Tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở việt nam (tt)

Song, cho tới nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá sâu tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam, để trên cơ sở đó các nhà hoạch định chính s

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam có sự đóng góp rất lớn tới tăng trưởng xuất khẩu quốc gia, với mức tăng trưởng trung bình 20%/năm trong giai đoạn 2000-2015, trong đó không thể không ghi nhận vai trò quan trọng của khối doanh nghiệp FDI trong ngành này Sự có mặt của khối này đã tạo động lực lớn thúc đẩy ngành này

ở Việt Nam phát triển Tăng cường tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành này ở Việt Nam sẽ góp phần cải thiện kết quả xuất khẩu của Việt Nam cũng như đóng góp vào sự phát triển của quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước Việc xác định được

cơ chế lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành và điều kiện để đạt được các tác động lan tỏa tích cực đó là vô cùng cần thiết nếu muốn phát huy được các tác động tích cực từ FDI tới xuất khẩu của ngành Song, cho tới nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá sâu tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

ở Việt Nam, để trên cơ sở đó các nhà hoạch định chính sách, các doanh nghiệp, các nhà quản lý đưa ra được các giải pháp phù hợp trong quản lý và điều hướng đối với dòng FDI vào Việt Nam cũng như đối với ngành công nghiệp chế biến chế tạo theo các mục tiêu

phát triển kinh tế của đất nước Chính vì vậy, NCS chọn đề tài “Tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

2.1 Nghiên cứu trong nước

Tại Việt Nam, đã có nhiều các nghiên cứu về tác động lan tỏa từ FDI tới tăng trưởng kinh tế, công nghệ, năng suất lao động và tăng

trưởng thương mại như: nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Tuệ Anh

và cộng sự (2006) về tác động của FDI tới tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam, nghiên cứu của tác giả Lê Quốc Hội (2009) về tác động lan tỏa công nghệ từ FDI ở ngành công nghiệp chế biến, nghiên cứu của tác giả Nguyễn Khắc Minh (2009) về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài tới tăng trưởng năng suất ở một số ngành của công nghiệp chế tác, nghiên cứu của Đào Văn Thanh (2013) về tác động tràn của FDI tới các doanh nghiệp nội địa ngành dệt may Việt Nam, nghiên cứu của tác giả Đặng Quý Dương (2014) về tác động của FDI tới các ngành công nghiệp chế tác ở Việt Nam, nghiên cứu của tác giả Trịnh Minh Tâm (2016) về tác động của FDI tới đổi mới công nghệ ở Việt Nam, và các nghiên cứu khác Các nghiên cứu này làm sâu sắc thêm

lý luận và thực tiễn về tác động lan tỏa từ FDI ở Việt Nam

Đến nay mới chỉ có một nghiên cứu thực nghiệm của Anwar & Nguyễn Phi Lân (2011a) về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu cho trường hợp của Việt Nam Tuy nhiên nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra các kiểm định về mức độ tác động lan tỏa của FDI tới các ngành sản xuất này mà chưa chỉ rõ các kênh tác động, các điều kiện để tạo ta tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của các doanh nghiệp nội địa và ngành như thế nào

2.2 Nghiên cứu ngoài nước

Các công trình nghiên cứu trên thế giới đã làm rõ lý luận về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu ở nước nhận đầu tư, đồng thời cũng đã minh chứng cho các luận giải đó bằng các nghiên cứu thực nghiệm cho trường hợp của nhiều nước khác nhau

Các nghiên cứu đầu tiên về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của nước nhận đầu tư phải kể đến các nghiên cứu điển hình như nghiên cứu của tác giả Kokko (1994, 1996), Rodriguez-Clare (1996),

Aitken & Harrison (1997), Kaufmann (1997), Kokko và cộng sự (2001) và Alvarez & Lopez (2008) sau đó là hàng loạt các nghiên cứu tiếp theo bổ sung và làm sâu sắc hơn lý luận về tác động lan tỏa

từ FDI tới nước nhận đầu tư về tăng trưởng kinh tế, công nghệ, thương mại, xuất khẩu

Bên cạnh đó là các nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh các điều kiện để tác động lan tỏa từ FDI tới nước nhận đầu tư là tích cực như nghiên cứu của Greenaway & Kneller (2008) cho trường hợp của UK giai đoạn 1988 – 2002, nghiên cứu của Aitken & Harrison (1999) cho trường hợp của Venezuela, nghiên cứu của Djankov & Hoekman (2000) cho trường hợp của Cộng hòa Séc, nghiên cứu của Barrios và cộng sự (2003) cho trường hợp của Tây Ban Nha giai đoạn 1990 – 1998, nghiên cứu của Bernard & Jensen (2004) cho trường hợp của Mỹ

Các nghiên cứu cũng chỉ ra các nhân tố tác động tới hiệu ứng lan tỏa như nghiên cứu của Barry & Bradley (1997), Kokko (1994), Hamida (2011), Kokko và cộng sự (2001) và Alvarez & Lopez (2008), Greenaway và cộng sự (2004), Kneller and Pisu (2007), Franco & Sasidharan (2010), Marin & Bell (2006), Marin & Sasidharan (2010)

Tóm lại, các công trình nghiên cứu ngoài nước cả về lý thuyết

và thực tiễn khá toàn diện và phong phú Các nghiên cứu đã cho thấy

sự xuất hiện của các doanh nghiệp FDI không phải lúc nào cũng giúp làm tăng xuất khẩu của các doanh nghiệp nội địa tại nước nhận đầu

tư Tác động lan tỏa FDI tới xuất khẩu của nước nhận đầu tư rất đa dạng phụ thuộc vào đặc điểm của doanh nghiệp, ngành và của nước tiếp nhận

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở nước nhận đầu tư; đồng thời đánh giá tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam, Luận

án đề xuất các phương hướng và kiến nghị các giải pháp nhằm tăng cường tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu, Luận án thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở nước nhận đầu

tư Từ đó lựa chọn mô hình đánh giá tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

- Nghiên cứu kinh nghiệm của một số nước trong việc tăng cường tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của các ngành công nghiệp chế biến chế tạo

- Khái quát đặc điểm ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam cũng như các điều kiện hoạt động kinh doanh và xuất khẩu

ở Việt Nam

- Phân tích và đánh giá thực trạng tác động của dòng FDI vào ngành công nghiệp chế biến chế tạo và sự thay đổi về quy mô xuất khẩu của ngành và quy mô xuất khẩu của các doanh nghiệp trong ngành này ở Viêt Nam

- Ước lượng và kiểm định tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam thông qua các kênh và các điều kiện xảy ra tác động

- Nghiên cứu xu hướng vận động của dòng FDI thế giới và đề xuất các phương hướng và các giải pháp nhằm tăng cường tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở nước nhận đầu tư

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi nội dung: Luận án nghiên cứu tác động lan tỏa từ FDI

tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo thông qua tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của các doanh nghiệp trong ngành

- Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu tác động lan tỏa từ

FDI tới xuất khẩu hàng hóa vĩ mô và vi mô của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam, bao gồm 24 nhóm ngành cấp 1 từ ngành 10 đến ngành 33 theo quy định của Quyết định

số 10/2007/QĐ-TTg ngày 23 tháng 01 năm 2007của Thủ tướng Chính phủ (xem phụ lục 01)

- Phạm vi thời gian: Luận án nghiên cứu về tác động lan tỏa từ

FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ 2006 tới 2015, và định hướng giải pháp tới năm 2025

5 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm thực hiện mục đích nghiên cứu, Luận án sử dụng kết hợp một số phương pháp nghiên cứu khoa học, bao gồm:

- Phương pháp phân tổ thống kê

- Phương pháp thống kê mô tả

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích kinh tế lượng

- Phương pháp tham vấn chuyên gia

6 Đóng góp mới của Luận án

6.1 Về mặt lý luận

- Làm sâu sắc thêm khái niệm về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất

khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

- Chỉ rõ 3 nhóm nhân tố ảnh hưởng tới tác động lan tỏa từ FDI tới

xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo, bao gồm: (i) năng lực xuất khẩu của ngành, (ii) đặc điểm dòng vốn FDI đầu tư vào ngành và (iii) môi trường kinh doanh

- Hệ thống hóa 3 kênh truyền dẫn tác động lan tỏa từ FDI tới xuất

của ngành công nghiệp chế biến chế tạo bao gồm: (i) kênh cải thiện năng lực xuất khẩu của ngành (thông qua 3 kênh phụ là kênh cạnh tranh, kênh chuyển giao công nghệ thông qua liên kết sản xuất, kênh di chuyển lao động), (ii) kênh thu hút thêm các doanh nghiệp FDI vệ tinh vào ngành và (iii) kênh thị trường xuất khẩu

6.2 Về mặt thực tiễn

Luận án cho rằng, tác động lan tỏa từ FDI là tác động gián tiếp, không trực tiếp tác động tới xuất khẩu của ngành mà nó tác động thông qua các kênh truyền dẫn tác động đó Do vậy nâng cao năng lực xuất khẩu của các doanh nghiệp trong ngành CNCBCT, điều chỉnh đặc điểm của doanh nghiệp FDI và cải thiện môi trường kinh doanh là tiền đề quan trọng để tăng cường tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành Bên cạnh đó, việc thu hút FDI cần phải gắn

chặt với chiến lược tái cấu trúc các ngành công nghiệp chế biến chế tạo và tái cấu trúc hoạt động xuất khẩu thì tác động lan tỏa tích cực đạt được mới cao nhất Vì vậy, đòi hỏi Nhà nước trong quá trình quản lý, vận hành nền kinh tế cần tạo ra cơ chế gắn kết chặt chẽ giữa thu hút FDI với phát triển CNCBCT, cụ thể: (1) Chọn lọc dự án FDI hướng tới các ngành công nghiệp công nghệ cao và trung bình cao, (2) Tạo nền tảng để phát huy tác động lan tỏa tích cực như cải thiện năng lực tài chính của doanh nghiệp, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu khoa học và sáng tạo công nghệ, nâng cấp cơ sở hạ tầng, cải thiện môi trường kinh doanh, (3) Tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và các doanh nghiệp khác trong ngành để phát huy chuyển giao công nghệ, kỹ năng và thông tin thị trường xuất khẩu

7 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của Luận án được chia làm 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của

ngành công nghiệp chế biến chế tạo

Chương 2: Thực trạng tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của

ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam

Chương 3: Giải pháp tăng cường tác động lan tỏa từ FDI tới xuất

khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam

1.1.1 Khái niệm về tác động lan tỏa từ FDI

Tác động lan tỏa từ FDI có thể hiểu là tác động gián tiếp từ FDI tới các doanh nghiệp ở nước sở tại làm cải thiện năng xuất và hành vi kinh doanh của các doanh nghiệp này thông qua việc học hỏi và/hoặc sao chép công nghệ tiên tiến hơn từ các doanh nghiệp FDI (như công nghệ sản xuất, bí kíp kỹ thuật, kỹ năng sản xuất, kỹ năng quản lý) và/hoặc chịu áp lực cải tiến công nghệ và hành vi kinh doanh để có thể tồn tại, gia tăng hiệu quả kinh doanh và cạnh tranh thành công với các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trên thị trường

1.1.2 Khái niệm về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

1.1.2.1 Khái niệm công nghiệp chế biến chế tạo

Ở Việt Nam, công nghiệp chế biến chế tạo được định nghĩa là

“những ngành công nghiệp có liên quan tới các hoạt động làm biến đổi về mặt vật lý, hoá học của vật liệu, chất liệu hoặc làm biến đổi các thành phần cấu thành của nó, để tạo ra sản phẩm mới Trong đó, những thay đổi, đổi mới hoặc khôi phục lại hàng hoá thường được xem xét là hoạt động chế biến Đầu ra của quá trình sản xuất có thể được coi là hoàn thiện dưới dạng là sản phẩm cho tiêu dùng cuối cùng hoặc là bán thành phẩm và trở thành đầu vào của hoạt động chế

biến tiếp theo”, và được phân loại thành 24 nhóm ngành công nghiệp cấp 1 từ ngành 10 đến ngành 33

1.1.2.2 Khái niệm tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

Tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo được hiểu là các tác động gián tiếp tích cực và tiêu cực được tạo ra bởi dòng FDI vào ngành công nghiệp chế biến chế tạo làm thay đổi kết quả xuất khẩu của các doanh nghiệp trong ngành, từ

đó cộng hưởng tạo nên sự thay đổi về kết quả xuất khẩu của toàn ngành

1.1.3 Các hình thức tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

Tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu diễn ra dưới hai hình thức,

là tác động lan tỏa theo chiều ngang và tác động lan tỏa theo chiều dọc Tác động lan tỏa theo chiều ngang là tác động lan tỏa trong nội

bộ ngành Tác động lan tỏa theo chiều dọc là tác động lan tỏa giữa

các ngành

1.1.4 Các kênh truyền dẫn tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo

1.1.4.1 Kênh cải thiện năng lực xuất khẩu của ngành

Hiệu ứng này có được thông qua ba kênh sau đây: (1) Kênh cạnh tranh, (ii) Kênh chuyển giao công nghệ thông qua liên kết sản xuất, (iii) Kênh di chuyển lao động

1.1.4.2 Kênh thu hút thêm các doanh nghiệp FDI vệ tinh vào ngành

Khi các doanh nghiệp FDI di chuyển hoạt động sản xuất hàng hóa toàn cầu, sẽ kéo theo chuỗi cung ứng toàn cầu của các hãng này di chuyển theo

1.1.4.3 Kênh thị trường xuất khẩu

Các doanh nghiệp FDI là những doanh nghiệp có mặt ở nhiều quốc gia, cho nên bản thân những doanh nghiệp này sẽ là người cung cấp các thông tin về thị trường nước ngoài, khách hàng nước ngoài, các kênh phân phối hàng hóa ra nước ngoài và công nghệ nước ngoài

1.1.5 Các yếu tố tác động tới lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở nước nhận đầu tư

1.1.5.1 Các yếu tố liên quan tới đặc điểm dòng vốn FDI vào ngành

- Quy mô đầu tư

- Định hướng xuất khẩu của các doanh nghiệp FDI

- Động cơ đầu tư trực tiếp nước ngoài của các doanh nghiệp FDI

- Mức độ tiên tiến của công nghệ của các doanh nghiệp FDI

- Năng lực xuất khẩu của các doanh nghiệp trong ngành như: quy

mô doanh nghiệp, năng lực tài chính, năng lực tổ chức quản lý, chất lượng nguồn nhân lực, chiến lược đầu tư phát triển công nghệ, định hướng xuất khẩu

- Các đặc trưng riêng biệt của ngành

- Sự phát triển của các công nghiệp hỗ trợ của ngành

1.1.5.3 Các yếu tố liên quan tới môi trường kinh doanh tại nước nhận đầu tư

- Nền tảng phát triển kinh tế

- Các yếu tố nguồn lực sản xuất

- Chính sách kinh tế ảnh hưởng tới doanh nghiệp xuất khẩu

1.2 Kinh nghiệm quốc tế trong việc tăng cường tác động lan tỏa

từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế chế tạo

Nghiên cứu thực tiễn kinh nghiệm của 3 nước là Thái Lan, Trung Quốc và Malaysia, tác giả rút ra được tám bài học kinh nghiệm lớn dưới đây cho Việt Nam:

- Phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước

- Tạo dựng nguồn nhân lực nội địa chất lượng tốt và dồi dào

- Phát triển cơ sở hạ tầng

- Tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch và thuận lợi

- Khuyến khích doanh nghiệp FDI liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp nội địa trong sản xuất hàng hóa xuất khẩu

- Ưu đãi doanh nghiệp xuất khẩu về vốn, thuế, lãi suất tín dụng

- Lựa chọn công nghệ và đối tác đầu tư trực tiếp nước ngoài

- Điều tiết dòng FDI theo mục tiêu phát triển kinh tế từng giai đoạn

1.3 Đề xuất mô hình đánh giá tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam

1.3.1 Khung nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở các nước nhận đầu tư, tác giả tiến hành mô hình hóa lý luận về vấn đề nghiên cứu như sơ đồ sau:

Sơ đồ 1.5 Khung nghiên cứu về tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam

1.3.2 Mô hình nghiên cứu

Trên cơ sở kế thừa nghiên cứu của Anwar & Nguyễn Phi Lân (2011a) và Đào Văn Thanh (2013), tác giả đề xuất mô hình ước lượng kiểm định như sau:

logXK ijt = f(logLD ijt ,CLLD ijt ,FI ijt , DT ijt , logVon ijt ,QM ijt ,CMH jt ,PCI ijt ,LantoaFDI jt ,µ it ) (1)

Trong đó, XKijt là giá trị xuất khẩu của doanh nghiệp i ngành j năm t Trong mô hình (1) tác giả có bổ sung biến quy mô QMijt của doanh nghiệp và biến môi trường kinh doanh PCIijt Do các biến

XKijt, LDijt và Vonijt có sự dao động lớn giữa các doanh nghiệp i nên tác giả sử dụng biến logXKijt, logLDijt và logVonijt để thay thế

XK

FDI

Áp lực cạnh tranh Chuyển giao công nghệ