trả lời cho câu
hỏi Ai (con gì, cái gì)? bộ phận trả lời cho câu hỏi Là gì? Làm gì? Thế nào?
Bước 3: Bộ phận còn lại trả lời cho câu hỏi nào trong câu?
Bước 4: Dùng dấu phẩy để ngăn cách bộ phận trả lời cho câu hỏi Ở đâu?
bộ phận trả lời cho câu hỏi Khi nào? với bộ phận còn lại trong câu.
Bước 5: Đọc lại các câu văn, đoạn văn vừa điền.
Lưu ý: Bộ phận trả lời cho câu hỏi Khi nào? dùng để chỉ thời gian, bộ
phận trả lời cho câu hỏi Ở đâu? dùng để chỉ nơi chốn.
Trong đoạn văn có thể có những câu có bộ phận trả lời cho câu hỏi Ở
đâu? hoặc bộ phận trả lời cho câu hỏi Khi nào? đứng ở cuối câu thì ta không thể
dùng dấu phẩy để ngăn cách chúng với bộ phận khác đứng trước trong câu
Giáo viên có thể giải thích thêm cho học sinh năng khiếu hiểu: Bộ phận
trả lời cho câu hỏi Ở đâu? câu hỏi Khi nào? đứng ở đầu câu dùng để bổ sung
thêm ý nghĩa cho “câu”; còn nếu bộ phận đó đứng sau thì bổ sung thêm ý nghĩacho “từ” trong câu mà bộ phận bổ sung thêm ý nghĩa cho “từ” thì không thểdùng dấu phẩy để ngăn cách chúng với bộ phận khác trong câu
Ví dụ: - Hai bạn đang bơi giữa hồ.
- Giữa hồ, hai bạn đang bơi