SKKN: Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài cho giờ đọc Văn lớp 10 trung học phổ thông

Luật giáo dục Điều 28 yêu cầu: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp, môn học, bồi dưỡng phư

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN HỌC SINH CHUẨN BỊ BÀI CHO GIỜ ĐỌC VĂN LỚP 10 TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG

I lí do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học là một trọng tâm của đổi mới giáo dục Trung học phổ thông Luật giáo dục (Điều 28) yêu cầu: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú, hứng thú học tập cho học sinh.” Dạy học văn nhất thiết phải đổi mới theo hướng “ Đặt HS vào hoạt động trung tâm của quá trình dạy học”, giáo viên đóng vai trò tổ chức, định hướng cho HS đọc hiểu, lĩnh hội văn bản văn học Hướng HS vào hoạt dộng, tổ chức cho các em hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm theo đúng đặc thù quy luật sáng tạo và cảm thụ văn học được xem là một trong những vấn đề cơ bản có ý nghĩa phương pháp luận trong đổi mới phương pháp dạy học văn hiện nay Vấn đề đặt ra là phải xác định các phương pháp, để tìm ra hệ thống các hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương trong nhà trường

Dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của HS phải được thực hiện qua nhiều bước, nhiều khâu khác nhau trong quy trình dạy học, trong đó bao gồm cả việc chuẩn bị bài trước khi đến lớp của cả giáo viên và học sinh ở tất cả các môn học Với môn Văn, phát huy vai trò chủ thể của HS trong giờ học phải được xem như là một nguyên tắc cơ bản, phải đưa nguyên tắc ấy vào một khâu trong quá trình dạy học, trong giáo án của giáo viên qua từng tiết dạy Đổi mới phương pháp dạy học Văn được thực hiện qua nhiều khâu, nhiều bước, nhiều thao tác Không khí, chất lượng học Văn của HS trước hết phải bắt đầu từ những tiết Đọc văn Muốn phát huy vai trò chủ thể - năng lực cảm thụ văn chương của HS thì

GV phải biết khơi gợi, tổ chức, dẫn dắt HS tham gia tích cực, chủ động vào bài học Muốn vậy, chính các em phải có sự chuẩn bị bài trước một cách khoa học qua phương pháp hướng dẫn của giáo viên

Sách giáo khoa 10 Ngữ văn có nhiều thay đổi, được biên soan theo hướng

tinh giản và tích hợp Vì thế muốn học tốt ở trên lớp, tích cực hoạt động trong quá trình tiếp nhận, lĩnh hội tác phẩm thì đòi hỏi HS phải thực hiện tốt khâu chuẩn bị bài ở nhà, và chắc chắn một điều, nếu giờ Đọc văn nào mà có sự chuẩn

bị công phu ở cả thầy lẫn trò thì giờ học đó sẽ đạt kết quả khả quan hơn Tuy nhiên, một thực trạng khá phổ biến hiện nay là nhiều GV dạy Văn chưa thực sự chú trọng đến khâu hướng dẫn HS chuẩn bị bài ở nhà, hoặc có thực hiện thì cũng mới chỉ ở hình thức tự phát, thiếu tính khoa học Về phía HS, các em chưa xây dựng cho mình thói quen chuẩn bị bài kĩ trong nhận thức và hành động

Vì những lí do và thực tế nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất một số biện pháp

Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài cho giờ đọc văn lớp 10 Trung học phổ thông,

với mong muốn nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả môn Ngữ văn trong tình hình hiện nay

II Cơ sở lí luận và thực tiễn

1 Cơ sở lí luận

1.1 Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Văn hiện nay và việc chuẩn bị bài

của học sinh

Đổi mới phương pháp dạy học là một trọng tâm của đổi mới giáo dục Trung học phổ thông Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo quyết định số 16/2006/QĐ – BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ giáo dục

và Đào tạo đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học, bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”

Có thể coi việc chuyển từ dạy học lấy giáo viên làm trung tâm của quá trình dạy học sang dạy học hướng vào người học, phát huy tính tích cực, tự học, sáng tạo của HS là quan điểm lí luận dạy học có tính định hướng chung cho việc đổi mới phương pháp dạy học Nói cách khác cốt lõi của đổi mới dạy và học là

hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống thói quen học tập thụ động Vì vậy, việc hướng dẫn HS giúp các em chuẩn bị bài tốt ở nhà trở thành một yêu cầu thiết thực có giá trị to lớn trong tiến trình dạy học trên lớp của GV và HS, giúp HS chủ động, tích cực trong quá trình học tập Việc chuẩn bị bài ở nhà là một nội dung nằm trong phương pháp tự học, mà tự học là phương pháp cốt lõi trong đỗi mới phương pháp dạy học hiện nay Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội

Với môn Ngữ văn, hướng học sinh vào hoạt động, tổ chức cho HS chiếm lĩnh tác phẩm theo đúng quy luật sáng tạo và cảm thụ văn học được xem là một trong những vấn đề cơ bản có ý nghĩa phương pháp luận trong đổi mới phương pháp dạy học Văn hiện nay

1.2 Vấn đề dạy Đọc văn với việc chuẩn bị bài của học sinh

Đọc văn là một phân môn trong bộ môn Ngữ văn ở Trường THPT bên cạnh hai phân môn khác là Làm văn và Tiếng Việt

Đây là phân môn quan trọng trong ba phân môn, trước đây gọi là Giảng văn, nay thay bằng tên gọi Đọc văn Giờ Đọc văn là giờ mà dưới sự hướng dẫn

tổ chức của thầy, HS đọc và tìm hiểu văn bản

Với tư cách là một thao tác thì đọc văn được hiểu là đọc văn bản văn học để tìm hiểu, phân tích, cảm nhận giá trị của nó

Với yêu cầu đổi mới hiện nay, HS là chủ thể tiếp nhận, tích cực sáng tạo trong các giờ Đọc văn Đã qua rồi kiểu dạy đơn thuần thầy giảng – trò nghe, thầy đọc – trò chép, giáo viên đóng vai trò tổ chức, định hướng, điều khiển quá trình tiếp nhận của học sinh Để phát huy năng lực tiếp nhận, hiệu quả giờ Đọc văn thì giáo viên linh hoạt sử dụng nhiều phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, và vì thế chuẩn bị bài ở nhà là việc làm không thể xem nhẹ đối với người học văn hiện nay Tất nhiên, việc chuẩn bị như thế nào phụ thuộc rất nhiều vào

sự hướng dẫn của giáo viên

2 Cơ sở thực tiễn.

2.1 Về chương trình và Sách giáo khoa Ngữ văn 10

Như tên gọi của đề tài, tôi tập trung nghiên cứu chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn 10 (dành cho chương trình phân ban, cụ thể hơn đó là ban cơ bản

và ban khoa học tự nhiên)

Đọc văn là một phân môn nằm trong môn Ngữ văn ở trường phổ thông, bao gồm các dạng bài: Đọc- hiểu văn bản; Lịch sử văn học; Lí luận văn học

Cấu trúc của bài đọc - hiểu văn bản trong sách giáo khoa là: Tên văn bản -

Kết quả cần đạt - tiểu dẫn - văn bản - hướng dẫn học bài - ghi nhớ - luyện tập Sau mỗi văn bản bao giờ cũng có mục hướng dẫn học bài của sách giáo khoa Ngữ văn Tùy theo phạm vi nội dung, đặc điểm, tính chất của mỗi bài học, mỗi văn bản mà phần hướng dẫn học bài được biên soạn khác nhau Nhìn chung, các câu hỏi ở mục này thường được sắp xếp theo một hệ thống với các mức độ khác nhau nhằm gợi ý, dẫn dắt, định hướng cho học sinh tìm hiểu văn bản và cách học bài Hệ thống các câu hỏi này không những là cách thức tìm hiểu văn bản mà còn bao hàm phương pháp kiển tra, đánh giá người học Người biên soạn sách giáo khoa sắp xếp câu hỏi hướng dẫn theo trình tự từ dễ đến khó;

từ từng phần, chi tiết, từ những phát hiện cụ thể đến tổng hợp khái quát Chẳng

hạn sách giáo khoa Ngữ văn 10 hướng dẫn đọc bài cho đoạn thơ Trao duyên(

Trích Truyện Kiều của Nguyễn Du) bằng hệ thống các câu hỏi như sau:

1 Việc Kiều nhắc đến các kỉ niệm của tình yêu có ý nghĩa gì?

2 Hãy tìm những từ ngữ cho thấy Kiều đã nghĩ đến cái chết Việc tập trung dày đặc những từ ngữ đó có ý nghĩa gì?

3 Kiều đối thoại với những ai? Phân tích diễn biến tâm trạng của Kiều qua các lời thoại trong đoạn trích Nhận xét mối quan hệ giữa tình cảm và lí trí, nhân cách và thân phận của Kiều qua đoạn trích

Những câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa Ngữ văn là những

định hướng quan trọng để giáo viên tìm hiểu khi soạn giáo án và định hướng học sinh chuẩn bị bài, điều đó có nghĩa là các em bước đầu tìm hiểu tác phẩm theo

cách hiểu của mình Câu hỏi trong phần hướng dẫn học bài nhìn chung được sắp xếp theo một hệ thống lô gic và hợp lý Tuy nhiên, ở một số bài các câu hỏi đưa

ra có lúc yêu cầu quá cao hoặc chưa phù hợp với “tầm đón nhận” của HS vì vậy, trách nhiệm của GV là phải biết cách gia công lại sao cho câu hỏi phù hợp với đối tượng của mình

Như vậy SGK Ngữ văn 10 và từng phân môn nói riêng được biên soạn

theo hướng gợi mở, hướng dẫn HS cách học và theo hướng tích hợp đặt ra những vấn đề buộc GV phải chú ý đến khâu chuẩn bị bài cho HS đạt kết quả cao trong giờ Đọc văn trên lớp cũng như chất lượng dạy học văn nói chung

2.2 Thực trạng hướng dẫn HS chuẩn bị bài của GV và việc chuẩn bị bài của

HS cho giờ Đọc văn ở lớp 10 Trung học phổ thông Sông Ray

Với hình thức dự giờ, trao đổi, xem vở, giáo án, tôi đã có cái nhìn khá khách quan, sát thực tế về tình hình hướng dẫn HS chuẩn bị bài ở nhà của GV và việc chuẩn bị bài ở nhà của HS hiện nay ở Trường THPT Sông Ray

Phải nói rằng cùng với việc đổi mới chương trình, SGK, trước yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, chúng ta thật sự ghi nhận sự nhiệt tình

và tích cực của nhiều thầy cô giáo dạy văn trong việc đi tìm, đề xuất và thực hiện các phương pháp dạy học Văn nhằm phát huy tính tích cực chủ động của

HS trong giờ học Thực trạng lên lớp theo kiểu thầy giảng – trò nghe, thầy đọc – trò chép đã giảm đáng kể Không khí dạy học Văn đã có sự biến đổi Qua dự giờ, tìm hiểu tôi rút ra một điều là ở tiết học nào mà HS có sự chuẩn bị bài kĩ càng, phù hợp nội dung bài học dưới sự hướng dẫn tích cực của GV thì không khí giờ học đó sôi nổi: Học sinh chủ động say sưa phát biểu xây dựng bài, giáo viên thuyết giảng ít hơn, giờ học hiệu quả hơn Tuy nhiên, khách quan mà nói,

số tiết HS có sự chuẩn bị bài chu đáo với nhiều cách thức khác nhau chưa phải

là nhiều Hầu như chỉ tập trung nhiều hơn trong những giờ thao giảng, hội giảng của giáo viên Qua tìm hiểu tôi thấy có không ít tiết Đọc văn không khí dạy học vẫn còn đơn điệu, trầm buồn, nếu không muốn nói là nhàm chán Tình trạng GV dặn dò qua loa, HS không chuẩn bị hoặc chuẩn bị bài một cách đối phó vẫn diễn

ra phổ biến Giờ học vì thế vẫn còn nặng về thuyết giảng của giáo viên, tính tích cực, chủ động của HS chưa được phát huy

Từ cơ sở lí luận và thực tiễn trên, tôi nhận thấy việc hướng dẫn HS chuẩn

bị bài một cách hệ thống, khoa học sáng tạo là vấn đề vô cùng quan trọng, cần thiết Một giờ Đọc văn thành công hay không, không khí giờ học như thế nào và chất lượng, hiệu quả giờ học Văn ra sao xét cho cùng phụ thuộc vào niềm say

mê nghề, năng khiếu sư phạm và nghệ thuật tổ chức, hướng dẫn của GV và ý thức của học sinh Và dĩ nhiên, hướng dẫn HS chuẩn bị bài là một trong những yếu tố làm nên chất lượng dạy học Ngữ văn trong nhà trường Trung học phổ thông hiện nay

III NỘI DUNG, CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI

1 Định hướng cho việc đề xuất các biện pháp nhằm giúp học sinh chuẩn bị

bài

1.1 Cần dựa vào các mục biên soạn trong SGK để hướng dẫn HS chuẩn bị

bài

Với người dạy và người học hiện nay ở nước ta, SGK là công cụ có tính

chất pháp lí Nội dung kiểm tra, thi cử bắt đầu và xuất phát từ chương trình và Sách giáo khoa Nói cách khác dạy và học không thể thoát li chương trình và Sách giáo khoa

Phần Đọc văn trong SGK Ngữ văn 10 được biên soạn theo một cấu trúc cố định với những mục rõ ràng:

- Trình tự các mục ở SGK Ngữ văn 10 (chuẩn) là: Tên văn bản – Kết quả cần đạt – Tiểu dẫn - Văn bản – Hướng dẫn học bài – Ghi nhớ - Luyện tập

- Trình tự các mục ở SGK Ngữ văn 10 (nâng cao) là: Tên văn bản – Kết quả cần đạt – Tiểu dẫn – Văn bản – Hướng dẫn học bài – bài tập nâng cao – Trí thức đọc – hiểu

Để chuẩn bị bài, nhất thiết HS phải có trong tay quyển SGK và tự làm việc với sách theo hướng dẫn của thầy cô giáo Trang bị SGK đầy đủ, HS thường xuyên đọc sách, bám sát tất cả các mục ở trong SGK, mỗi mục có một vai trò cụ

thể Đặc biệt, HS phải chú trọng đến mục hướng dẫn học bài sau mỗi văn bản

Đây là mục quan trọng có tác dụng định hướng tìm hiểu văn bản, bài học cho cả người học và người dạy Ở mục hướng dẫn học bài này có nhiều câu hỏi được sắp xếp theo hệ thống Dựa vào hệ thống câu hỏi này để GV hướng dẫn HS chuẩn bị bài một cách phù hợp, thiết thực và có hiệu quả Bắt đầu từ SGK là một định hướng khoa học trong việc hướng dẫn HS chuẩn bị bài cho giờ Đọc văn

Chẳng hạn khi dạy bài thơ Tỏ lòng (Thuật hoài) của Phạm Ngũ Lão, để trả lời

được các câu hỏi trong SGK, giáo viên cần hướng dẫn HS tìm đọc thêm một số

tác phẩm thơ văn Lí Trần Đi từ câu hỏi số 4, phân tích ý nghĩa nỗi “ thẹn”

trong câu thơ cuối, người dạy có thể yêu cầu HS tìm những câu thơ thể hiện

quan niệm chí làm trai của các tác giả khác, từ đó làm nổi bật quan niệm về chí

làm trai của Phạm Ngũ lão Dạy văn bản Hiền tài là nguyên khí của quốc gia (

Thân Nhân Trung) từ mục kết quả cần đạt và hướng dẫn học bài, GV có thể

hướng dẫn HS chuẩn bị bài theo từng nhóm để lên thuyết trình, trao đổi theo các

nội dung như: Quan niệm của Thân Nhân Trung về hiền tài, vai trò của hiền tài

qua các thời đại, việc sử dụng người hiền tài hiện nay ở nước ta

1.2 Cần xuất phát từ thực tiễn dạy học Văn ở từng vùng, từng trường, từng

lớp cụ thể để hướng dẫn HS chuẩn bị bài

Học sinh lớp 10 trên cả nước đều học chung một bộ SGK của nhà xuất bản Giáo dục, cùng theo một chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo Tuy nhiên, môi trường, cũng như chất lượng dạy học của giáo viên – học sinh ở mỗi vùng miền không phải giống nhau Điều kiện, môi trường học tập của HS nông thôn, miền núi, vùng sâu xa chắc chắn không bằng các trường thành phố, thị xã Học sinh ở các trường không thi tuyển mặt bằng chung sẽ có độ chênh lệch so với

HS các trường được tuyển chọn qua kì thi vào lớp 10 Ngay trong một trương học, giữa các lớp cùng một ban hay khác ban cũng có sự khác nhau về không khí học tập, trình độ, năng khiếu, chất lượng học văn Người GV dạy văn phải thật sự nhạy cảm, xuất phát từ tình hình của lớp, của trường nơi mình trực tiếp

giảng dạy để có cơ sở định hướng cho việc hướng dẫn HS chuẩn bị bài sao cho thiết thực với đối tượng người học để đạt kết quả tốt

1 3 Cần gắn với từng bài học cụ thể phù hợp với đặc trưng thể loại để

hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài

Như đã trình bày, phân môn Đọc văn ở SGK Ngữ văn 10 bao gồm các dạng bài khác nhau với các phần văn học dân gian Việt Nam, văn học Trung đại Việt Nam và văn học nước ngoài Mỗi bài học, mỗi văn bản được phân bố với một số lượng thời gian nhất định trong bảng phân phối chương trình Vì thế, giáo viên nhất thiết phải gắn với từng bài học, từng tác phẩm với số tiết quy định cụ thể để hướng dẫn HS cách thức nội dung, mức độ soạn bài phù hợp Chẳng hạn với những bài học trong một tiết thì có cách hướng dẫn chuẩn bị bài gọn, nhẹ hơn so với bài hai tiết Giáo viên cũng cần phải xem xét đặc điểm, tính chất của từng văn bản cụ thể để yêu cầu HS chuẩn bị: Thơ khác với văn xuôi, bài văn học sử

khác với đọc hiểu văn bản Ví dụ hướng dẫn HS chuẩn bị bài Khái quát văn học

Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX, GV yêu cầu HS đọc bài giới thiệu trong

SGK và phát hiện ra những luận điểm chính, những mốc quan trọng trong tiến

trình vận động, phát triển của văn học Dạy các văn bản cụ thể như Thu hứng của Đỗ phủ hay Tấm Cám thì GV lại yêu cầu HS phát hiện ra những hình ảnh,

chi tiết nghệ thuật đặc sắc

Mặt khác, hiện nay định hướng giảng dạy phần Văn theo phương pháp mới đặc biệt chú trọng yêu cầu tích hợp và đặc trưng thể loại Xuất phát từ yêu cầu tích hợp cũng như ý thức về việc bám sát đặc trưng thể loại là định hướng đúng đắn cung cấp tri thức đọc hiểu cho HS, mà trước hết là ở khâu giúp các em chuẩn bị tốt bài ở nhà

1.4 Cần phải dựa trên phương pháp dạy học trong tiến trình tổ chức các bước lên lớp để hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài

Lựa chọn phương pháp dạy học nào là tùy thuộc vào từng giáo viên và phù hợp với mỗi bài học Một giờ Đọc văn thường trải qua các bước với những hoạt động và thao tác khác nhau Vậy tổ chức lên lớp, dẫn dắt HS tìm hiểu văn bản,

chiếm lĩnh tri thức như thế nào để đạt hiệu quả là phụ thuộc vào ý đồ và năng lực của người dạy Giáo viên là kĩ sư thiết kế giờ dạy học Học sinh phải làm gì,

GV tổ chức, dẫn dắt ra sao đều phải chuẩn bị trước Dựa vào phương pháp dạy học và tiến trình tổ chức đó mà hướng dẫn, yêu cầu HS chuẩn bị bài ở nhà Chẳng hạn, sử dụng phương pháp Cemina thì không thể không đưa ra những vấn

đề và phân công HS chuẩn bị ở nhà

Phương pháp và cách thức dạy học, lên lớp của GV rất phong phú và đa dạng Tất cả đều được định hướng khi soạn bài Ứng với mỗi bài học là một phương pháp với thứ tự các bước khác nhau Theo đó người thầy phải linh động trong việc đưa ra những cách thức soạn bài khác nhau phù hợp và có tác dụng thiết thực đối với người học

2 Một số biện pháp nhằm giúp HS chuẩn bị bài cho giờ Đọc văn ở lớp 10 Trung học phổ thông

2.1 Giáo viên nắm chắc ý đồ của người soạn SGK ở phần hướng dẫn học bài

sau mỗi văn bản

Với tinh thần đổi mới, Sách giáo khoa hiện nay được biên soạn theo hướng tích hợp, đảm bảo các yếu tố cơ bản, tinh giản, hiện đại, tạo điều kiện để học sinh tự học, tự nghiên cứu

Phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong giờ học Văn, Sách giáo

khoa Ngữ văn không chỉ biết chú ý đến nội dung thông tin cần đạt, hiệu quả

thông tin kiến thức mà còn đặc biệt coi trọng cách học sinh nắm dữ liệu, thông tin đó như thế nào Theo GS Phan Trọng Luận, Sách giáo khoa “viết theo lối cũ

là chỉ chú trọng việc học sinh phải nắm và sử dụng thông tin mà coi nhẹ yêu cầu quan trọng nhất là sáng tạo thông tin Viết theo lối cũ là chỉ chú trọng đến kiến thức sách vở mà không quan tâm đến những vấn đề cuộc sống mà học sinh đang sống hay sẽ sống Viết theo lối cũ là chỉ nhằm vào kiến thức mà coi nhẹ yêu cầu

phát triển trí tuệ và nhân cách cho học sinh qua từng bài học” Sách giáo khoa

Ngữ văn mới đã được biên soạn theo hướng đổi mới đáp ứng yêu cầu phát huy

tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong thời đại mới