Hát Then – một di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc Nùng tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang

MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 2. Mục tiêu 3. Mục đích 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5. Phương pháp nghiên cứu 6. Bố cục của đề tài Chương 1. PHÁC THẢO DIỆN MẠO VĂN HÓA HUYỆN YÊN THẾ TỈNH BẮC GIANG 1.1.Đặc điểm vị trí tự nhiên 1.2. Cư dân sinh sống 1.3. Kinh tế xã hội 1.4.1. Nguồn gốc lịch sử của hát Then cua người dân tộc Tày Nùng 1.4.2. Phong tục tập quán 1.5.1. Cơ cấu tổ chức và thành viên trong sinh hoạt hát Then 1.5.3 Mục đích ca hát và trang phục Chương 2. PHƯƠNG THỨC TRÌNH DIỄN VÀ TÍNH THỰC HÀNH XÃ HỘI CỦA HÁT THEN TẠI HUYỆN YÊN THẾ TỈNH BẮC GIANG 2.1.1. Hát then trong nghi lễ phong tục 2.1.2. Nội dung chính cua Hát Then của dân tộc Tày nùng 2.1.3. Hát Then trong tôn giáo tín ngưỡng Chương 3. KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN HÁT THEN CỦA DÂN TỘC TÀY NÙNG HIỆN NAY. 3.1. Một số giải pháp bảo tồn và phát triển hát xoan trong giai đoạn hiện nay 3.1.1. Những đề xuất kiến nghị KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tốt bài nghiên cứu này, đầu tiên cho em xin gửi lời cảm

ơn trân trọng nhất tới chú: ……… Phó trưởng phòng văn hóa huyện Yên Thế– người đã trực tiếp hướng dẫn chỉ bảo tận tình không quản ngại thời gian vàcông sức giúp em trong suốt quá trình tiếp cận với tất cả các tư liệu phục vụnội dung đề tài và hoàn thành bài nghiên cứu

Qua đây em xin gửi lời cảm ơn tới các anh chị, ngệ nhân hát then tronghuyện đã trau dồi đầy đủ những kiến thức chuyên ngành Đồng thời xin đượccảm ơn sự giúp Phòng văn hóa huyện Yên Thế giúp đỡ nhiệt tình , tạo điềukiện hoàn thành bài nghiên cứu ngày hôm nay

Chắc chắn bài nghiên cứu sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, cũngnhư hạn chế về mặt tư liệu, thực tiễn và thời gian Rất mong nhận được nhữnggóp ý, nhận xét để bài nghiên cứu của em được hoàn thiện hơn nữa

Em xin trân thành cảm ơn!

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

2.1.1 Hát then trong nghi lễ phong tục

2.1.2 Nội dung chính cua Hát Then của dân tộc Tày - nùng

2.1.3 Hát Then trong tôn giáo tín ngưỡng

Chương 3 KẾ THỪA VÀ PHÁT TRIỂN HÁT THEN CỦA DÂN TỘC TÀY NÙNG HIỆN NAY.

3.1 Một số giải pháp bảo tồn và phát triển hát xoan trong giai đoạnhiện nay

3.1.1 Những đề xuất kiến nghị

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, nhận thức về vai trò của văn hóa ở nước tađược nâng lên một tầm cao mới, đúng với giá trị đích thực của nó Điều nàyđược thể hiện rất rõ qua sự khẳng định của nghị quyết đại hội lần thứ 4 banchấp hành Trung ương Đảng khóa VIII cũng đã bàn, ra nghị quyết vễ xâydựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc trong thời đại ngày nay là vấn đềđâng được đặt ra một cách cấp bách, đòi hỏi phải có sự tham gia của nhiềugiới và sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, nhất là những nơi địa phương cóvốn văn hóa đặc thù

Hát Then, một bộ phận cấu thành nên kho tang văn hóa truyền thốngquý báu của người Việt, là sản phẩm văn hóa tinhh thần được sinh thành ngaytrên mảnh đất cội nguồn dân tộc Trải qua nhiều thời kì lịch sử, các thế hệ nốitiếp nhau đã say mê sáng tạo, mài dũa, chắt lọc lưu truyền lại để nó trở thànhmột loại hình ca hát độc đáo mang nhiều giá trị quí giá Nhưng ngày nay, hìnhthức hát Then xưa kia và những giá trị của nó đang bị mai một đi rất nhiều, cónguy cơ bị lãng quên, vang bong trong đời sống văn hóa của cư dân bắcGiang

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích nguồn gốc, lịch sử phát triển, lề lối tổchức quá trình diễn xướng, những đặc điểm cơ bản của Hát Then và bước đầuthẩm định những giá trị và vai trò đích thực của Hát Then đối với đời sốngvăn hóa củadân tộc Nùng Nghiên cứu Hát Then nhằm chỉ ra những nguyênnhân thực trạng, từ đó làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất phương hướngbảo tồn và phát huy hát Then trong thời đại hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài sẽ tập chung đi sâu vào nghiên cứu Hát Then– một di sản vănhóa đặc sắc của dân tộc Nùng tại Huyện Yên Thế được tồn tại và phát triểntrong sinh hoạt văn hóa của dân chúng xưa và nay

Khảo sát thực trạng về hát Then–ở Huyện Yên Thế trong giai đoạn gầnđây

4 Phương pháp nghiên cứu

Bài nghiên cứu khoa học sử dụng những phương pháp sau:

Căn cứ vào đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước

Hệ thống, tổng hợp, phân tích, so sánh, điều tra thu thập tài liệu Xâmnhập thực tế

Chương 1 PHÁC THẢO DIỆN MẠO HUYỆN YÊN THẾ TỈNH BẮC GIANG

1.1 Đặc điểm vị trí tự nhiên

Yên Thế có địa hình đồi núi trung du, thuộc vùng Đông BẮc Việt Namnằm ở phía Tây Bắc tỉnh Bắc Giang, giáp giới với hai tỉnh TháiNguyên và Lạng Sơn Địa hình thấp dần theo hướng Đông Nam, phía Bắc làvùng núi thấp dưới chân dãy núi Bắc Sơn, mà dãy núi này hay được biết đếnhơn với cái tên cánh cung Bắc Sơn chạy từ Lạng Sơn sang Thái Nguyên (mộttrong năm dãy núi hình vòng cung tạo nên nét đặc trưng của địa hình vùngĐông Bắc) Phía Đông Nam huyện Yên Thế giáp huyện Lạng Giang, ranhgiới tự nhiên là con sông Thương một sông lớn trong hệ thống sông TháiBình, phía Nam và Tây Nam giáp huyện Tân Yên, đều của tỉnh Bắc Giang.Phía Tây và phía Bắc Yên Thế giáp các huyện của tỉnh Thái Nguyên, kể từTây lên Bắc lần lượt là: Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai Toàn bộ phía ĐôngYên Thế giáp với huyện Hữu Lũng của tỉnh Lạng Sơn Chảy qua giữa huyện,theo hướng Đông Nam là con sông Sói, một nhánh nhỏ đầu nguồn của sôngThương

Diện tích tự nhiên của Yên Thế là 301,2575 km2

nay Cơ cấu lao động giữa khu vực sản xuất công nghiệp, dịch vụ và nôngnghiệp đang có sự thay đổi theo quá trình thay đổi của tỉnh.

2.1 Kinh tế - xã hội

Trải qua bao thế kỉ bao sự đổi thay, Huyện Yên Thế ngày nay với trên0,6 triệu lao động, hang năm bổ sung gần 5000 lao động có trình độ đại học,trung học chuyên nghiệp, công nhân kĩ thuật và tốt nghiệp phổ thông trunghọc

Yên Thế có hệ thống giao thông đồng bộ gồm cả đường bộ, đườngthủy, chạy suốt chiều dài của tỉnh Mạng lưới điện phủ gần khắp tỉnh, đủ đápứng cho nhu cầu phát triển kinh tế -xã hội hiện tại và tương lai Thông tin liênlạc đã và đang được hiện đại hóa, thuận tiện cho việc giao lưu thông tin trongnước và quốc tế

Bên cạnh những mục tiêu phát triển kinh tế, Huyện Yên thế còn ưu tiênphát triển văn hóa giáo dục nâng cao trình độ đội ngũ tri thức, nâng cao dântrí, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân, đặc biệt là ở các vùngnông thôn, miền núi, vùng xa đô thị đưa khoa học kỹ thuật, thông tin vàophục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương Đương nhiên, do nhu cầucuộc sống, sẽ nảy sinh đòi hỏi văn hóa cũng phải có bước phát triển đồng bộhòa nhập với sự phát triển kinh tế

2.2 Nguồn gốc lịch sử của hát then người dân tộc Tày - Nùng

Hát Then là loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp gồm: ca, nhạc, múa

và diễn trò Theo người Tày, Then được hiểu là Thiên, chỉ trời Về nguồn gốc

có nhiều ý kiến khác nhau song đa phần có cùng nhận định: hát Then có xuất

xứ từ Cao Bằng, khi nhà Mạc bị thất sủng Hầu hết trong các lễ cúng của

người Tày đều có hát Then, hát Then không chỉ đơn thuần là một loại hình âmnhạc hay diễn xướng dân gian mà có sự gắn kết chặt chẽ với tín

gưỡng Trong cộng đồng Tày, các ông Then, Tào, Pụt, Mo là nhữngngười có khả năng liên hệ với thần linh, tiếp cận với thế giới siêu nhiên, là

cầu nối giữa người trần với các đấng tự nhiên Chính bởi đó họ có vai trò hếtsức quan trọng trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng Thenđược hát trong hầu hết các nghi lễ, hội với nhiều đường Then khác nhau tùythuộc vào mục đích của lễ cúng Ngoài phần thuộc lễ nghi, diễn xướng thencòn có phần mang tính chất vui chơi mang đậm yếu tố sân khấu Ông Then làngười thuộc nhiều đường Then và có căn Then Người làm Then phải là

người cóMình pang Then (1) thích hợp cho việc làm thầy cúng, được cộng đồngtín nhiệm, nể trọng Cũng giống như Hầu đồng của người Việt, Then củangười Tày mượn lời ca, tiếng đàn cùng chùm xóc nhạc dẫn đường đến với cácđấng siêu nhiên để thỉnh cầu hay cảm tạ

Trong Then có nhiều đường then như: Pang Khoăn, Thống Đẳm, CấpSắc hay Cầu Hoa… Về dạng Then cũng lắm, trong mỗi dạng lại có nhiều điệuhát khác nhau ví như cúng lễ có: Điệu khẩu tu (vào cửa trời); Pây mạ (đingựa); Điệu đông mèng đông quảng (vào rừng ve); gọi vía; chèo thuyền vượtkhái… dùng trong các buổi Then chữa bệnh, hát hái hoa, nối số, tiêu hao tàn(dành cho người chết), Then kỳ yên giải hạn… Với dạng hát vui như: Thenvào nhà mới, Then chúc thơ, Then tảo mộ, Then trong đám cưới (được đệmbằng hồ hoặc đàn tính) Trong Then đại lễ, người ta thường thấy có hát múa,hát điệu bốn, múa chầu, cùng với một số trò vui như Pắt phu (Bắt chồng), Pắtslao báo (Bắt trai gái)…về nhạc dùng cho nhạc cụ của Then trong các nghi lễhay hội bao gồm: Khúc tính pây tàng, khúc tính tàng nặm, tàng bốc, khúc tínhchầu, khúc hoà tấu đàn tính và tam thập lục, khúc hoà tấu đàn tính và hồtrung, khúc tính giã bạn Các khúc Then được tạo nên một cách có hệ thống,bài bản theo trình tự nội dung trình diễn Không gian biểu diễn, hát Thenthường được trình diễn chủ yếu trong một không gian nhỏ hẹp như trong nhà(trước bàn thờ) tuy nhiên đôi khi cũng được trình diễn trong một không gianrộng như ngoài cánh đồng, phổ biến ở Lễ hội Lồng tồng vào dịp giêng hai

2.3 Cơ cấu tổ chức và thành viên trong sinh hoạt hát Then

Khi vui người ta mời then, khi nhà có chuyện mời Then, người có bệnhmời Then, người hiếm muộn mời Then, Then không thể thiếu trong đời sốngtinh thần và tâm linh của người Tày, nó đã trở thành một trong số tín ngưỡngđặc thù của cộng đồng tộc người này Theo quan niệm của người Tày có batầng trời, mỗi Mường đều có người sinh sống, trần sao âm vậy và họ tin khitiếng đàn tính cùng lời Then cất lên là lúc các ông Then đang bắt đầu cuộchành trình với từng đường Then dẫn quan quân đi khắp ba tầng trời Trongtàng Then Thống Đẳm (đưa đười chết về Mường trời), hay Pang Khoăn, CấpSắc, Cầu Hoa…đều thể hiện rất rõ quan niệm ấy Qua lời Then người nghe cóthể biết được quan quân của Then đã đến đâu trên Mường trời Lời then cũngchỉ rõ đặc điểm của từng bản ở Mường Trời nơi quan quân Then đang qua.Điệu then khi trầm khi bổng, đôi lúc sôi động gấp gáp kết hợp với động tác

mô phỏng cùng tiếng hò reo tạo khí thế quyết tâm của quan quân Then đồngthời xuất hiện yếu tố thiêng Đặc biệt là trong Thống Đẳm, điệu hát cùngđộng tác lên ngựa hay đánh nhau với thủy quái, vượt Khái… khiến người xem

hồi hộp, nín thở Khi lên ngựa Then hát rằng: Phạt cờ khửn bưởng lăng tứn mạ/ Phạt cờ khửn bưởng nả tứn loan (phất cờ về phía sau lên ngựa/ phất cờ

về phía trước xuất quân) đồng thời tay Then mô phỏng theo câu hát Tiếngkèn mạy loi, tiếng trống mạy tảng reo lên, rồi cứ thế đoàn quan quân Then đi

hết từ pá nhả khâm thai đét (bãi trà may chết nắng), rồi pá nhả lẹp thai mươi (bãi rau hẹ chết sương), đến ruộng rồi đến các bản trong Mường trời.

Lời then cứ thế thủ thỉ, sôi động rồi lại trầm buồn, ngẫm ngợi Mỗi bản mộttâm trạng, một sắc thái, không khí Có khi căng thẳng lo lắng, có lúc hồ hởivui tươi, tiếng đàn tiếng hát quyện với nhau hư ảo, tiếng xáu mạ rộn vang đưaThen dần vào trạng thái tự thôi miên kiểu Shaman giáo của người Tungus ởvùng Sibiri của Nga Toàn bộ cuộc hành trình đưa linh hồn người chết vềMường Đẳm đều gắn với đường Then Thống Đẳm, câu then khắc họa nhữngvất vả khó khăn của quan quân trên cuộc hành trình đó Lời then khi đến chợ

Tam Quan thể hiện khát vọng một cuộc sống ấm no, đầy đủ, câu hát rộn rã,tấp nập, hồ hởi, lạc quan, thấm vào từng cá thể đang sống nơi trần thế LờiThen cho người sống an tâm về linh hồn người đã mất Những linh hồn ấy đãđược Then đưa về mường Tổ tiên, được mua sắm đầy đủ, ấm nó, có ruộng cóvườn, có trâu, có của Còn với Pang Khoăn lời Then tạo niềm tin cho ngườibệnh, những người đang gặp hoạn nạn khó khăn để vượt lên số phận, cải tạo

số phận, là liều thuốc giúp họ vượt qua mọi trở ngại bệnh tật để sống

Then gắn với đời sống tâm linh và tín ngưỡng của người Tày, góp phầnlàm nên bản sắc văn hóa của cộng đồng Tày – Nùng Hát Then, đàn tính làlinh hồn cho các lễ nghi, hội hè Tiếng đàn tính vang vọng, lời Then ngọtngào nồng ấm cùng yêu tố thiêng là món ăn tinh thần hơn tất thảy các món ăn

tinh thần khác Trước hiện tượng văn hoá dân gian tổng thể có tính nguyên hợp hay một nghi lễ tôn giáo được diễn xướng bằng hình thức hát, hát kể có kèm theo nhạc và nhảy múa, cùng những biểu tượng tôn giáo mang tính tượng trưng như hát Then đã đặc biệt gây được sự quan tâm và chú ý không

chỉ với cộng đồng Tày – Nùng mà cả với các tộc người khác trong đại giađình các dân tộc Việt Nam Điều đó được khẳng định qua Liên hoan hát then,đàn tính lần I và II tại Thái Nguyên năm 2005, Cao Bằng 2007 Và vừa quaLiên hoan hát then, đàn tính lần III tại Bắc Kạn đã được nhiều người háo hứcđón nhận Hy vọng với sức hấp dẫn của hát Then, đàn tính, loại hình nghệthuật này sẽ không bị mai một và ngày phát triển hơn

2.4 Mục đích ca hát và trang phục

Đối với người Tày- Nug , chắc chắn ai cũng đều thích nghe hát Then.Bởi hát Then là một loại hình diễn xướng dân gian rất dễ đi vào lòng ngườivới ca từ và âm nhạc rất hấp dẫn Hát Then không phải chỉ là diễn xướng dângian đơn thuần, mà hoàn toàn mang phong cách bác học Hát Then bao giờcũng được hát với đầy đủ nghi lễ và tổ chức ở nơi trang trọng nhất trong giađình, đó là gian nhà ở trước bàn thờ tổ tiên Người hát Then bao giờ cũng háttừng chương, từng khúc theo một trình tự và bài bản nhất định như trong sách.Một cuộc hát Then có thể chỉ dài một đêm nhưng cũng có thể dài tới mấyngày đêm, thời gian dài hay ngắn tuỳ theo mục đích của đêm hát Then và yêucầu của gia chủ

Có thể ví hát Then như là một bộ trường ca khổng lồ, trong bộ trường

ca khổng lồ ấy bao gồm có nhiều trường ca nhỏ Trong mỗi trường ca nhỏ lạiđược chia ra thành các chương, các đoạn và mỗi chương đoạn đều có cách hátkhác nhau, sự hấp dẫn cũng khác nhau

Hát Then thực sự đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai yếu tố nghệ thuậtdiễn xướng dân gian và nghệ thuật bác học Qua Then, cho thấy sinh hoạt vănhoá tâm linh của người Tày đã đạt đến đỉnh cao

Phần lời của hát Then mang đậm chất văn học Nếu tách phần lời rakhỏi nhạc thì đó sẽ là những trường ca dài khác nhau

Hát Then đã từng có thời kỳ bị nhà nước coi là mê tín dị đoan, cònnhững người hát Then bị cho là những kẻ gieo rắc u mê cho dân chúng, nên

họ bị cưỡng ép đến các "trại cải tạo" (thực tế là nhà tù) để học tập cho tiến bộ.Sau đó từng người còn phải viết cam kết với chính quyền từ nay trở đi sẽkhông bao giờ hát Then nữa Những đợt giam giữ và cải tạo có khi đến mộtvài tháng nhưng sau khi được thả trở về nhà người ta vẫn lại cứ hát Then

Hát Then rất nhân văn, phần ca từ của hát Then có giá trị về mặt vănhọc rất cao Ví dụ, như trường ca Khảm hải (Vượt biển) dài 650 câu đã đượcđưa vào giảng dạy ở trong nhà trường

Ở thời điểm đó, những người làm Then đều đã bị bắt đi cải tạo giamgiữ, hàng trăm cuốn sách chép lời Then cùng hàng ngàn cây đàn tính dùng đểđệm hát Then đều bị đem đốt Cán bộ, đảng viên trong các cơ quan nhà nướcnếu ai hát Then thì sẽ bị xử lý kỷ luật

Đó là những tháng ngày đáng buồn và ảm đạm nhất của hát Then.Không chỉ riêng ông bị công an giám sát và tư liệu về then bị tịch thu mà cảnghệ sĩ hát Then Hoàng Thị Quỳnh Nha công tác cùng cơ quan với ông cũng

bị như vậy

Nghệ sĩ ưu tú Hoàng Thị Quỳnh Nha, sinh năm 1941 - Quê ở bản Bó,

xã Phù Ngọc, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng Chị cũng là cán bộ Sở Vănhoá - Thông tin Cao Bằng Nhưng lúc đó chị vẫn hy vọng đến một ngày nào

đó có thể nhà nước sẽ thay đổi chính sách, sau này chị được nhà nước phongtặng danh hiệu nghệ sĩ ưu tú hát Then vào năm 1993

Ông Hoàng Hoa Cương cũng cho hay thêm là vào thời điểm ấy, tất cảnhững người hành nghề hát Then ở trong tỉnh Cao Bằng đều bị bắt giam đểtập trung cải tạo và bị tịch thu tất cả mọi dụng cụ hành nghề như sách vở ghichép, đàn tính, chiêng, trống Mặc dù công an rất muốn bắt ông, luôn rình

mò ông nhưng họ đã không bao giờ có đủ bằng chứng để bắt

Cũng theo lời nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương, chỉ một thời gian sau, khi ôngvẫn còn công tác ở Sở Văn hoá - Thông tin Cao Bằng thì chính quyền tựnhiên quên đi cái chính sách bắt buộc người dân phải từ bỏ hát Then Đếnthời kỳ đất nước đổi mới, việc cấm kỵ đối với Then hoàn toàn không còn Với

tư cách trưởng đoàn văn công tỉnh Cao Bằng, ông Hoàng Hoa Cương đã cho

mở trường dạy hát Then

Trong thực tế Then đã có ảnh hưởng không nhỏ đối với các nhạc sĩtrong nước, từ buổi đầu lên tham gia kháng chiến ở Việt Bắc Một số bài hátcủa các nhạc sĩ người Kinh đã lấy giai điệu từ Then như Tiếng hát giữa rừngPác Bó của Nguyễn Tài Tuệ; Việt Bắc nhớ Bác Hồ, Suối Lê - nin của PhạmTuyên; Ca ngợi đảng cộng sản Việt Nam của Đỗ Minh

Hát Then của người Tày- Nùng trong những năm qua đã phải trải biếtbao thăng trầm Còn hôm nay, hát Then đang trên đường dần khôi phục vàtiếp tục phát triển Các cuộc liên hoan hát Then đã góp phần tiếp sức choThen đi vào quần chúng và phát triển mạnh mẽ hơn

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG THỨC TRÌNH DIỄN VÀ TÍNH THỰC HÀNH XÃ HỘI CỦA HÁT THEN TẠI HUYỆN YÊN THẾ TỈNH BẮC GIANG 2.1 Hát then trong nghi lễ phong tục

Mùa xuân gắn với những làn điệu dân ca mượt mà đằm thắm, dân ca,dân vũ của đồng bào dân tộc Tày, Nùng tỉnh Bắc Giang cũng mang trongmình những nét văn hoá độc đáo, mang bản sắc riêng So với các dân tộc ítngười ở Bắc Giang, người Tày và người Nùng có dân số đông hơn, ngườiNùng khoảng 67.000 người, người Tày xấp xỉ 38.000 người Vào những nămđầu của thế kỷ XIX đến thế kỷ XX, người Tày, Nùng di cư từ Bắc Kạn, TháiNguyên, Lạng Sơn, Quảng Ninh đến Bắc Giang, tập trung ở 5 huyện: YênThế, Lạng Giang, Lục Nam, Lục Ngạn và Sơn Động Họ sống và định cư độclập ở các làng bản riêng và có truyền thống văn hóa, phong tục tập quán riêng.Bản sắc văn hoá âý trải qua nhiều bước thăng trầm vẫn tồn tại trong đời sốngvăn hoá tinh thần của người Tày, người Nùng đến ngày nay Đặc biệt nhữnglàn điệu dân ca được bảo tồn và phát huy rất tốt như Soong hao, Sli, Lượn,Then

Then là hình thức sinh hoạt văn hoá tâm linh có từ lâu đời, và đã trởthành nét đẹp văn hoá truyền thống của người Tày, Nùng.Với những nét độcđáo riêng đó là sự kết hợp hài hoà giữa chất thiêng và chất văn nghệ Có thểnói Then là hiện tượng văn hoá dân gian tổng thể có tính nguyên hợp, là hìnhthức nghi lễ diễn xướng nghệ thuật tổng hợp gồm có hát, nhạc, múa, trangphục Nói cách khác, âm nhạc là điều kiện cần và đủ để giúp Then nhập hồn

và thoát hồn, khả năng đó nếu không có âm nhạc Then sẽ không làm được.Việc trở thành ông Then, bà Then không phải do con người ta tự lựa chọntheo sở thích, ý muốn mà chỉ một số người có căn số ma Then nhập vào và trởthành Then Những người này dù muốn hay không thì trước sau phải xuốngThen, tuổi thành Then không cố định, có người xuống Then khi 12, 13 tuổi,

cũng có khi 30, 40 tuổi mới thănh Then Câc ông Then, bă Then còn lại hiệnnay vẫn giữ được đầy đủ nghi lễ của loại hình nghệ thuật dđn gian năy từtrang phục, đăn tính, nhạc xóc

Nghệ thuật hât then lă sự tổng hợp hăi hòa nhuần nhuyễn của nhiều yếu

tố như: đm nhạc, múa, hât, hội họa, văn học, ngôn ngữ, tín ngưỡng tđm linh,phong tục tập quân thể hiện một câch sinh động vă hấp dẫn về nhđn sinhquan, thế giới quan, tư tưởng, tình cảm vă khât vọng của đồng băo Tăy, Nùng,Thâi đối với thiín nhiín, xê hội vă cuộc sống

Theo quan niệm dđn gian, then có nghĩa lă thiín, thiín tức lă "trời" Hâtthen được coi lă điệu hât của thần tiín truyền lại Chính vì thế, trong đời sốngcủa người Tăy cổ, nó được dùng trong những sự kiện trọng đại hay lễ cầu an,cầu mùa, gọi hồn… giúp gửi lời cầu khấn đến nhă trời Những ông then, băthen chính lă sứ giả của thần thânh, lă người giúp họ gửi vía cầu thần, chuyểntải tđm tư, nguyện vọng của gia chủ tới thần linh

Cộng đồng người Tăy, Nùng, Thâi vẫn lưu truyền cđu chuyện, trongmột giấc mơ văng, họ được ban cho cđy đăn trời (tính) vă dạy cho câc băi hâtthen Tiếng đăn ngđn nga, lời hât dìu dặt, đưa tđm hồn người nghe dù giă haytrẻ, con gâi hay con trai văo trạng thâi bồng bềnh, mơ măng, huyền ảo

"không mắt năo nhắm nổi, không tai năo có thể lăm ngơ".

Hât then phải có đăn tính, nếu không "nó như bât cơm thiếu muối",tiếng hât không có hồn, không bay cao, vang xa Khi kết hợp giữa đăn tínhvới chùm xóc nhạc đeo văo ngón chđn câi, phối hợp nhịp nhăng cùng giaiđiệu trầm bổng sẽ tạo nín một không gian đầy sức mí hoặc

Phải xem vă nghe then mới thấy phục những người hât then lăm lễ.Giống như một diễn viín phải thể hiện nhiều vai cùng lúc, người được gọi lẵng then, bă then miệng vừa hât theo những giai điệu biến chuyển linh hoạt,mặt vừa diễn theo những cung bậc cảm xúc, tay múa lúc chậm lúc nhanh,

chân đi nhạc ngựa lúc khoan lúc nhặt, thỉnh thoảng lại diễn tả những động táccưỡi ngựa, phất quạt, nhai chén…

Vì thế, những thầy then, đặc biệt là những thầy đã đạt đủ 13 quai thang bậc cao nhất của những người biết hát then làm lễ luôn được dân làngtin tưởng, kính trọng NSƯT người Nùng - Triệu Thủy Tiên (nguyên Trưởngđoàn Văn công Băc Giang ), chia sẻ: "Thầy then là những người hát hay, đàngiỏi, lịch lãm, am hiểu văn hóa bản địa"

-Nếu then Tày có hai dòng nam và nữ, thầy then vừa gảy đàn vừa hát kếthợp chùm xóc nhạc đeo ở ngón chân cái đệm thì then Nùng lại do phụ nữ đảmnhận không phân biệt hai dòng Then của người Thái trắng tương tự thenNùng, khi hành lễ, bà then tự đàn hát có người phụ giúp xóc nhạc đi cùng

Như cây đa nhiều cành, nhiều rễ lan tỏa khắp nơi, ở đâu có dân tộc Tày,Nùng, Thái thì ở đó có hát then Khi tiếng hát cất lên, người ta nhận ra đó làthen ở tỉnh nào, huyện nào Ở mỗi vùng, làn điệu then lại có những nét độcđáo riêng: Then Lạng Sơn tha thiết, đằm thắm; then Tuyên Quang dồn dập,mạnh mẽ như thúc quân ra trận; then Hà Giang nhấn nhá từng tiếng một, dìudặt, ân tình; then Bắc Kạn thì thủ thỉ, tâm tình

Là loại hình diễn xướng tổng hợp được thể hiện trong không gian nghi

lễ nhuốm màu sắc tâm linh, thần thoại nhưng kỳ thực, những lời ca then lại sửdụng ngôn từ tượng hình, tượng thanh, lối so sánh, ví von phong phú, vô cùngbình dị, giàu hình ảnh, khi là lời tri ân hướng tới ông bà tổ tiên, khi tái hiệncuộc sống của người dân buôn làng từ lúc ở chốn đời thường đến khi về cõi

ma mị

2.2 Nội dung của làn điệu Then của đồng bào Tày Nùng

Về cơ bản có thể chia công việc Then ra thành 4 nội dung:

Then chúc tụng: Khi gia đình có việc vui mừng mà kinh tế khá họ sẽ

mời Then đến hát vui văn nghệ Loại Then này người đến hát Then có thể làthày Then hoặc là những người biết hát Then biểu diễn