Triết lí nhân sinh trong nghi lễ thờ cúng của người êđê ở buôn ma thuột (tt)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘIMAI TRỌNG AN VINH TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG NGHI LỄ THỜ CÚNG CỦA NGƯỜI ÊĐÊ Ở BUÔN MA THUỘT Chuyên ngành: Triết học Mã số: 9229001 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

MAI TRỌNG AN VINH

TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG NGHI LỄ THỜ CÚNG

CỦA NGƯỜI ÊĐÊ Ở BUÔN MA THUỘT

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 9229001

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - Năm 2021

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Bộ Giáo dục và đào tạo

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Lê Văn Đoán PGS TS Trần Đăng Sinh

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Ngọc Hà

Viện Triết học

Phản biện 2: PGS.TS Hoàng Thị Lan

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí MinhPhản biện 3: PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân

văn – Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường

họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

136 Xuân Thủy - Cầu Giấy - Hà Nội

vào hồi………giờ……… tháng……… năm…………

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

- Thư viện Truờng Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cho đến nay, việc nghiên cứu nền văn hóa Êđê, đặc biệt lànghi lễ thờ cúng của tộc người này ở góc độ triết học vẫn còn làkhoảng trống khoa học Nghiên cứu góc độ này trong nghi lễ thờcúng là việc cần thiết nhằm góp phần khẳng định sự tồn tại của tưtưởng triết học trong nền văn hóa dân gian của người Ê đê nóichung và trong nghi lễ thờ cúng của tộc người này nói riêng Vìsuy đến tận cùng thì giá trị cốt lõi của nghi lễ thờ cúng chính lànhững triết lý nhân sinh ẩn chứa bên trong nó Đó chính là những

lý do để chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Triết lý nhân sinhtrong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột” để thựchiện luận án tiến sĩ của mình

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất một số giải pháp nhằm định hướng phát huy nhữnggiá trị, khắc phục những hạn chế trong hoạt động tín ngưỡng nóichung và nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột nóiriêng

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

 Hệ thống những vấn đề lý luận liên quan đến triết lý nhânsinh trong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột

 Phân tích làm rõ những nội dung cơ bản triết lý nhân sinhtrong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột

 Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy giá trị,khắc phục hạn chế trong hoạt động tín ngưỡng nói chung vàtrong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột nói riêng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Triết lý nhân sinh trong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ởBuôn Ma Thuột.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Về không gian nghiên cứu

Địa bàn nghiên cứu của luận án là tất cả các buôn Êđê ở thànhphố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, mà trọng tâm là ba buôn:Dhă Prong, Êa Nao A và Kmrơng Prông B

3.2.2 Về nội dung nghiên cứu

Chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu những nghi lễ phản ánh rõnét những triết lý nhân sinh của tộc người này Cụ thể là những

nghi lễ sau: Hứa cúng sức khỏe, trỉa hạt, Thổi tai, đặt tên, cúng trỉa lúa, cúng tuốt lúa, rước hồn lúa, cúng xua đuổi thần ác, cúng xả xui cho người sản phụ và bà đỡ, chôn người chết, bỏ mả, chia tay người chết, rước cây nêu, làm trống h’gơr, cúng chặt hạ cây, chọn đất làm rẫy và phát rẫy, cúng trận mưa đầu mùa, nghi

lễ kết nghĩa, cúng rước ghế K’pan, hỏi và thách cưới, rước rể, cưới, cúng bến nước, cầu bếp, lên nhà mới, cầu bếp, rửa chân, rửa nhà và ăn cơm mới.

3.2.3 Về thời gian nghiên cứu

Những nghi lễ thờ cúng truyền thống từ năm 1986 trở vềtrước và lẽ dĩ nhiên, khái niệm “người Êđê” trong luận án nàydùng để chỉ người Êđê truyền thống

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác –Lênin và những quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận án, nghiên cứu sinh sử dụng chủ yếuphương pháp luận của triết học Mác – Lênin, kết hợp với cácphương pháp nghiên cứu khoa học khác như: logic – lịch sử,phân tích - tổng hợp và quan sát – tham dự, phỏng vấn sâu, điềutra điền dã và thảo luận nhóm.

5 Đóng góp của luận án

Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy các giá trị tích cực

và khắc phục những hạn chế trong nghi lễ thờ cúng của ngườiÊđê ở Buôn Ma Thuột hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần là một trong nhữngnguồn tài liệu tham khảo cho việc xây dựng chính sách văn hóacủa Đảng và Nhà nước nhằm hoạch định các chính sách về vănhóa truyền thống, tín ngưỡng, tôn giáo phù hợp với tình hình hiệnnay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệutham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy các vấn đề có liên quanđến văn hóa truyền thống, tín ngưỡng của người Êđê ở Buôn

Ma Thuột

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận, danh mục tài liệu thamkhảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương và 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến triết lý và triết lý nhân sinh

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến triết lý

Có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến triết lý như:Công trình Triết lý đã đi đến đâu? của Trần Đức Thảo ra mắt vàonăm 1950; Công trình Triết lý văn hóa - khái luận của NguyễnĐăng Thục ra mắt đọc giả vào năm 1959; Công trình Triết lý làgì? của Martin Heidegger do Phạm Công Thiện dịch, được ra mắttại Sài Gòn vào năm 1969; Công trình Triết lý cái đình của tácgiả Kim Định, đƣợc xuất bản năm 1971; Công trình Triết lý đốichiếu được tác giả Nguyễn Đăng Thục cho ra mắt năm 1973;Công trình Triết lý phát triển ở Việt Nam – Mấy vấn đề cốt yếucủa tác giả Phạm Xuân Nam (chủ biên) ra mắt năm 2002; Côngtrình Triết lý trong văn hóa phương Đông của tác giả NguyễnHùng Hậu xuất bản năm 2002; Công trình Triết lý phương Đông– giá trị và bài học lịch sử của tác giả Trịnh Doãn Chính, xuấtbản năm 2005; Công trình Triết Lý Hành Động Hồ Chí Minh củatác giả Yên Ngọc Trung, ra mắt năm 2019

1.1.2 Nhóm công trình liên quan đến triết lý nhân sinh

Có rất nhiều công trình liên quan đến triết lý nhân sinh như:Công trình Xây dựng nhân sinh quan của tác giả Nghiêm XuânHồng ra mắt năm 1960; Công trình Mối quan hệ giữa người vớingười của hai tác giả Saxe Commins và Robert N Linscott, biêndịch bởi Nguyễn Kim Dân, ra mắt tại Việt Nam vào năm 2005;Công trình Triết học nhân sinh do Stanley Rosen chủ biên, được

biên dịch bởi Nguyễn Minh Sơn, Lưu Văn Hy v à Nguyễn ĐứcPhú, ra mắt năm 2006;

Công trình Triết lý nhân sinh của tác giả Lê Kiến Cầu, Chu Quýbiên dịch ra mắt năm 2008; Công trình Triết học nhân sinh Mỹ vàmột số vấn đề nhân sinh cơ bản trong triết học Mỹ của tác giảTrịnh Sơn Hoan, được ra mắt năm 2018

1.2 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến nghi lễ thờ cúng của người Êđê

Có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến nghi lễ thờcúng của người Êđê như: Công trình Dân Làng Hồ của tác giảPiere Dourisboure; Công trình Người Ê Đê – một xã hội mẫuquyền của tác giả Anne De Hautecloque-howe và một loạt các tácgiả như: Nguyễn Trắc Dĩ với công trình Đồng bào các sắc tộcthiểu số ở Việt Nam; Toan Ánh - Cửu Long Giang với công trìnhCao nguyên miền Thượng; Bùi Đình với công trình Đường lên

xứ Thượng; Hồ Văn Đàm với công trình Giống người và gốc tíchtỉnh Darlac; Lân Đình với công trình Người Thượng dọc dãyTrường Sơn; Duy Việt với công trình Gốc tích đồng bào Rhadê; YYak Niê với công trình Cách đặt tên lót của người Thượng Đê vàcông trình Phong tục tập quán đồng bào Thượng của Nha Côngtác xã hội miền Thượng Ngoài ra năm 1980, công trình TâyNguyên của tác giả Hoàng Văn Huyền; Năm 1982 các tác giả BếViết Đẳng, Chu Thái Sơn, Vũ Thị Hồng và Vũ Đình Lợi, cho rađời công trình Đại cương về dân tộc Êđê, M’nông ở Đăk Lăk;Năm 1996, công trình Văn hóa cổ truyền Tây Nguyên của tác giảLưu Hùng được cho ra mắt

1.3 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến triết lý nhân sinh trong nghi lễ thờ cúng của người Êđê

Có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến triết lý nhânsinh trong nghi lễ thờ cúng như:

Năm 2007, nhóm tác giả Ngô Đức Thịnh, Lê Văn Kỳ vàNguyễn Quang Lê đã cho ra đời công trình nghiên cứu Phong tụctập quán cổ truyền một số dân tộc thiểu số ở Nam Tây Nguyên;Công trình Nghi lễ và phong tục các tộc người ở Tây Nguyên củaViện nghiên cứu Văn hóa ra đời năm 2007; Năm 2010, công trìnhNghi lễ - Lễ hội Êđê của tác giả Trương Bi ra mắt; Nhóm tác giảvới Hà Đình Thành làm chủ biên đã cho ra đời công trình nghiêncứu Cộng đồng dân tộc Êđê ở tỉnh Đắk Lắk hiện nay được Nhàxuất bản Từ điển xuất bản năm 2012; Đặc biệt gần đây nhất, năm

2017 là hai công trình với đề tài Các bài cúng trong nghi lễ vòngđời người của dân tộc Êđê ở tỉnh Đắk Lắk và Các bài cúng trongnghi lễ nông nghiệp của dân tộc Êđê của hai đồng tác giả làTrương Bi và Y Won

1.4 Những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết

Có thể khẳng định rằng cho đến hiện nay, những công trìnhnghiên cứu về nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở khía cạnh triếthọc còn rất ít, thậm chí những công trình nghiên cứu có đốitượng nghiên cứu chính là triết lý nhân sinh trong nghi lễ thờcúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột hoàn toàn chưa có Đó l àkhoảng trống khoa học tạo điều kiện cho những người đi sau có

cơ hội nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích, kế thừa các công trình nghiên cứu củacác nhà khoa học đi trước có liên quan đến đề tài Chúng tôi nhậnthấy cần tiếp tục nghiên cứu những vấn đề chính sau:

Thứ nhất, làm rõ những nhân tố tác động cho sự ra đời và tồn

tại của triết lý nhân sinh trong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ởBuôn Ma Thuột

Thứ hai, làm rõ nội dung cơ bản triết lý nhân sinh trong nghi

lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn Ma Thuột

Thứ ba, nhận định về những giá trị và hạn chế của triết lý

nhân sinh trong nghi lễ thờ cúng của người Êđê ở Buôn MaThuột Từ đó, đề xuất một số giải pháp phát huy giá trị và khắcphục những hạn chế của triết lý nhân sinh trong nghi lễ thờ cúngcủa người Êđê ở Buôn Ma Thuột hiện nay

Chương 2 TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG NGHI LỄ THỜ CÚNG CỦA NGƯỜI ÊĐÊ Ở BUÔN MA THUỘT: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 Một số khái niệm cơ bản

2.1.1 Khái niệm triết lí

Theo chúng tôi, triết lý là một bộ phận của triết học, nó là sự đúc kết súc tích, có tính khái quát cao về bản chất của một sự vật, một hiện tượng hoặc một trạng thái tâm lý nào đó Hoặc có thể hiểu, triết lý là những mệnh đề, có tính khái quát cao, được đúc kết từ sự chiêm nghiệm trong thực tiễn đời sống của con người, cộng đồng Nhưng lưu ý rằng triết lý thường là những

quan niệm của con người về một sự vật, hiện tượng hoặc mộttrạng thái tâm lý nào đó Nhưng không phải quan niệm nào cũng

là triết lý

2.1.2 Khái niệm triết lý nhân sinh

Theo chúng tôi, triết lý nhân sinh là những mệnh đề được đúc kết súc tích, có tính khái quát cao về bản chất con người và cuộc đời con người từ sự chiêm nghiệm qua đời sống thực tiễn của con người trong các mối quan hệ với vũ trụ, thiên nhiên và xã hội.

2.1.3 Khái niệm nghi lễ

Chúng tôi cho rằng, nghi lễ là trình tự các lễ thức mang tính biểu tượng cao được tất cả mọi người trong cộng đồng cùng thừa nhận, nó được lặp đi lặp lại rất nhiều lần trong đời sống, trở thành thói quen, tập tục in sâu trong tâm thức của mỗi cá nhân, cộng đồng Nghi lễ cũng là cách ứng xử của con người đối

với thiên nhiên, đối với thế giới siêu nhiên Nghi lễ không chỉ tồntại trong tôn giáo mà còn đi vào cuộc sống thường ngày của conngười dưới hình thức sinh hoạt tín ngưỡng, đặc biệt trong vănhóa dân gian

2.1.4 Khái niệm nghi lễ thờ cúng

Chúng tôi cho rằng nghi lễ thờ cúng là trình tự các lễ thứcmang tính biểu tượng cao của con người dành cho các bậc tiềnnhân, ông bà tổ tiên, các bậc thánh hiền có công với đất nước vàcác lực lượng siêu nhiên khác với tấm lòng tôn kính nhất

2.2 Các nhân tố tác động đến sự hình thành triết lý nhân sinh người Êđê ở Buôn Ma Thuột

2.2.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên của Buôn Ma Thuột

Thành phố Buôn Ma Thuột có vị trí trung tâm tỉnh Đắk Lắk,nằm trong vùng cao nguyên phía Tây của dãy Trường Sơn, có độcao trung bình 500 mét so với mặt nước biển, địa hình dốc thoải50-100 từ Đông sang Tây, chênh lệch về độ cao nhiều như vậykhiến cho hệ sinh thái động thực vật biến đổi phong phú

Trước kia, nơi đây là một trong những khu vực có rừng tựnhiên hàng đầu Việt Nam với tính đa dạng sinh học rất cao, hệđộng vật hoang dã nơi đây cũng rất phong phú

2.2.2 Khái quát về người Êđê

Nói đến các dân tộc tại chỗ ở Đắk Lắk, đầu tiên phải nói đếnngười Êđê Họ sinh sống chủ yếu ở Buôn Ma Thuột và rải rác ở

một số huyện khác trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Tộc người nàythuộc ngữ tộc Malayo – Polynesien, là ngôn ngữ của các tộcngười có nguồn gốc Nam Đảo Cũng như một số tộc người tạichổ khác, họ cũng phân chia tộc người mình thành nhiều nhómđịa phương khác nhau Nhưng sự khác biệt về phong tục, tậpquán giữa các nhóm người Êđê địa phương với nhau rất ít, khôngđáng kể Họ đều nói chung ngôn ngữ Êđê, chung hệ thống tínngưỡng, thần linh, chung một nền văn hóa.

2.2.3 Đặc điểm kinh tế của người Êđê ở Buôn Ma Thuột

2.2.3.1 Trồng trọt

Gạo là thực phẩm cơ bản của tộc người này, lúa được họ trồngtrên nương rẫy là chủ yếu Rẫy được người Êđê thực hiện theohình thức đa canh và mỗi năm chỉ trồng một vụ Phương phápcanh tác phổ biến của người Êđê là chọc lỗ và trỉa hạt, đặc điểmlàm rẫy của người Êđê là chế độ luận khoảnh

2.2.3.2 Chăn nuôi

Bên cạnh hoạt động trồng trọt, người Êđê còn chú trọng đếnhoạt động chăn nuôi gia cầm và gia súc, họ thường chăn nuôidưới hình thức thả rông là chủ yếu Tộc người này chăn nuôi vớimục đích phục vụ cho việc thực hành nghi lễ hơn là mục đíchkinh tế, thịt những con vật hiến sinh sau khi đã dâng cúng thầnlinh được người Êđê rất quý vì họ cho rằng đã có sự chứng giámcủa thần linh

2.2.3.4 Khai thác các nguồn lợi tự nhiên

Môi trường tự nhiên cung cấp nguồn thực phẩm chính chongười Êđê duy trì sự sống của mình Buôn Ma Thuột là vùng đất

có nhiều sông, suối, ao, hồ tự nhiên nên cũng là nguồn cung cấpcho người Êđê các loại thực phẩm dồi dào là các loại cá, tôm,

cua… Đặc biệt hơn, rừng cung cấp cho người Êđê những loại vậtliệu thiết yếu phục phụ cho đời sống hàng ngày như gỗ, tre, nứa,các loại dây leo,… để làm nhà sàn, nhà mồ,…

2.2.3.5 Nghề thủ công

Trong cộng đồng xã hội của người Êđê, nghề thủ công đượcphân chia theo giới tính Công việc đan gùi , rèn các vật dụngkim loại,… là của đàn ông Còn những việc như: dệt vải, làm đồgốm,… là phần việc dành cho phụ nữ Trong số những sản phẩmthủ công làm ra được, họ luôn dành những sản phẩm đẹp nhất,quý nhất để phục vụ cho việc thực hành nghi lễ là chủ yếu

2.2.4 Đặc điểm xã hội của người Êđê ở Buôn Ma Thuột

Xã hội Êđê vận hành theo tập quán tổ chức của chế độ mẫu

hệ Người Êđê gọi làng là “buôn” hoặc “buôn làng”, đó là tập hợpduy nhất mang tính tổ chức xã hội duy nhất của những ngườiđồng tộc có cùng khu vực cư trú và có chung những quy tắc ứng

xử theo luật tục Đây cũng là tập hợp cư dân cao nhất có mangtính tổ chức của xã hội Êđê, buôn là đơn vị kinh tế, văn hóa, cưtrú cơ bản của xã hội tộc người này

2.2.5 Đặc điểm văn hóa của người Êđê ở Buôn Ma Thuột

2.2.5.4 Văn hóa vật chất

Nhà dài:

Nhìn tổng thể hình dáng bên ngoài của ngôi nhà, nó luônmang hình dáng của một chiếc thuyền như muốn nhắc nhở vớicác thế hệ con cháu về nguồn gốc hải đảo của tộc người mình Nhà dài có kết cấu kiểu nhà sàn, đây là ngôi nhà lớn của nhiềuthế hệ sống chung, là nét đặc trưng của gia đình mẫu hệ ngườiÊđê Đây là nơi cư trú của nhiều gia đình nhỏ trong tổng thể mộtgia đình lớn

Ẩm thực:

Nguyên, vật liệu để chế biến các món ăn của người Êđê đượclấy từ thiên nhiên là chủ yếu, phần còn lại là từ hoạt động canhtác nương rẫy Món ăn chính của người Êđê là cơm nấu bằng gạo

tẻ hoặc gạo nếp, những lúc trong gia đình hết gạo thì họ thường

ăn bắp để thay thế, nó thường được giã nhỏ hoặc để nguyên hộtrồi nấu chín như cơm

Trang phục:

Người Êđê có nhiều nhóm địa phương khác nhau nhưng đều

có chung một hình thức trang phục Phụ nữ mặc váy dài và áongắn chui đầu, còn nam giới đóng khố và mặc áo cánh dài quámông

Đặc biệt, người Êđê thường sử dụng đồ trang sức để đeo trênngười, những món trang sức này được làm chủ yếu từ chất liệuđồng, bạc, hạt cườm Nguồn vải được người Êđê sử dụng để maytrang phục chủ yếu là do chính tộc người này tự dệt từ những sợibông có sẵn trong tự nhiên, thường là sợi bông xe xăn đượcnhuộm màu xanh chàm ngả đen

2.2.5.5 Văn hóa tinh thần

Nhạc cụ dân gian:

Cồng chiêng:

Đối với người Êđê, cồng chiêng là một trong những tài sảnquý giá nhất, nó được xem là phương tiện giúp con người thôngtin với thần linh Cồng chiêng là nhân tố góp phần tạo cho nghi

lễ thêm phần trang trọng, bên cạnh đó, nó còn tạo cho phần hộitrong nghi lễ thêm sôi động Cồng chiêng là nhạc cụ không thểthiếu trong các lễ hội, các nghi lễ thờ cúng quan trọng của người