LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ.

LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ. LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ. LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ. LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ. LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ. LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ.

Hà Nội, 2018

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

BÙI THỊ NGỌC PHƯƠNG

LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ

CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

BÙI THỊ NGỌC PHƯƠNG

LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ

Ngành: Văn hóa dân gian

Mã số: 9229040

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Phạm Lan Oanh

2 TS Phú Văn Hẳn

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quảnghiên cứu được nêu trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được aicông bố Những luận điểm mà luận án kế thừa của những tác giả đi trước đều đượctrích dẫn nguồn chính xác, cụ thể Các số liệu, tài liệu nêu ra trong luận án là trungthực và có nguồn gốc rõ ràng

Hà Nội ngày 20 tháng 5 năm 2018

Nghiên cứu sinh

Bùi Thị Ngọc Phương

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến Thầy Cô hướng dẫn khoa học là PGS.TS Phạm Lan Oanh và TS Phú Văn Hẳn đã đóng góp nhiều ý kiến khoa học bổ ích, hướng dẫn tận tình, chu đáo, trách nhiệm Bên cạnh đó, thầy cô còn hết lòng ủng hộ tôi về mặt tinh thần, quan tâm đến đời sống, chia sẻ những khó khăn trong học tập, nhất là trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin được cảm ơn Ban Lãnh đạo Thành ủy, UBND thành phố Châu Đốc, lãnh đạo sở VHTTDL tỉnh An Giang, các đồng chí công tác tại các cơ quan ban ngành tại thành phố Châu Đốc, Ban Quản trị lăng miếu Núi Sam và các vị bô lão

và nhân dân phường Núi Sam đã tận tình chia sẻ, cung cấp thông tin, tư liệu quý cho tôi trong quá trình điền dã, phỏng vấn, thu thập thông tin Xin tri ân những lời động viên, sự quan tâm, chia sẻ và giúp đỡ từ gia đình, đồng nghiệp, bạn bè và các

em sinh viên Tất cả đã tạo động lực to lớn cho tôi trong quá trình học tập và thực hiên luận án này.

Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn tất cả sự trân quý của mọi người dành cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án.

Trân trọng!

Hà Nội, ngày 20 tháng 8 năm 2018

Nghiên cứu sinh

Bùi Thị Ngọc Phương

MỤC LỤC

Tranh phụ bìa

Lời cam đoan

Danh mục các chữ viết tắt, các biểu, bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 9

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài 9

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 20

1.3 Tổng quan địa bàn nghiên cứu 36

Tiểu kết chương 1 40

Chương 2: TÍN NGƯỠNG VÀ LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM CHÂU ĐỐC 42

2.1 Khái quát tín ngưỡng Bà Chúa Xứ ở Nam Bộ 42

2.2 Các di tích của vùng Núi Sam liên quan đến lễ hội 50

2.3 Diễn trình lễ hội 59

Tiểu kết chương 2 68

Chương 3: LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ VÀ NHỮNG CHIỀU CẠNH BIẾN ĐỔI 70 3.1 Về thời gian tổ chức lễ hội 71

3.2 Về không gian lễ hội 74

3.3 Chủ thể lễ hội 77

3.4 Mục đích, chức năng của lễ hội 84

3.5 Cấu trúc lễ hội 86

Tiểu kết chương 3 95

Chương 4: MỘT VÀI BÀN LUẬN TỪ NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA 97

LỄ HỘI BÀ CHÚA XỨ NÚI SAM 97

4.1 Vai trò của nhà nước trong biến đổi lễ hội Bà Chúa Xứ 97

4.2 Du lịch - động lực cho sự biến đổi và phát triển của lễ hội Bà Chúa Xứ 108

4.3 Vai trò của cộng đồng địa phương và sự thỏa hiệp với nhà nước trong biến đổi của lễ hội Bà Chúa xứ Núi Sam 117

Tiểu kết chương 4 126

KẾT LUẬN 128

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 134

TÀI LIỆU THAM KHẢO 135

PHỤ LỤC 147

DANH MỤC BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN ÁN

Bảng 3.1: Nội dung cầu nguyện của du khách khi đến miếu Bà 84

Bảng 3.2: Khảo sát mục đích đi hội của người dân 86

Bảng 4.1: Số lượng khách tại một số điểm du lịch trong tỉnh An Giang 108

Bảng 4.2: Hiện trạng khách du lịch đến các tỉnh Tây Nam Bộ 109

Bảng 4.3: Số lượng khách tại một số điểm du lịch tâm linh tiêu biểu 110

tế phát triển, An Giang còn nổi tiếng với đặcsản là con cá da trơn hiện đang được xuấtkhẩu mạnh mẽ trên thị trường quốc tế Thếnhưng, khi nhắc đến An Giang, người ta lạinghĩ ngay đến lễ hội truyền thống mang tầmảnh hưởng to lớn trong vùng và trong cảnước là lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam - ChâuĐốc Lễ chính mùa Vía Bà chỉ diễn ra từngày 23 đến 27 tháng 4 âm lịch, nhưng khuvực Núi Sam - Châu Đốc gần như đông đúcquanh năm.

Mang trong mình những giá trị vănhóa truyền thống sâu sắc, lễ hội Bà Chúa XứNúi Sam - Châu Đốc phản ánh một cáchsinh động về đời sống kinh tế - văn hóa

- xã hội của cộng đồng cư dân Nam Bộ nóichung, cư dân vùng Bảy Núi (cách gọi khácdành cho cư dân An Giang) nói riêng.Những câu chuyện xoay quanh sự linh ứngcủa Bà Chúa Xứ được lưu truyền trong dângian ngày càng nhiều, độ hấp dẫn huyền bíngày một tăng lên khiến những người hiếu

kỳ càng có thêm lý do tụ hội về đây chiêmbái Đặc biệt, từ sau năm 2001, khi lễ hộiVía Bà Chúa Xứ Núi Sam được nhà nướccông nhận là lễ hội cấp quốc gia, các hoạt

động tín ngưỡng trở nên sinh

động, sức lan tỏa vượt ra khỏi

phạm vi trong nước mà minh

chứng là lượt khách quốc tế

hành hương về đây ngày một

gia tăng

Nhịp sống của thời đại

mới, thời đại của kinh tế thị

trường và xu thế hội nhập đã

lan tỏa và ảnh hưởng rộng

khắp trên các lĩnh vực của đời

hương) Tất cả đều bị hút vào

một vòng xoáy lễ hội, bên

ngoài là hoạt động mua bán

sinh động, với rất nhiều những

dịch vụ mới lạ; bên trong là

những nghi thức truyền thống

vẫn được giữ nét tôn nghiêm

Sự hấp dẫn của lễ hội Bà Chúa

Xứ ở chỗ, trải dài theo năm

tháng, trước bao thăng trầm

của lịch sử, nó không đứng yên

một cách bảo thủ mà vận động

và biến đổi cho phù hợp với bối cảnh xã hộimà

nó tồn tại Những trò chơi, trò diễn, những hoạt động hội được bổ sung phong phúqua các năm thể hiện nhịp điệu phát triển đầy sôi động của một Châu Đốc trẻ trung,song các nghi thức tế lễ, cúng bái vẫn giữ được nét truyền thống Nhờ vậy, người đi lễmột mặt được tắm mình trong các hoạt động vui chơi giải trí, thưởng thức bầu khôngkhí lễ hội tưng bừng; mặt khác lại được tìm về với chốn linh thiêng, cởi bỏ hết những

xô bồ của cuộc sống, thanh tịnh trước thần linh để trải lòng và khấn nguyện

Đến với miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam vào tháng 4 âm lịch hàng năm để thấymột không gian hội rộng lớn với đa dạng thành phần du khách và tưng bừng cáchoạt động mang tính chất giải trí cao Tham gia lễ hội, du khách còn được hòa mìnhtrong bầu không khí của một Châu Đốc thân thiện, ở đó, chính quyền địa phươngtập trung chăm lo cho sự an toàn của du khách, người dân nô nức tham gia các vaidiễn để thể hiện niềm tự hào vì bản sắc quê hương

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam vớicác nội dung đã được đề cập như: lịch sử lễ hội; những giai thoại về Bà Chúa Xứ;những nội dung của lễ thức - lễ nghi; sự giao thoa văn hóa của bốn dân tộc anh emKinh, Hoa, Chăm, Khmer trong tín ngưỡng và trong lễ hội; vai trò của lễ hội trongđời sống cộng đồng cư dân địa phương… Với đề tài này, NCS mong muốn pháchọa một cách tổng quan nhất về lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam trong giai đoạn hiệnnay với nhiều biến đổi mạnh mẽ, nhất là từ sau khi được nhà nước công nhận là lễhội cấp quốc gia vào năm 2001; đồng thời qua đó, tìm hiểu những tác động của nhànước đối với sự biến đổi của lễ hội cũng như tìm hiểu mức độ tham gia của cộng đồngtrong việc bảo tồn lễ hội trước những tác động to lớn ấy Bên cạnh đó, đề tài đặt sựbiến đổi của lễ hội Bà Chúa Xứ trong bối cảnh phát triển du lịch một cách nhanhchóng để xem sự tác động hai chiều từ lễ hội đến du lịch và ngược lại, từ đó cho thấy

sự vận động linh hoạt của lễ hội dân gian theo những biến thiên của thời cuộc

2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nhận diện lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam trong bối cảnh hiện nay Chỉ ra sựbiến đổi trên những phương diện cụ thể về không gian, thời gian, chủ thể cũng nhưcấu trúc, chức năng của lễ hội Từ đó làm rõ thêm hai quan điểm biến đổi văn hóa

và sáng tạo truyền thống trong quá trình trao truyền các giá trị và trong nghi thứcthực hành văn hóa.

Khẳng định lễ hội vận động và biến đổi dưới tác động của nhiều nhân tố,song sự chủ động chọn lựa của cộng đồng quyết định quá trình lưu giữ bản sắc, và

sự thỏa hiệp giữa hai phía nhà nước và nhân dân chính là mấu chốt của quá trìnhbiến đổi đầy sáng tạo và linh hoạt

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Miêu thuật lại một cách cụ thể, sinh động lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Samtruyền thống từ diễn trình theo thời gian và không gian lễ hội

Trình bày những nét mới của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam (so với trướckhi lễ hội được công nhận cấp quốc gia) từ phía tổ chức lẫn người đi lễ Nêu và mô

tả những sự biến đổi đó trong lễ hội thông qua khảo sát từ năm 2001 tới năm 2017

Khảo sát những kế hoạch của cộng đồng để gìn giữ bản sắc trước những tácđộng mạnh mẽ của du lịch tại một trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ - Miếu

Bà Chúa Xứ Núi Sam

3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án Lễ hội Bà Chúa Xứ của người Việt ở Nam Bộ nghiên cứu trường

hợp Lễ hội Bà Chúa Xứ ở Núi Sam tỉnh An Giang, tiếp cận ở góc độ nghiên cứunhững nhân tố mới nảy sinh trong đời sống xã hội đương đại Theo đó, đề tài tậptrung vào các vấn đề chính yếu: nhận diện lễ hội trong bối cảnh xã hội mới để nhìnthấy sự biến đổi trên nhiều bình diện; nghiên cứu, khảo sát các văn bản mang tínhnhà nước để hiểu hơn quá trình quản lý lễ hội của chính quyền những năm gần đây

trong mối quan hệ thỏa hiệp với người dân địa phương; tình hình khai thác lễ hộivào hoạt động du lịch trong xã hội đương đại cũng như sự chủ động của cộng đồngtrong quá trình chọn lọc và lưu truyền.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về không gian: hiện nay, Bà Chúa Xứ được thờ phụng ở nhiều tỉnh

thành thuộc khu vực Nam Bộ Ngoài việc lưu giữ những nét chung của việc thờ Bà,mỗi cơ sở thờ tự cũng sẽ có những dị biệt trong nhiều yếu tố cả về ý nghĩa tâm linhlẫn nghi thức cúng bái Đề tài trong phạm vi giới hạn của mình chỉ tập trung nghiêncứu lễ hội Bà Chúa Xứ ở Núi Sam thuộc thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang, bởiđây chính là trung tâm của loại hình tín ngưỡng Bà Chúa Xứ ở Nam Bộ Trong quátrình nghiên cứu, tác giả tiến hành nhiều khảo sát trong phạm vi thành phố ChâuĐốc, phường Núi Sam và khu vực lân cận trong tỉnh An Giang

Phạm vi về thời gian: đề tài nghiên cứu Lễ hội Bà Chúa Xứ theo cả hai chiều

đồng đại và lịch đại Theo đó, đề tài tập trung chú ý các mốc thời gian: 2001, 2013,

2015, 2017 Trong đó, năm 2001 là mốc quan trọng trong nghiên cứu, vì đánh dấu

lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam được nâng cấp thành lễ hội cấp quốc gia, từ đây đãbắt đầu xuất hiện nhiều những thay đổi trong tổ chức lễ hội Năm 2013, Châu Đốcchuyển mình từ thị xã lên thành phố theo Nghị quyết số 86/NQ-CP của Chính phủ.Năm 2015, Châu Đốc lại một lần nữa khẳng định sự phát triển của mình bằng 100%

xã đạt chuẩn nông thôn mới và được công nhận là đô thị loại II theo Quyết định số499/QĐ-TTg Cũng trong năm 2015, Châu Đốc vinh dự đón nhận bằng di sản vănhóa phi vật thể cấp quốc gia được cấp cho Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam theoquyết định số 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014 Năm 2017, lần đầu tiên lễ hội

Bà Chúa Xứ Núi Sam được tổ chức kết hợp với Tháng Du lịch An Giang Các hoạtđộng du lịch xoay quanh lễ hội diễn ra sôi động, hấp dẫn, thu hút hàng triệu lượtkhách tham gia

4.Phương pháp nghiên cứu

4.1 Đề tài sử dụng phương pháp thu thập, tổng hợp, nghiên cứu tư liệu nhằm

kế thừa những thành quả của các công trình, nghiên cứu đi trước Phân tích, so sánh

tư liệu để tìm ra những thông tin quý, giúp cho đề tài về mặt cứ liệu khoa học Đây

là phương pháp được NCS tập trung trong quá trình miêu tả sự biến đổi của lễ hội

qua các mốc thời gian Phương pháp so sánh cho ra những kết quả ban đầu về sự

tương đồng và dị biệt qua nghiên cứu lịch đại quá trình phát triển lễ hội

4.2 Phương pháp điền dã, quan sát tham dự, ghi âm, ghi hình được chú

trọng thực hiện đối với đề tài này với mong muốn mô tả lại nhịp sống sinh động của

lễ hội qua từng ngày, cũng như các hoạt động ngưỡng vọng vô cùng phong phú của

du khách NCS tham gia vào các hoạt động của lễ hội để tự bản thân cảm nhận sựtưng bừng, náo nhiệt của một không gian văn hóa hiếm có, lan tỏa ra khắp thànhphố Châu Đốc vào dịp tháng 4 (AL) hằng năm Qua đó, NCS cảm nhận được từngchuyển động, từng nhịp thở cũng như sức sống của lễ hội trong đời sống xã hội hiện

nay Không những thế, NCS còn tham gia vào quá trình sử dụng dịch vụ heo quay

cúng Bà (từ lúc gọi đặt dịch vụ cho đến thanh toán, sắp lễ, khấn thuê và đề xuất bánlại) để hiểu rõ hơn ngọn nguồn của vấn đề heo quay và các dịch vụ ăn theo

Năm 2017, thông qua việc tham gia các cuộc họp giữa lãnh đạo thành phố

Châu Đốc, lãnh đạo sở VHTTDL An Giang, các chuyên gia trong - ngoài nước vànhà đầu tư về các dự án đầu tư phát triển du lịch, NCS hiểu sâu sắc vấn đề khai thác

và phát triển du lịch đang diễn ra trong thời gian gần đây ở Châu Đốc, cảm nhậnđược vai trò, vị trí mũi nhọn của du lịch trong việc phát triển kinh tế - xã hội của địabàn nghiên cứu

4.3 Đề tài sử dụng phương pháp phỏng vấn và phỏng vấn sâu để thu thập thông tin từ nhiều đối tượng tham gia lễ hội Đối tượng phỏng vấn sâu của đề tài là

những thành viên trong BQT lăng miếu Núi Sam, các vị bô lão, các vị lãnh đạotrong các tổ chức - cơ quan - đơn vị nhà nước ở thành phố Châu Đốc được huy độngtrong mùa lễ hội nhằm hiểu thêm về công tác tổ chức, quản lý Chuyên gia nước

ngoài, khách du lịch quốc tế cũng tham gia vào quá trình phỏng vấn để thu thập

thêm thông tin về suy nghĩ của khách quốc tế đối với lễ hội Ngoài ra, người dânsinh sống khu vực miếu Bà cũng là một trong những đối tượng quan trọng trong các

câu chuyện phỏng vấn Họ chính là nhân chứng và là người miêu thuật lại những

câu chuyện sinh động nhất xoay quanh lòng tin của quần chúng nhân dân dành cho

Bà Lần theo các câu chuyện kể của những người có liên quan và thông tin màBQT

miếu Bà lưu lại, tác giả tiếp tục phỏng vấn những đối tượng là nhân vật chính trong

các câu chuyện về tính thiêng, về sự linh ứng của Bà Một lần nữa, điều này sẽ giúpcho tác giả khẳng định thêm về sức sống bền bỉ của tín ngưỡng Bà Chúa Xứ tronglòng nhân dân

Những chủ lò quay heo khu vực Núi Sam là đối tượng phỏng vấn khá lý thú

với nhiều thông tin bổ ích Tuy nhiên, đây lại là những cuộc phỏng vấn gặp nhiềukhó khăn nhất vì độ nhạy cảm của vấn đề Với vai trò là người đi lễ đặt mua heo,chúng tôi dễ dàng khai thác thông tin từ phía người bán, song nếu câu hỏi đi sâu vàonhững vấn đề nhạy cảm, chúng tôi nhận được sự dè chừng trong cách cung cấpthông tin Cuối cùng, sau một vài góp ý của những người quen, chúng tôi vào vai

“cò dịch vụ” môi giới bán heo quay cho du khách mới lần ra được các thông tin

quan trọng và bổ ích cho đề tài

4.4 Tuy đã có nhiều công trình nghiên cứu về lễ hội Bà Chúa Xứ, để lại một

bộ sưu tập lớn về những thông tin liên quan đến lễ hội Song, vì nhiều lý do khácnhau mà nhiều thông tin không còn được tìm thấy trong các tài liệu đã công bố, cònchăng là trong ký ức của người dân mà đặc biệt là các vị bô lão trong vùng Vì vậy,

phương pháp điều tra hồi cố cũng được NCS lưu ý Thông qua điều tra hồi cố, tác

giả đề tài đã phát hiện ra nhiều thông tin thú vị, giúp ích rất nhiều cho công tácnghiên cứu cũng như sự hiểu biết của bản thân

4.5 Điều tra bằng bảng hỏi được tác giả sử dụng với số lượng 250 mẫu

ngẫu nhiên từ khách hành hương về miếu Bà trước, trong và sau mùa lễ hội Cuộckhảo sát được tiến hành năm 2015, là năm chẵn nên lễ hội được tổ chức long trọnghơn các năm khác, thành phần đi hội vì thế cũng đông hơn và phong phú hơn Độtuổi khảo sát từ 18 đến trên 60 tuổi với đủ các ngành nghề và đến từ khắp nơi trongnước Thông tin thu thập được từ bảng hỏi nhằm làm sáng tỏ thêm thói quen đi lễ vànhu cầu của du khách khi hành hương về khu vực Châu Đốc Đây là cơ sở cho cácbước xử lý tiếp theo (kết hợp với nghiên cứu định tính) để cho ra kết quả hay những

ý kiến mang tính khách quan và có độ tin cậy Tuy nhiên, phương pháp này gặpnhiều khó khăn do nhịp hối hả của lễ hội cũng như sự gấp gáp của người đi lễ Vì

vậy, quá trình điều tra chỉ dừng lại ở thông tin khái quát, cơ bản nhằm mục đíchthống kê, khảo sát.

5.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa lý luận: Đề tài được nghiên cứu sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm xuhướng biến đổi tất yếu của lễ hội nói chung, lễ hội Vía Bà nói riêng trong xã hộiđương đại, góp phần khẳng định về mặt lý luận sự tồn tại hay hồi sinh của lễ hội cổtruyền trong vài thập kỷ gần đây trong đời sống tinh thần của con người

Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần nhận ra tìnhhình phát triển lễ hội những năm gần đây và nhu cầu đa dạng của du khách khi hànhhương về miếu Bà Chúa Xứ Những giá trị đang dần biến đổi trước xu hướng pháttriển của thời đại, đặc biệt là dưới sự tác động của quản lý nhà nước, kinh tế thịtrường và phát triển du lịch Đề tài sẽ cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng và triểnkhai các chính sách về quản lý và phát huy lễ hội ở An Giang nói riêng và ở ViệtNam nói chung

6.Đóng góp của luận án

Đề tài nghiên cứu những biến đổi của lễ hội Bà Chúa Xứ trong những nămvừa qua, nhất là từ 2001 cho đến 2017 một cách tương đối toàn diện, khách quan và

hệ thống; góp phần nhận diện lễ hội trong xu thế phát triển và hội nhập

Là công trình nghiên cứu sự biến đổi của một loại hình văn hóa (lễ hội dângian) trước nhiều tác nhân trong đó tập trung ba yếu tố: sự chi phối của nhà nước,vai trò động lực của du lịch và sự thỏa hiệp giữa chính quyền và nhân dân địaphương Đề tài góp phần khẳng định một mô hình quản lý kết hợp giữa nhà nước vànhân dân là một mô hình hiệu quả, phát huy trách nhiệm các bên, phù hợp với xuthế phát triển và mang tính bền vững cao

Đề tài góp phần khẳng định sự kết hợp giữa lễ hội và du lịch cho ra loại hình

du lịch tâm linh là việc làm đúng đắn và phù hợp với sự phát triển của thời đại cũngnhư nhu cầu ngày càng cao của du khách

7.Kết cấu của luận án

Bố cục của luận án, ngoài phần mở đầu và kết luận, có 4 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu Trình bày khái quát về

tình hình nghiên cứu lễ hội Vía Bà Chúa Xứ trong thời gian qua, hệ thống các khái

niệm công cụ của đề tài cũng như cơ sở lý thuyết sử dụng trong quá trình nghiêncứu Ngoài ra, chương 1 còn dành một lượng lớn số trang viết để trình bày sơ lược

về địa phương An Giang cũng như thành phố Châu Đốc

Chương 2: Tín ngưỡng và Lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam Châu Đốc Mở

đầu chương là nội dung về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ, các giai thoại về sự xuấthiện của Bà Chúa Xứ cũng như không gian lễ hội với cụm di tích, các công trình, cơ

sở thờ tự trong khu vực Núi Sam Miêu thuật lại chi tiết các nghi thức cúng báitrong lễ hội từ xưa cho đến nay là phần trọng tâm của chương này

Chương 3: Lễ hội Bà Chúa Xứ và những chiều cạnh biến đổi Đây là

chương trình bày những thay đổi của lễ hội Vía Bà thông qua các nội dung: khônggian, thời gian, chủ thể, mục đích, chức năng Đồng thời, nội dung chương còn thểhiện sự liên kết giữa lễ hội và du lịch trong năm 2017 thông qua hoạt động Tháng

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận của đề tài

1.1.1 Cơ sở lý thuyết

Hoạt động tín ngưỡng và tổ chức lễ hội ở khu vực miếu Bà Chúa Xứ NúiSam đã và đang không ngừng biến đổi Sự biến đổi diễn ra trên mọi phương diện từcấu trúc đến chức năng, từ chủ thể đến khách thể, từ không gian cho đến thời gian.Tuy rằng chính quyền địa phương đã có những ứng xử vô cùng linh hoạt, phối hợpcùng cộng đồng địa phương, một mặt bảo vệ các giá trị truyền thống, mặt khác uyểnchuyển theo tình hình thực tế, đón nhận xu thế phát triển của thời đại Song, lễ hộitín ngưỡng tôn giáo luôn là vấn đề khiến các nhà quản lý lao tâm Cùng với sự “hồisinh” (theo Philip Taylor, 2008.) của tín ngưỡng thờ Bà, lễ hội không còn bị “đóngkhung” trong các giá trị truyền thống mà vượt qua các khuôn phép để kết hợp vớinhững nhân tố mới Nơi đó, khách hành hương tìm thấy chính mình thông qua hànhtrình bản thân hướng đến đấng siêu nhiên vô hình nhưng hiện hữu trong chính tâmthức mỗi người

Về khía cạnh mà đề tài nghiên cứu, sự vận động và biến đổi của lễ hội trong

xã hội đương đại với nội dung trọng tâm là vai trò của các chủ thể (nhà nước vàcộng đồng địa phương) được phân định như thế nào trong việc tạo nên những biếnđổi Sự thương thảo giữa các bên liên quan trong đó tập trung là nhà quản lý vànhân dân tại chỗ Sự tác động của du lịch đến quá trình biến đổi lễ hội

Vì thế chúng tôi xác định câu hỏi nghiên cứu cho đề tài là:

-Lễ hội Bà Chúa Xứ biến đổi như thế nào trong bối cảnh hiện nay?

- Vai trò của Nhà nước đã thể hiện như thế nào trong sự biến đổi của lễ hội

- Lễ hội Bà Chúa Xứ biến đổi mạnh mẽ từ sau khi được nâng cấp thành lễhội cấp quốc gia vào năm 2001 Trong sự biến đổi mạnh mẽ đó, vai trò tác động củanhà nước mang tính chi phối.

- Đã có sự thỏa hiệp giữa các chủ thể của lễ hội mà cụ thể ở đây là nhà nước

và cộng đồng cư dân địa phương Bên cạnh đó, du lịch đã có những tác động to lớntrong biến đổi lễ hội Bà Chúa Xứ

Căn cứ vào việc xác định câu hỏi nội dung nghiên cứu, chúng tôi chọn các lýthuyết nghiên cứu dưới đây

1.1.1.1 Lý thuyết biến đổi văn hóa

Biến đổi văn hóa được hiểu là quá trình vận động của tất cả các xã hội, chỉ sự

thay đổi của các cơ chế trong một cấu trúc văn hóa cho trước Nó được đặc trưngbởi sự thay đổi của các biểu tượng văn hóa, các nguyên tắc ứng xử, các thiết chếvăn hóa và các hệ thống giá trị Qua nhiều nghiên cứu, các nhà khoa học đều thốngnhất rằng, không có nền văn hóa nào đứng yên, không một nền văn hóa nào có thểgiữ nguyên trạng thái ban đầu của nó Theo E.Taylor: “Sự phát triển tiến bộ tiến hóacủa các nền văn hóa là xu hướng chính trong lịch sử loài người Xu hướng pháttriển này là rất hiển nhiên, vì rằng có nhiều dữ kiện theo tính liên tục của nó có thểsắp xếp vào một trật tự xác định, mà không thể ngược lại” [3, tr.53] Tuy nhiên, vănhóa là một phạm trù rất rộng vì thế, quá trình vận động và biến đổi của nó cũng hếtsức phức tạp Theo các nhà nhân học hiện nay: “biến đổi văn hóa bao hàm những sựchia sẻ, sự biến đổi tương đối lâu dài của những mô hình ứng xử và niềm tin vănhóa Nhìn ở khía cạnh lịch sử, xã hội nào cũng biểu lộ những biến đổi, cũng trộn lẫnnhững sự tiếp nối và biến đổi” [106, tr.65-66]

Tuy nhiên, quá trình biến đổi lại diễn ra không giống nhau giữa những nềnvăn hóa khác nhau Có những quá trình biến đổi diễn ra một cách tự nhiên song lại

có những sự biến đổi mang tính cưỡng bức Vì thế, nhịp điệu và tính chất biến đổicũng rất khác nhau giữa các nền văn hóa

Ngay trong bản thân một nền văn hóa lại diễn ra cả hai quá trình biến đổi tựnhiên và cưỡng bức, tùy thuộc thời gian và điều kiện hoàn cảnh cụ thể Nhận định

về văn hóa Việt Nam, Nguyễn Từ Chi cho rằng: “không chỉ bây giờ mà trong lịch

sử, văn hóa Việt Nam đã luôn thay đổi và nhiều khi thay đổi rất nhanh là khác.Theo tôi, người Việt là một trong những dân tộc rất dễ nhạy cảm và dễ thay đổimình cho phù hợp với hoàn cảnh” [12, tr.565-566].

Từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, khuynh hướng nghiên cứu biến đổi văn hóa trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, đặc biệt diễn ra ở các xã hội đang

chuyển đổi cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, từ xã hộitruyền thống - khép kín sang xã hội hiện đại - hội nhập thật sự hấp dẫn các nhà nhânhọc, nhà nghiên cứu văn hóa trong và ngoài nước Các nghiên cứu về biến đổi vănhóa trên mọi phương điện của cuộc sống như: văn hóa làng, văn hóa tâm linh, vănhóa đọc, văn hóa tiêu dùng, thậm chí là văn hóa giao thông, văn hóa du lịch hay vănhóa doanh nghiệp, xuất hiện ngày càng nhiều trong thư mục các công trình nghiêncứu văn hóa hiện nay Tuy nhiên, dù nghiên cứu ở lĩnh vực nào, các nhà khoa họcđều đi đến những thống nhất cơ bản về nguyên nhân của quá trình vận động và biếnđổi, đó là sự phát triển mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội, là sự “cải cách” trong

tư tưởng chính trị, sự tiến bộ của khoa học - kỹ thuật và công nghệ, sự giao lưu vănhóa trong xu thế hội nhập Theo đó, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa lànhững chất xúc tác mạnh mẽ cho quá trình này

Tuy tất cả đều cho rằng biến đổi là “hằng số” của văn hóa, là một thực tế

không thể đảo ngược, song các tác giả đều khẳng định sự bền bỉ của những giá trị truyền thống trước những biến đổi mạnh mẽ và nó sẽ chi phối sự lựa chọn của từng

xã hội cụ thể về phương thức, tính chất, quy mô biến đổi của văn hóa Chính lẽ đó,càng biến đổi, người ta lại càng trân quý các giá trị truyền thống, những nét văn hóa

cổ xưa, quay về tìm lại, gìn giữ để lưu truyền cho muôn đời sau

Áp dụng các luận điểm trên vào quá trình nghiên cứu biến đổi lễ hội BàChúa Xứ tại Núi Sam - Châu Đốc, NCS tập trung chú trọng đến tính bền vững củatín ngưỡng thờ Bà cũng như các giá trị truyền thống trong bối cảnh giao lưu - hộinhập và tiếp biến văn hóa; đồng thời cân nhắc vai trò của những tác nhân trong quátrình biến đổi Các quan điểm khác nhau về biến đổi văn hóa sẽ cung cấp cho NCSthêm nhiều phương pháp tiếp cận và cái nhìn bao quát, xem xét dưới nhiều góc độ,chiều cạnh của sự biến đổi Ứng dụng vào đề tài nghiên cứu, NCS sẽ trình bày

những biểu hiện của sự biến đổi trong lễ hội Vía Bà từ nhiều chiều cạnh khác nhau,tìm hiểu các tác nhân trong đó chú trọng đến vai trò chủ thể của các bên liên quantrong tổ chức, gìn giữ và phát huy lễ hội để nó có được hình hài như ngày hôm nay.Tiếp theo là việc lý giải những biến đổi đó nói lên điều gì từ thực tế của sự pháttriển, của Châu Đốc với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, của đời sống cộng đồngcũng như khách hành hương.

1.1.1.2 Lý thuyết Sáng tạo truyền thống

Truyền thống - Tradition được hiểu là hành vi lưu truyền, xuất phát từ động

từ tradere nghĩa là chuyển sang cho người khác, giao lại, trao lại Khi nghiên cứu về

các loại hình, thực hành văn hóa, nhiều nhà nghiên cứu trước đây đã đối lập truyềnthống với biến đổi và như vậy mặc nhiên thừa nhận khái niệm truyền thống mangnội hàm ổn định, bất biến, xưa cũ Ngược lại với khuynh hướng cho rằng truyềnthống là một thể chế bất biến, nhiều công trình, lại chứng minh truyền thống quaquá trình trao truyền được thay đổi, sáng tạo cho phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện

và được chấp nhận của cộng đồng

Theo R Aileau, ông nhìn nhận truyền thống không phải chỉ là cái bất biến,cái nguyên thể lưu truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác, mà bản thân truyền thốngluôn tích hợp trong nó cái mới trong diễn trình lịch sử, nói cách khác đó chính là sựsáng tạo truyền thống Theo ông:

sự thật, truyền thống không tự giới hạn ở sự bảo tồn cũng như ở sựtruyền những sở đắc trước đó: trên dòng đi của lịch sử, truyền thống tíchhợp các hiện thể mới (existants nouveaux) bằng cách thích nghi chúngvới các hiện thể cũ Bản chất nó không chỉ có tính giáo dục, cũng khôngthuần túy mang tính tư tưởng: nó còn thể hiện ra là tính biện chứng vàtính bản thể (ontologique) Truyền thống làm thành mới cái đã là; nókhông bị giới hạn ở làm cho biết một văn hóa, bởi nó đồng nhất hóa vớichính cuộc sống của một cộng đồng (dẫn theo Nguyễn Mạnh Hà, 2014,[17, tr.12])

Nhà nhân học E Hobsbawm cho rằng, mặc dù tính liên tục và kế thừa quákhứ của truyền thống được đề cao, nhưng thực ra truyền thống lại bao gồm một tiến

trình sáng tạo ra lễ nghi Ông góp phần khẳng định thêm tính làm mới trong quá

trình trao truyền thông qua công trình Sáng tạo ra truyền thống (the Invention of

Tradition) của mình

“Truyền thống được sáng tạo” được hiểu là một tập hợp những thựchành, thường nằm dưới sự chi phối của những luật lệ thành văn hay bấtthành văn, có bản chất nặng tính nghi thức hoặc hình tượng, nhằm khắcsâu các giá trị và tiêu chuẩn hành vi nhất định vào tâm thức cộng đồngqua hình thức tái diễn, đồng thời ngụ ý một dòng chảy tiếp nối từ quákhứ [28, tr.86]

Hobsbawm lý giải việc làm mới truyền thống bắt nguồn từ sự lãng quên, từnhu cầu biến đổi để thích nghi của các thực hành văn hóa

Tuy vậy, có thể đề xuất nhận xét rằng nơi nào truyền thống được hìnhthành qua sáng tạo, thì thường không phải do nơi đó không còn duy trìđược những lối xưa, mà bởi những lối xưa ấy bị lãng quên, không vậndụng, không biến đổi để thích nghi, một cách hữu ý chứ không phải vôtình bỏ mặc [28, tr.93]

Hobsbawm tổng hợp, có ba loại sáng tạo: loại để gây dựng hay biểu tượnghóa tình đoàn kết trong một tập thể, loại để gây dựng hay hợp lí hóa (legitimizing)thể chế và uy quyền xã hội, và loại để giáo dục và gây dựng niềm tin, hệ giá trị, vàphong cách hành xử (dẫn theo Trương Văn Món, 2014, [88, tr.20])

Đối với các nhà nghiên cứu trong nước, cụm từ truyền thống trước nay đa

phần dùng để chỉ những loại hình, thực hành văn hóa được gìn giữ, lưu truyền quanhiều đời, nhiều thế hệ của một quốc gia, một dân tộc hay một cộng đồng cụ thể nào

đó Nó mang tính bền vững và cốt lõi, ít biến đổi Song, cũng có không ít nhànghiên cứu nhìn nhận sáng tạo truyền thống là một thực tế trong diễn trình văn hóacủa cộng đồng, dân tộc Nghĩa là, một thực hành văn hóa của một cộng đồng, trên

thực tế đó là một truyền thống được sáng tạo Trong Bàn về truyền thống và hiện đại, Nguyễn Hòa đã viết: “truyền thống văn hóa là hệ thống giá trị văn hóa đã hình

thành và luôn được bổ sung để trở thành phẩm chất văn hóa của một dân tộc, và tự

thân đã là một khái niệm có tính biện chứng, chuyển tải trong đó nội hàm là hành visáng tạo văn hóa của cộng đồng” [27, tr.1] Nguyễn Thị Hiền đã phân tích quá trìnhsáng tạo truyền thống trong lễ Giỗ tổ Hùng Vương (ngày 10 tháng 3 âm lịch) quabài viết “Sáng tạo truyền thống: nghiên cứu trường hợp Giỗ tổ Hùng Vương vàongày mồng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm” Sự sáng tạo đó thể hiện trên cả hai bìnhdiện về thời gian và không gian Đặt nó trong bối cảnh tác động bởi yếu tố nhà nướccũng như mối quan hệ với quần chúng nhân dân - chủ thể của lễ hội.

Hầu hết các nhà nghiên cứu nhân học và văn hóa học đều công nhận sự tồntại một cách bền bỉ của các yếu tố mang tính truyền thống trong lễ hội song, quanđiểm sáng tạo, bổ sung, làm mới các giá trị ấy cũng rất được nhiều tác gia đồng tình

và khẳng định Quan điểm sáng tạo truyền thống tuy có khác nhau giữa các tác giảnêu trên nhưng đều thống nhất ở một điểm, là: truyền thống không phải là cái bấtbiến, mà trong quá trình trao truyền giữa các thế hệ, các cộng đồng, dân tộc luôn có

sự sáng tạo, bổ sung Truyền thống được “sáng tạo” ở từng môi trường văn hóakhác nhau tuân theo những quy luật riêng thể hiện ở sự chọn lựa của cộng đồng và

dĩ nhiên là được cộng đồng chấp nhận

Từ những quan điểm nêu trên, NCS áp dụng lý thuyết sáng tạo truyền thốngvào công trình của mình làm hệ quy chiếu, góp phần khẳng định: lễ hội Bà Chúa XứNúi Sam - Châu Đốc có từ lâu đời (xem thêm ở chương 2), song không phải tất cảcác lễ thức lễ nghi đều được bảo tồn vẹn nguyên từ hai thế kỷ qua mà nó được sángtạo không ngừng để thích ứng với điều kiện kinh tế xã hội hiện thời NCS xem xét,

so sánh lễ hội Vía Bà hiện nay so với trước đây đã diễn ra quá trình sáng tạo nhưthế nào, dưới những tác nhân cụ thể ra sao Quá trình sáng tạo ấy, có đi ngược lạivới lợi ích, nguyện vọng của cộng động địa phương hay được địa phương chấpnhận, đồng thuận và góp phần làm phong phú thêm cho lễ hội Dựa trên khẳng địnhcủa các nhà khoa học về tính sáng tạo ra truyền thống, luận án phân tích yếu tố mớinảy sinh và được cộng đồng bổ sung qua quá trình trao truyền và biến đổi Tìm hiểumục đích của quá trình biến đổi ấy là: (1) để gây dựng tình đoàn kết trong một tậpthể, (2) để hợp lí hóa thể chế và uy quyền xã hội, hay (3) để giáo dục và gây dựngniềm tin, hệ giá trị Tất cả để trả lời cho các giả thuyết nghiên cứu mà đề tài đặt ra

1.1.2 Các khái niệm có liên quan

1.1.2.1 Tín ngưỡng - Tôn giáo

Mặc dù đã có rất nhiều định nghĩa song đây là hai khái niệm vẫn còn khánhiều tranh cãi từ các nhà khoa học Cặp phạm trù Tôn giáo - Tín ngưỡng hay Tínngưỡng - Tôn giáo đôi khi đi chung như một thể thống nhất, một đối tượng duy nhấttrong các nghiên cứu nhưng đôi khi lại được tách ra một cách rạch ròi và có sự phânbiệt thấp cao

Hiểu theo nguyên nghĩa dịch từ chữ croyance của tiếng Pháp, thì chỉ có

nghĩa là sự tin vào một điều gì đó, và thông thường hay được dùng để chỉ một niềmtin tôn giáo Thuật ngữ tín ngưỡng có hai nghĩa: tự do tín ngưỡng thì tín ngưỡng là

conscience có thể hiểu là tự do về ý thức, hoặc tự do về tín ngưỡng tôn giáo là croyance religieuse Nếu hiểu tín ngưỡng là conscience thì tín ngưỡng bao trùm lên trên tôn giáo, nhưng nếu hiểu là croyance religieuse thì tín ngưỡng chỉ là bộ phận

chủ yếu nhất cấu thành nên tôn giáo [97, tr.68] Đặng Nghiêm Vạn không đồng tìnhvới quan điểm phân định thấp cao cho cặp khái niệm này mà giữa chúng có mốiquan hệ gần gũi và không phân biệt Theo ông, tín ngưỡng dân gian chính là mộtdạng thức của tôn giáo bình dân:

Thuật ngữ đó có thể là cách hiểu tôn giáo theo lối bình dân, nghĩa là theotập quán, theo dư luận hoặc bị cuốn hút vào các nghi lễ, chứ không theolối chính thống chủ yếu xuất phát từ việc nghiên cứu giáo lý, suy tư rồigiác ngộ mà theo Hoặc cũng có thể hiểu là các hình thức tôn giáo dântộc được lưu truyền lại từ xa xưa, gần gũi với cộng đồng như các lễ hội,các cuộc hành hương, các ngày lễ với những rước xách, nhảy múa, thậmchí các hình thức bói toán, tướng số [97, tr.91]

Ngô Đức Thịnh cho rằng tín ngưỡng là cách con người ứng xử với các lựclượng siêu nhiên, với thế giới mà con người trong hiểu biết hạn chế của mình khôngthể tác động và trở nên sợ hãi Từ đó, tín ngưỡng chính là chất kết dính để cố kếtcộng đồng nhằm đối mặt hay cùng nhau vượt qua những thế lực siêu nhiên đó và làđặc trưng phân biệt các cộng đồng với nhau Theo ông:

Đó là một bộ phận của đời sống văn hóa tinh thần con người mà ở đócon người cảm nhận được sự tồn tại của các vật thể, lực lượng siêunhiên, mà những cái đó chi phối, khống chế con người, nó nằm ngoàigiới hạn hiểu biết của con người hiện tại; sự tồn tại của các phương tiệnbiểu trưng giúp con người thông quan với các thực thể, các sức mạnhsiêu nhiên đó; đó là chất kết dính, tập hợp con người thành một cộngđồng nhất định và phân định với cộng đồng khác [77, tr.14].

Bàn về tôn giáo, thật thiếu sót nếu không nhắc đến Edward B.Tylor người có

công tạo ra nền tảng của những nghiên cứu nhân học tôn giáo Trong lý thuyết nổitiếng của mình, ông cho rằng cơ sở của tôn giáo nguyên thủy là thuyết vạn vật hữu

linh (animism), là niềm tin vào thần thánh và ông chỉ ra rằng niềm tin này được bắt

nguồn từ một giải thích tuy sai lầm nhưng rất nhất quán về những giấc mơ, ảomộng, ảo giác, những trạng thái vô thức và các hiện tượng tương tự như vậy [34,tr.147] Tuy quan điểm của Tylor về tôn giáo nguyên thủy rất quan trọng đối vớingành nhân học nhưng lại mắc một thiếu sót nghiêm trọng là chỉ dựa vào một hệthống thực tế rất hạn hẹp Những điền dã gần đây do các chuyên gia thực hiện đãchỉ ra rất nhiều khía cạnh của tôn giáo thời sơ khai mà không thể đặt vào khuôn khổthuyết vạn vật hữu linh của Tylor

Một số nhà nghiên cứu trước đây cho rằng, chính sự sợ hãi của con ngườivào thế giới mà con người không thống trị được đã là nguyên nhân sản sinh ra các

vị thần thánh, như là một cách sản sinh ra tôn giáo Tuy nhiên, tôn giáo không chỉ là

sự bất lực của con người trong cuộc đấu tranh với tự nhiên và trong xã hội, vì thiếuhiểu biết dẫn đến sự sợ hãi, không tự tin phải thờ cúng, cầu xin thần thánh; mà theoĐặng Nghiêm Vạn, tôn giáo còn hướng con người đến cuộc sống có hậu, tốt đẹpsau này, một cuộc đời thánh thiện, có quá khứ, hiện tại và tương lai [97, tr.63]

Theo Luật tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016, tôn giáo và tín ngưỡng lại là hai

khái niệm tách rời bởi ngay trong định nghĩa đã cho thấy rõ điều này Theo đó, “Tínngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liềnvới phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cánhân và cộng đồng” [119] Còn “tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ

thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi

và tổ chức” [119]

Như vậy, tín ngưỡng là niềm tin của con người vào một sự vật, hiện tượng

nào đó, cho rằng chúng có tác động đối với cuộc sống của họ Từ xa xưa, con ngườicảm nhận thế giới qua niềm tin Họ hình dung ra những vị thần, thánh, những loài

ma quỷ có sức mạnh siêu việt, mặc nhiên thống trị cuộc sống nhân gian Niềm tin

đó tạo nên những hoạt động tương ứng, biểu hiện qua việc thờ cúng một số sự vật

hiện tượng nào đó [40, tr.165] Tôn giáo, theo cách hiểu thông thường là một dạng

sinh hoạt tâm linh trong đó con người tin vào sự hiện hữu của các thế lực siêunhiên, có quyền lực siêu phàm có thể tác động đến đời sống của con người khi cònsống cũng như khi đã chết, tin vào sự bất tử của linh hồn và một thế giới sau cáichết trong đó linh hồn của những người đã chết vẫn còn tồn tại trong một cuộc sốngkhác [75, tr.44]

Tín ngưỡng, tôn giáo thuộc lĩnh vực niềm tin trong đời sống tinh thần củacon người Chúng ta đều thừa nhận, tôn giáo tín ngưỡng là sản phẩm của chính hoạtđộng của con người, phản ánh một bình diện của đời sống tinh thần nhân loại, phátsinh và tồn tại từ buổi bình minh của văn minh nhân loại và là một kết tinh văn hóa.Tôn giáo tín ngưỡng là hình thái ý thức xã hội, ra đời và phát triển cùng với xã hộiloài người và sẽ tồn tại cùng với xã hội loài người trong một thời gian khó mà đoánđịnh được Trong quá trình tồn tại và phát triển, tôn giáo tín ngưỡng ảnh hưởng khásâu sắc đến đời sống chính trị, văn hóa, xã hội, đến tâm lý, đạo đức, lối sống, phongtục tập quán của nhiều dân tộc, nhiều quốc gia Bản thân tôn giáo tín ngưỡng chứađựng nội dung phong phú về lịch sử, tư tưởng, triết học, đạo đức, văn hóa, chínhtrị Nó thực sự là nhu cầu của con người, nhu cầu của xã hội, và một khi nhữngnhu cầu ấy chưa được những hình thái khác của ý thức xã hội hoàn toàn thỏa mãnthì đối với một số tầng lớp xã hội, tôn giáo tín ngưỡng vẫn là nguồn gốc của giá trịđạo đức, niềm an ủi, sự nâng đỡ về tâm lý [75, tr.9-10]

1.1.2.2 Lễ hội

Alessandro Falasi giải thích và định nghĩa về lễ hội như sau: “festival” có

nghĩa là “lễ hội” bắt nguồn từ festum tiếng Latinh mà ban đầu có nghĩa là “sự vui

chơi, vui mừng, hân hoan của công chúng” [67, tr.130] Theo cách sử dụng hiện naytrong ngành khoa học xã hội nhân văn ở phương Tây, “Festivals có nghĩa là mộthoạt động kỷ niệm định kỳ bao gồm vô số hình thức và các sự kiện nghi lễ trực tiếphoặc gián tiếp tác động lên tất cả các thành viên của một cộng đồng và công khaihoặc ngấm ngầm biểu lộ giá trị cơ bản, hệ tư tưởng và thế giới quan của thành viêntrong cộng đồng đó, và là nền tảng bản sắc xã hội của họ” [67, tr.131].

Ở trong nước, cho đến nay, khái niệm “lễ hội” vẫn chưa nhận được sự thốngnhất trong cách định nghĩa Bởi lễ hội là đối tượng nghiên cứu phức hợp, hình thành

và tồn tại theo suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Năm 1993, nhà nghiên cứuNguyễn Duy Quý đã đưa ra khái niệm: “Lễ hội truyền thống là một sinh hoạt tổnghợp bao gồm các mặt tinh thần và vật chất, tôn giáo, tín ngưỡng và văn hóa nghệthuật, linh thiêng và đời thường…” [71, tr.82] Trong khi đó, Trần Ngọc Thêm vàcác cộng sự lại cho rằng:

Lễ hội là sự tổng hợp cái linh thiêng và cái trần thế, nhằm thể hiện lòngbiết ơn và bày tỏ nguyện vọng cùng sự cầu mong của mình đối với tổtiên và các thế lực siêu nhiên trong vũ trụ; phân bố theo không gian; cókhuynh hướng thiên về tinh thần; mang đặc tính mở (lôi cuốn mọi ngườitìm đến); mục đích nhằm duy trì quan hệ bình đẳng giữa các thành viêntrong làng xã [72, tr.269]

Tuy có cách tiếp cận khác nhau, song thực tiễn cho thấy các nhà nghiên cứuđều thống nhất việc lễ hội là sản phẩm cấu thành từ hai hoạt động (hay thành tố): Lễ

và Hội Hai phần này gắn bó chặt chẽ với nhau, đan quyện vào nhau trong mộtchỉnh thể nguyên hợp [50, tr.21] “Phần Lễ mang ý nghĩa tạ ơn và cầu xin thần linhbảo trợ cho cuộc sống của mình và phần Hội gồm các trò vui chơi giải trí hết sứcphong phú” [73, tr.153] Trong lễ có hội và trong hội có lễ, đó là định nghĩa của BùiThiết (1993): “Lễ là phần tín ngưỡng là phần thế giới tâm linh sâu lắng nhất của conngười, là phần đạo; còn hội là phần tập trung vui chơi giải trí, là đời sống văn hóathường nhật, phần đời của mỗi con người, của cộng đồng Hội gắn liến với lễ vàchịu sự qui định của lễ, có lễ mới có hội” [74, tr.93]

Xét ở phương diện cấu trúc lễ hội, tác giả Nguyễn Chí Bền cho rằng: lễ hội

cổ truyền là sinh hoạt của cộng đồng làng xã diễn ra trong một khoảng thời gian và trong một không gian đã được xác định một cách hữu thức Theo ông, cấu trúc của

lễ hội cổ truyền của người Việt gồm ba bộ phận tạo thành Đó là (1) Nhân vậtphụng thờ, (2) Các thành tố hiện hữu và (3) Các thành tố tàng ẩn nhưng hiện hữutrong thời gian thiêng [4, tr.112-113] Cái mới trong nghiên cứu này là việc tác giảkhông còn khuôn khổ trong mối quan hệ giữa lễ hội - hội lễ mà nhìn rộng ra về mặt

không gian - thời gian và đối tượng được thờ tự Về nhân vật phụng thờ, điều tất

nhiên, là thành tố quan trọng nhất, quyết định các thành tố còn lại Đây là nhân vật

mà bất cứ lễ hội nào cũng hướng đến, gắn với một loại hình tín ngưỡng nhất định,

và là nơi người dân ký thác niềm tin Các thành tố hiện hữu là không gian thiêng,

không gian tổ chức lễ hội như: đình, đền, chùa, miếu, quán, biển, sông, hồ Ngược

lại, các thành tố tàng ẩn chỉ xuất hiện trong thời gian thiêng, là thời gian tổ chức lễ

hội, gồm: trò diễn, trò chơi, lễ vật dâng cúng, các huyền thoại, nghi thức cúng tế và

sự kiêng kỵ [4, tr.113-114]

Như vậy, lễ hội hay lễ hội dân gian là một nghi thức tế lễ của một cộng đồngngười hướng đến một đối tượng suy tôn nào đó, diễn ra trong một không gian - thờigian nhất định, trong đó quần chúng nhân dân là chủ thể chính Lễ hội dân gian cònbao gồm cả phong tục tập quán, tôn giáo tín ngưỡng và một số sinh hoạt văn hóa

tinh thần của một cộng đồng người [15, tr.20] Lễ hội tín ngưỡng là hoạt động tín ngưỡng tập thể được tổ chức theo lễ nghi truyền thống nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng [119].

Trong phạm vi luận án này, chúng tôi thống nhất những tổng kết của tác giả

Lê Hồng Lý về lễ hội truyền thống như sau:

- Là một sự kiện trọng đại của một cộng đồng cư dân (thường là mộtlàng) tập trung nhau lại để tưởng niệm một (hay nhiều) vị thần do cócông lao với cộng đồng hoặc phù trợ cho cộng đồng ấy trong cuộc sống

- Tại thời điểm xảy ra sự kiện ấy, cộng đồng cư dân tiến hành nhữngnghi lễ, phong tục nhằm bày tỏ lòng ngưỡng mộ tới các vị thần và cầumong họ tiếp tục giúp đỡ họ trong năm mới

- Những nghi lễ ấy được tiến hành kèm theo những lễ vật của cải đượccộng đồng quý trọng nhất dâng lên các thần linh bằng các nghi thức tế lễ

có nhạc, múa hay ca xướng phụ họa…

- Bên cạnh những nghi lễ là các cuộc vui chơi, ăn uống cộng cảm củacộng đồng nhằm thỏa mãn sau những ngày lao động vất vả, đồng thời làdịp để cố kết cộng đồng xung quanh một vị thần chung của cộng đồng.Nhiều sinh hoạt văn hóa văn nghệ được diễn ra trong những ngày này,một mặt để dâng lên thần linh, mặt khác cũng là dịp để con người giải trí,

xả láng sau những ngày lao động vất vả [9]

1.2.Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.2.1 Nghiên cứu về lễ hội

Lễ hội truyền thống - một trong những hiện tượng văn hóa độc đáo củangười Việt, từ lâu đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của xã hội.Trong tiến trình phát triển của dân tộc, lễ hội đã góp phần không nhỏ vào việc lưugiữ những nội dung lịch sử, những hình thức văn hoá mang đậm dấu ấn lịch sử [48,tr.932], phản ánh toàn bộ đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của con người qua từngthời kỳ Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về lễ hội của các tác giả trong vàngoài nước Ở đây, trong giới hạn của sự hiểu biết, cũng như phạm vi nghiên cứucủa đề tài, người viết chỉ xin điểm lại một số công trình có liên quan đến nội dungnghiên cứu của mình

Công trình ghi chép về lễ hội sớm nhất phải kể đến là hoa văn trên trốngđồng Những hình ảnh mang tính chất mô phỏng được khắc họa trên mặt trống giúpcác nhà nghiên cứu khẳng định về thời gian, địa điểm tổ chức lễ hội, về trang phụchội, lễ vật dâng cúng, các trò chơi dân gian… Người ta chia trống đồng ra thành 4loại thì trên cả 4 loại này, đều tìm thấy hoa văn lễ hội

Thời Pháp thuộc, bài viết về lễ hội làng Phù Đổng của G Dumoutier được intrên “Revue d' histoire des religions” năm 1891 có lẽ là nghiên cứu sớm nhất viết về

lễ hội cổ truyền Việt Nam Tiếp sau đó phải kể đến các công trình của một số nhà

nghiên cứu người Pháp về Đông Dương như: Lễ động thổ của M.J Przyluski (1910), Paul Giran với Ma thuật và tôn giáo An Nam (1912), Tế Nam Giao của L.

Cadière và R Orbard, Lễ rước sắc thần Thiên Yana ở điện Huệ Nam (1915) của H.

năm 60 của thế kỷ XX, đề tài lễ hội cổ truyền lại xuất hiện trên các văn đàn và trong

một số công trình Theo đó, trên Văn đàn Tuần san năm 1960, Toan Ánh đã viết về hội hè và phong tục mùa thu, mở đầu cho những tập sách Nếp cũ - hội hè đình đám

quyển Thượng (1969) và quyển Hạ (1974) mà nội dung chính là miêu tả các lễ hội

cổ truyền trên mọi miền đất nước Tuy chỉ dừng ở việc miêu thuật, song Nếp cũ hội hè đình đám của ông là bộ sưu tập đầu tiên, dày dặn về 54 lễ hội cổ truyền Việt

-Nam, góp phần rất lớn trong lịch sử nghiên cứu và sưu tầm lễ hội của dân tộc

Nửa cuối thế kỷ XX đầu XXI, các công trình nghiên cứu lễ hội tăng lên cả về

số lượng lẫn chất lượng Các công trình ở giai đoạn này đi tìm về nguồn gốc và lịch

sử hình thành lễ hội, quá trình phát triển, cơ cấu và việc tổ chức lễ hội Các côngtrình nêu ra nhiều tiêu chí để phân loại lễ hội, trình bày khái quát về đối tượng suytôn, địa điểm mở hội và những nét đặc thù, vị trí của lễ hội trong đời sống tinh thầncủa người Việt Các đề tài còn dày công phân tích chủ thể/khách thể của lễ hội cũngnhư cấu trúc của lễ hội cổ truyền Đó là nội dung nghiên cứu có thể tìm thấy trongcác công trình của Đinh Gia Khánh (1989), Lê Trung Vũ (1992), Hoàng Lương(1993, 1994), Thạch Phương - Lê Trung Vũ (1995), Lê Văn Kỳ (2002), Ngô ThịKim Doan (2003), Đặng Văn Lung (2005), Lê Trung Vũ - Lê Hồng Lý (2005),

Thuận Hải (2007), Thích Minh Nghiêm (2010), Lê Hồng Lý (2011), Trần Đình Ba(2012), Nguyễn Chí Bền (2000, 2013, 2015) Bên cạnh đó, cũng đã có một số nhànghiên cứu tiếp cận lễ hội ở góc độ tính thẩm mỹ, như Hồ Hoàng Hoa trong cuốn

Lễ hội một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng (1998) [4], [41], [44], [49],[48], [51], [66], [102]

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu lễ hội trong các công trình này cũng được

mở rộng Các loại hình lễ hội như: lễ hội lịch sử, lễ hội văn hóa, lễ hội tôn giáo, lễhội tư tưởng, đạo đức, lễ hội cầu nước, lễ hội cầu đất, lễ hội cầu lúa, lễ hội về tínngưỡng phồn thực… đều được các nhà nghiên cứu quan tâm trình bày trong cáccông trình của mình Ngoài ra, các công trình còn nêu lên thực trạng của sự pháttriển lễ hội hiện nay Trải qua một chặng đường dài hơn 40 năm từ Cách mạngtháng Tám đến cuối thập kỷ 80 của thế kỷ XX với nhiều biến cố, lễ hội cũng thăngtrầm theo lịch sử đất nước Việc phục hồi lễ hội cổ truyền có nhiều khuynh hướng

và không ít bàn cãi Về phạm vi, các công trình phản ánh nhịp sống sinh động của lễhội trong cả nước, từ miền xuôi lên miền ngược, từ đồng bằng lên cao nguyên ravùng ven biển; nghiên cứu cả lễ hội của người Việt (người Kinh) lẫn lễ hội củađồng bào dân tộc thiểu số như: Khmer, Chăm, Hoa, Tày, Nùng, Thái, Gia Rai, ÊĐê… Lịch của hơn 100 lễ hội tiêu biểu trong cả nước cũng được cung cấp đến đọcgiả thông qua các công trình này Có thể nói, tuy chỉ trình bày khái quát và cònnhiều hạn chế về không gian và thời gian nghiên cứu, song tất cả những công trình

kể trên là tài liệu quý về cả lý luận nghiên cứu và thực tiễn lễ hội trong nước, pháchọa nên bức tranh sinh động về lễ hội truyền thống Việt Nam, góp phần bảo tồn cácgiá trị văn hoá truyền thống ẩn chứa bên trong mỗi lễ hội cổ truyền của dân tộc

Kỷ yếu hội thảo khoa học cũng là một trong những nguồn tư liệu quý chonhững ai quan tâm nghiên cứu về lễ hội Bởi chính tại đây, những tranh luận của cáchọc giả trong và ngoài nước về các vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn diễn ra rấtsôi nổi Qua đó gợi mở ra rất nhiều nguồn tư liệu từ những khẳng định của các nhà

khoa học Năm 1993, hội thảo Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại

diễn ra cuộc tranh luận khá sôi nổi giữa các học giả về cách gọi lễ hội - hội lễ Kết

quả, hội thảo xuất bản tập kỷ yếu cùng tên Lễ hội truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại [71] với nhiều bài viết mô tả lễ hội của các vùng miền trong nước và

các nước trong khu vực như: Lào, Campuchia, Philippin, Inđônêxia, Thái Lan,Trung Quốc… do Đinh Gia Khánh và Lê Hữu Tầng chủ biên Nội dung chính màcác bài viết dành nhiều số trang trong kỷ yếu là cơ sở lý luận nghiên cứu lễ hội, nêulên những giá trị văn hóa của lễ hội cổ truyền và nhu cầu của xã hội hiện đại Năm

2012, Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam xuất bản tập kỷ yếu hội thảo khoa học

Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền trong xã hội Việt Nam đương đại [101] Đây là

bộ sưu tập các công trình của những cây bút lão luyện trong giới nghiên cứu về lễhội Việt Nam nói riêng, trong khu vực nói chung Theo đó, bên cạnh việc miêu tảcác lễ hội ở địa phương, hầu hết các công trình đều đề cập đến những giải phápnhằm góp tiếng nói trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa của lễ hội truyền thống

Gần đây hơn là tập kỷ yếu hội thảo Lễ hội cộng đồng - truyền thống và biến đổi [88]

được xuất bản vào tháng 6 năm 2014 Kỷ yếu là tập hợp những bài viết của các họcgiả trong và ngoài nước về lễ hội từ lý luận đến thực tiễn với các nội dung chính:Phần I - Những vấn đề chung và phương pháp tiếp cận, Phần II - Lễ hội cộng đồng

ở Việt Nam - truyền thống và biến đổi, Phần III - Lễ hội cộng đồng đương đại vàkinh nghiệm quốc tế Với độ tin cậy cao từ những bài viết, những thông tin đượccung cấp trong các kỷ yếu là nguồn tư liệu không thể thiếu cho những người quantâm nghiên cứu lễ hội Việt Nam

Cuối thập niên 90 của thế kỷ XX, lễ hội Việt Nam dần gắn với hoạt động dulịch Đến đầu thế kỷ XXI, mối quan hệ này trở nên chặt chẽ hơn khi mà hoạt động

du lịch phát triển một cách đột biến trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của nhiều tỉnhthành, nhiều vùng trên cả nước Nhiều loại hình du lịch ra đời và phát triển mạnhtrong đó không thể không nói đến loại hình du lịch lễ hội Đào tạo nguồn nhân lực

để phục vụ nhu cầu thị trường du lịch là việc làm cần thiết và cấp bách của các cơ

sở đào tạo Giáo trình Lễ hội Việt Nam trong sự phát triển du lịch ra đời năm 2004

của tác giả Dương Văn Sáu như một sự đáp ứng nhu cầu đào tạo hiện thời Giáotrình tập hợp, hệ thống hóa các công trình đã được công bố, đặt nó trong sự pháttriển của xã hội đương đại, tiến hành nghiên cứu theo mục tiêu tổng quát Trên cơ

sở đó, xây dựng mô hình, cơ cấu tổng thể về hệ thống lễ hội nói chung, áp dụngtrong việc tìm hiểu bất kỳ một lễ hội nào đó [70, tr.10] Lễ hội ngày nay được dùngvới thuật ngữ sự kiện (event) nên việc tổ chức cũng đang mang màu sắc hiện đại

Các giáo trình Phương pháp tổ chức lễ hội quần chúng [89] của Trường ĐH Văn hóa Nghệ thuật Quân đội xuất bản năm 2008 và Quản lý lễ hội và sự kiện [18] Cao

Đức Hải là hai công trình nghiên cứu lễ hội ở khía cạnh là một sự kiện văn hóa phục

vụ cho du lịch Để đạt được yêu cầu đặt ra, các giáo trình đưa ra hệ thống các kháiniệm lễ hội, phân tích bản chất và các thành tố của lễ hội Giáo trình dành số trangkhá lớn để tập trung phân loại lễ hội với nhiều tiêu chí được đặt ra, cung cấp hệthống các khái niệm về lễ hội và sự kiện, vấn đề quản lý nhà nước về lễ hội và sựkiện Mục đích của việc phân loại là đi vào phục vụ và khai thác hiệu quả tronghoạt động du lịch Ngoài ra, các giáo trình bàn về cấu trúc và chức năng của lễ hộinhằm đưa ra được phương pháp tổ chức lễ hội sao cho phù hợp nội dung, mục đích

và yêu cầu, hướng dẫn cụ thể cách thức xây dựng kịch bản lễ hội quần chúng

Với thực trạng biến đổi của hầu hết các lễ hội truyền thống hiện nay, vấn đềnghiên cứu lễ hội trong thời đại mới lại trở nên cần thiết và cấp bách, đưa các nhàkhoa học tham gia nghiên cứu và trở thành nhiệm vụ hàng đầu trong công tác bảotồn các giá trị truyền thống trước sự xâm nhập của những giá trị mới - giá trị củathời kỳ hội nhập văn hóa - toàn cầu hóa Vì vậy, trong hai thập niên đầu của thế kỷXXI, các đề tài về biến đổi lễ hội luôn thu hút sự quan tâm trên các diễn đàn, tọađàm, tuần san, nguyệt san và tại các hội đồng khoa học Theo đó, hầu hết các lễ hộitruyền thống đều được nghiên cứu và trình bày qua lăng kính của thời kỳ hội nhậpkinh tế quốc tế Các công trình của Trần Hữu Sơn (2014), Nguyễn Thị Kiều Sương(2014) nghiên cứu về xu thế biến đổi của lễ hội Các tác giả nghiên cứu lễ hội ở cácvùng quê, tìm hiểu xu hướng chung của sự biến đổi dưới tác động của nhiều nhân

tố, trong đó quản lý nhà nước là một trong những nhân tố tạo ra những biến đổi tolớn trên cả hai bình diện tích cực lẫn tiêu cực Lễ hội của các cộng đồng dân tộc anh

em trong đời sống hiện nay cũng là một đối tượng nghiên cứu hấp dẫn với nhiều tácgiả Nghiên cứu biến đổi lễ hội của người Khmer của Phan An (2014), Dương Ngọc

Tú - Võ Thanh Hùng (2014); lễ hội của người Chơ ro ở Đồng Nai của Phan ĐìnhDũng (2014), của người Stiêng của Trương Văn Chung (2014), người Hoa ở ĐồngNai của Nguyễn Thị Nguyệt (2014, 2015) Sự tồn tại và biến đổi của một số lễ hộiđặc trưng ở các địa phương trên cả nước cũng chiếm nhiều trang viết trên các báo,tạp chí và kỷ yến khoa học Ở đó có lễ hội truyền thống của các làng xã ngoại thành

Hà Nội (Mai Thị Hạnh - 2014); lễ hội đền Kỳ Cùng ở Lạng Sơn của Đỗ Viết Cường

và Trần Minh Hường; lễ hội mục đồng làng Phong Lệ, huyện Hòa Vang, Đà Nẵng

của Tăng Chánh Tín, Lê Thị Thu Hiền, Phan Thị Hoài Sương; lễ hội nghinh Ông ở

Gò Công Đông - Tiền Giang của Lê Thị Thanh Tâm, lễ hội Kỳ Yên ở An Giang củaBùi Việt Thành và Nguyễn Trọng Hùng Độc giả có thể tìm thấy nhiều bài viếtmang tính lý luận về phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu biến đổi lễ hội, hay chỉ

ra những giá trị truyền thống tồn tại trước những biến đổi trong hầu hết các lễ hộinói chung, đồng thời học hỏi một số mô hình quản lý lễ hội hiệu quả trên thế giới

trong tập kỷ yếu của hội thảo quốc tế: Lễ hội cộng đồng - truyền thống và biến đổi,

Nxb Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh Tập kỷ yếu với 746 trang sách, 99bài viết của hơn 100 tác giả từ nhiều vùng miền trong cả nước: Lào Cai, Hà Nội,Huế, Quảng Bình, Quảng Nam, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Khánh Hòa, Đồng Nai, các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long; hay nhiều quốc gia trên thế giới: Mỹ, NewZealand, Malaysia, Hongkong, Đài Loan, Campuchia [88]

Thư mục văn hóa dân gian do Lê Hồng Lý chủ biên, được Nxb Khoa học Xã

hội phát hành năm 1999 là một tài liệu quý về điểm lược các công trình nghiên cứu

lễ hội ở thế kỷ XX Tài liệu có kết cấu ba phần, phân chia theo nhóm: Thư mục Văn hóa dân gian trong các sách tạp chí; Thư mục Văn hóa dân gian trong các tài liệu khác như: tiếng Anh, Pháp, Đức, tài liệu dịch, tài liệu Hán nôm; Bảng tra cứu theo tên tác giả Trong đó, công trình đã tập trung giới thiệu cho độc giả 651 tài

liệu là tên các cuốn sách, công trình nghiên cứu, bài viết về lễ hội đã được biêntập và công bố từ 1999 trở về trước Có thể coi đây là một trong những cuốndanh bạ về tình hình nghiên cứu lễ hội Việt Nam trước năm 2000; giúp cho cácnhà nghiên cứu có cái nhìn tổng quan về lịch sử nghiên cứu văn hóa dân gian nóichung, nghiên cứu lễ hội nói riêng trong giai đoạn này

1.2.2 Nghiên cứu về lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam

1.2.2.1 Những công trình nghiên cứu nước ngoài

Nói về các công trình nghiên cứu liên quan đến Bà Chúa Xứ của các tác giảnước ngoài có thể kể đến những khám phá về mặt khảo cổ học của Louis Malleret -nhà khảo cổ người Pháp vào cuối thế kỷ XX Ông là người có công lớn trong việctìm ra gốc tích của pho tượng Bà Sau nhiều lần nghiên cứu, quan sát pho tượng Bà

từ chất liệu đến phương pháp tạc tượng, hình dáng, phong cách ngồi… cùng với

nhiều phương pháp so sánh, loại suy, Malleret đã kết luận pho tượng được trước tác

từ thời trung cổ, mang tính chất tượng thần Shiva mà sự hiện diện của tượng Linga

ở miếu Bà là một yếu tố cơ bản để kiểm chứng cho giả thuyết này [85, tr.10-11]

Gần đây hơn là công trình Goddess on the rise - Pilgrimage and popular religion in Vietnam [107] của Philip Taylor (2004) Với phương pháp quan sát tham

gia, theo chân những người hành hương từ thành phố Hồ Chí Minh về chân NúiSam, ông đã sưu tập được những câu chuyện ly kỳ xung quanh tín ngưỡng thờ BàChúa Xứ Trong vai là khách hành hương về khu vực miếu Bà, tác giả miêu tả sựsầm uất của khu vực Núi Sam trong những ngày lễ chính mà theo ông “Mỗi năm,làng Vĩnh Tế, chủ nhân của những lễ nghi nông nghiệp này, được biến thành trungtâm mua sắm tức thời Những kênh đào được nối với nhau bằng đoàn ghe chở đầykhách, những con đường dẫn vào làng thì kẹt đầy xe buýt và xe tải nhỏ Và conđường vào thị xã Châu Đốc gần đó sầm uất như một đại lộ đô thị chính…” [107,tr.1] Với lý thuyết nghiên cứu của các nhà nhân học, nhân chủng học, xã hội học đitrước như: Malarney (2002), Luong (1993, 1994), Kleiinen (1999), and Endres(1999, 2001), Soucy (1999), Keyes, Kendall, và Hardacre (1994), Comaroff (1994);Jackson (1999),… tác giả miêu tả sự liên hệ giữa những người hành hương với cácnhà chính trị đương thời (Perry và Echeverria 1988), dân tộc (Sallnow 1987), đẳngcấp (messerschmidt và Sharma 1981), giai cấp (Eichkelman 1976), bản sắc quốc gia(E Wolf 1958; Dubisch 1995), cơ sở văn hóa (Sangren 1987), và giới tính (Dubisch1995) Lý thuyết có mặt xuyên suốt công trình là nhân học biểu tượng của VictorTurner Bởi “Turner đã miêu tả những cuộc hành hương như những hành trình trongthời gian và không gian bất thường mà cho phép người tham gia thoát ra khỏi quan

hệ và vai trò thường ngày, sự phân công và giai cấp” [107] Theo quan điểm củaông, nhờ việc tham gia vào hành hương mà dân chúng có những trải nghiệm và táihòa nhập với đời sống thường nhật hay sự phục hồi của các mối quan hệ xã hội

1.2.2.2 Những công trình nghiên cứu trong nước

Vài thập niên trở lại đây, lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam (An Giang) nổi lênnhư là một hiện tượng văn hóa đặc trưng của khu vực Nam Bộ, tác động mạnh mẽđến đời sống tâm linh của người dân địa phương và trong khu vực Cuộc sống xã

hội ngày càng phát triển, các hoạt động trong đời sống tín ngưỡng mà ở đây cụ thể

là tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ cũng đổi thay và chịu tác động bởi sự nghiệp côngnghiệp hóa, hiện đại hóa Theo đó, các thực hành văn hóa trong lễ hội này cũng đadạng và biến đổi từng ngày Điều này gây không ít khó khăn trong công tác quản lý

và tổ chức lễ hội Nhà quản lý và nhà khoa học cùng nhau đề ra nhiều giải phápnhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về mặt tâm linh của khách hành hương đồngthời bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của lễ hội tín ngưỡng Đã có nhiềucông trình nghiên cứu từ khảo tả lễ hội đến đi sâu vào từng khía cạnh như việc tổchức, quản lý lễ hội, hoạt động của khách du lịch, khách hành hương trong mùaVía… Điểm qua các công trình nghiên cứu trong nước về lễ hội Bà Chúa Xứ NúiSam - Châu Đốc, có thể liệt kê thành các nội dung chính như sau:

Tín ngưỡng Bà Chúa Xứ được xem như một bộ phận của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ Theo đó, lễ hội - một hình thức thực hành tín ngưỡng dân gian đối

với các Thánh Mẫu là khía cạnh được giới nghiên cứu quan tâm Liên quan đến nội

dung này có các công trình của Vũ Ngọc Khánh với Nữ thần và thánh mẫu [43], Tín ngưỡng thờ mẫu của người Việt ở Nam Bộ của Nguyễn Phương Thảo, các bài viết Tín ngưỡng thờ Chúa Xứ Thánh Mẫu ở Nam Bộ và Giá trị tinh thần truyền thống trong tín ngưỡng thờ mẫu ở Nam Bộ - Nghiên cứu so sánh với Bắc và Trung Bộ (2012) của Trần Hồng Liên, Tổ chức múa bóng rỗi trong nghi lễ cúng Bà (2012) của Mai Mỹ Duyên, Bà Chúa Xứ (Núi Sam) - Tính đa lớp văn hóa trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ (2012) của Võ Thị Kim Huệ, Tiếp biến và dung hòa tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ (2012) của Tăng Thành Nhơn, Góp phần tìm hiểu về tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ Núi Sam trong tâm thức người dân Nam Bộ (2012) của Bùi Thị Phương Mai, Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ Núi Sam từ góc nhìn lễ hội dân gian (2012) của Võ Văn Thành và Lê Thị Thanh Tâm, Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ ở thành phố Hồ Chí Minh (2012) của Nguyễn Thanh Lợi, Lễ Vía Bà Chúa Xứ - hiện tượng văn hóa tâm linh của người dân Nam Bộ (2012) của Phạm Ngọc Tiến [87],

[88], [92]… Tuy nhiên, nhắc đến nghiên cứu về Đạo Mẫu Việt Nam nói chung, tínngưỡng thờ Mẫu ở Nam Bộ nói riêng là phải nhắc đến nhà nghiên cứu bậc thầy Ngô

Đức Thịnh với các công trình: Đạo Mẫu Việt Nam, Tín ngưỡng và văn hóa tín

ngưỡng ở Việt Nam, Đạo Mẫu và các hình thức Shaman giáo trong các tộc người ở Việt Nam và Đông Nam Á [77], [78], [79], [80]… Trong các công trình này, tác giả

tập trung nghiên cứu về Đạo Mẫu trên các phương diện tín ngưỡng tôn giáo, các giátrị văn hóa đã được tích hợp xung quanh loại hình tín ngưỡng dân gian này, néttương đồng và dị biệt trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở ba miền Bắc - Trung - Nam.Ngoài ra, các công trình còn đi vào trình bày một cách có hệ thống các khía cạnhthần tích, truyền thuyết, điện thần, các nghi lễ thờ cúng và lễ hội Giải thích nguyênnhân của sự phát triển loại hình tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam cũng là một nộidung phổ biến được đề cập trong các công trình Theo đó, loại hình văn hóa gốcnông nghiệp với tâm lý trọng tình có thể được xem là nguyên nhân cơ bản Có thểnói một cách toàn diện rằng đóng góp của các công trình là đã miêu tả bao quátđược diện mạo của hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu thần ở Việt Nam cũng như tìm ravết tích các lớp bồi văn hóa theo không gian và thời gian của loại hình tín ngưỡngđặc trưng gốc Việt này

Miêu thuật diễn trình lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam một cách chi tiết theo trình

tự thời gian là nội dung trọng tâm trong các công trình của Ban Quản trị (BQT) lăng

miếu Núi Sam và các tác giả ở khu vực An Giang - Châu Đốc Có thể kể tên các

công trình như: Lễ hội miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam của Thái Thị Bích Liên (1998), Lịch sử miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam của Hội Văn nghệ Châu Đốc và BQT lăng miếu Núi Sam (2000, 2004, 2006), Lịch sử xây dựng và phát triển miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam do Trịnh Bửu Hoài biên khảo năm 2008, Bí ẩn về Bà Chúa Xứ Núi Sam của Châu Bích Thủy (2011), Địa chí An Giang (2013) Các công trình còn dành phần

nội dung để công bố kinh phí làm công tác phúc lợi xã hội qua nhiều năm Đây lànội dung ít thấy trong các ghi chép khác về miếu Bà Ngoài việc trình bày về quátrình hình thành và phát triển miếu Bà cũng như tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ, nộidung phổ biến trong các công trình là các truyền thuyết, giai thoại xoay quanh

tượng Bà, miếu Bà Nội dung này còn được tìm thấy trong các công trình Bà Chúa

Xứ Núi Sam và những chuyện lạ quanh tượng của Lê Ngọc Bích (1994), Kỳ tích Núi Sam của Liêm Châu (tái bản lần thứ 6 năm 2011), An Giang - Văn hóa một vùng đất (2003) và An Giang - Đôi nét đặc trưng vùng đất bán sơn địa (2007)

của Nguyễn

Hữu Hiệp Hai cuốn sách của tác giả ngoài việc kể lại các truyền thuyết, giai thoạiliên quan đến lịch sử dựng miếu và quá trình trùng tu, còn đi sâu miêu tả bên ngoàipho tượng Bà (chiều cao, cân nặng, tư thế ngồi, tạo dáng tay - chân, các hoa vănchạm nổi trên thân tượng), áo mão cho đến những câu chuyện kể về sự linh ứng của

Bà Thông qua đó, tác giả khẳng định giá trị về mặt tâm linh của tín ngưỡng thờ Bà

mà hiện thân là cốt tượng nam thần ngự trên đỉnh Núi Sam mang xuống [11], [23],[24], [29], [37], [38], [85], [93]

Điểm qua tài liệu nghiên cứu về lễ hội Vía Bà, nội dung được các học giả và

các nhà quản lý quan tâm phản ánh nhiều nhất là công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tinh thần của tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ thông qua việc quản lý và

tổ chức lễ hội Mục đích không ngoài việc đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao

chất lượng lễ hội, bảo vệ khách hành hương, đảm bảo trật tự an toàn xã hội khu vựcmiếu Bà trong mùa lễ Vía, tăng cường vai trò quản lý nhà nước trong các hoạt độngcủa lễ hội,… Những bài viết đề cập đến nội dung này có số lượng đáng kể trongtổng thể các công trình nghiên cứu về lễ hội Bà Chúa Xứ Có thể liệt kê các công

trình sau: Một vài nhận xét từ kết quả điều tra dư luận xã hội về hoạt động quản lý

và tổ chức cúng lễ miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam, An Giang (2012) của nhóm tác giả ở Phân viện VHNT Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh; Bàn về quản lý, tổ chức lễ hội truyền thống miếu Bà Chúa Xứ thị xã Châu Đốc, tỉnh An Giang (2012) của Đặng Văn Bài; Một vài cơ sở khoa học cho những hoạt động quản lý và tổ chức lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam (2012) của Ngô Văn Doanh, Mô hình quản lý lễ hội miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam - Một phương thức quản lý đáng quan tâm (2012) của

Lê Hồng Lý; Kinh nghiệm trong tổ chức và quản lý lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam thị xã Châu Đốc, tỉnh An Giang (2012) của Ngô Quang Láng; Trao đổi thêm về công tác quản lý di tích miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam, An Giang (2012) của Đinh Văn Hạnh; Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, việc cần làm ngay và đề xuất lâu dài (2012) của Trương Bá Trạng; Tổ chức quản lý miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam - Một sắc thái văn hóa lễ hội Nam Bộ (2012) của Hoàng Hương và Nguyễn Thị Khánh Trâm; Lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam - Nhìn từ góc độ hành vi tín ngưỡng và giải pháp quản lý, phát huy lễ hội (2012) của Nguyễn Thị Hoài Hương; Một vài suy nghĩ về công tác

-tổ chức quản lý lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, Châu Đốc tỉnh An Giang (2012) của Lê Thị Dung; Những giá trị văn hóa đặc trưng và phương cách quản lý lễ hội

Bà Chúa Xứ Núi Sam ở Châu Đốc An Giang - Một vài vấn đề trao đổi (2012) của Bùi Thị Hoa; Công tác tổ chức và quản lý lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam thực trạng và giải pháp (2012) của Bùi Thị Thúy; Các giải pháp hiệu quả để nâng cao công tác tổ chức và quản lý lễ hội cấp quốc gia Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam - thị xã Châu Đốc trong giai đoạn tiếp theo (2012) của Vũ Thanh Trúc; Nâng cao chất lượng quản lý và tổ chức lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam - Châu Đốc (2012) của Trần Thị Thanh Mai; Một số vấn đề về tổ chức, quản lý lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam (2012) của Trần Anh Kiều; Mô hình quản lý lễ hội cổ truyền qua kinh nghiệm thực tiễn lễ hội Bà Chúa Xứ (Châu Đốc - An Giang) (2012) của Huỳnh Quốc Thắng, Lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam và vấn đề bảo tồn, phát huy di sản của Đoàn Thị Thanh

Xuân (2005)… Các công trình, bài viết xoáy sâu vào phân tích thực trạng công tác

tổ chức lễ hội Bà Chúa Xứ hiện nay Những nguyên nhân chính làm cho lễ hội ngàymột phát triển (bên ngoài tính thiêng của Bà qua các câu chuyện kể dân gian) là tínhminh bạch trong sử dụng tiền công đức và ngân sách, sự phối hợp nhịp nhàng củachính quyền và người dân địa phương, sự phân công nhiệm vụ và quyền lợi giữanhững người tham gia, sự kết hợp chặt chẽ giữa các ban ngành đoàn thể nhằm bảo

vệ an ninh trong những ngày hội… Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực củacông tác tổ chức, lễ hội vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế như: tình trạng chặt chém,chèo kéo, lừa gạt khách du lịch của những người buôn bán trong khu vực; tình trạng

vệ sinh môi trường, vệ sinh an toàn thực phẩm; hoạt động mê tín dị đoan… Vì vậy,

đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy lễ hội là nội dung phổ biến trong các bài viếtnói trên [88], [92], [104]

Nghiên cứu về miếu Bà và lịch sử của việc thờ Bà của người dân Nam Bộ, nhiều cây bút đã đề cập đến Thoại Ngọc Hầu như một nhân vật có công lớn; từ đó

cơ bản giải thích các lễ thức liên quan đến Thoại Ngọc Hầu như lễ Thỉnh sắc, lễ Hồi sắc Có thể nhắc đến các bài viết: Một số giải pháp nâng cấp nghi thức Thỉnh sắc và Hồi sắc trong lễ hội truyền thống miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam, thị xã Châu Đốc trong không gian văn hóa - tâm linh Nam Bộ (2012) của Nguyễn Văn Tâm.

Đạo Mẫu Việt Nam (2012) của Ngô Đức Thịnh cũng đã đề cập đến hình bóng lễ Kỳ

Yên trong lễ Vía Bà Các bài viết và công trình đi sâu phân tích mối quan hệ giữathờ Bà Chúa Xứ và cúng đình Nam Bộ cũng như tìm hiểu vị trí của danh thần ThoạiNgọc Hầu trong lễ Vía Bà thông qua nghi thức Thỉnh sắc và Hồi sắc Tuy nhiên cácbài viết chỉ dừng lại ở việc đặt thêm giả thiết cho việc giải thích sự hiện diện củaBảo hộ Thoại trong lễ Vía Bà chứ chưa đi vào khẳng định một cách khoa học mốiquan hệ nêu trên

Du lịch lễ hội - tâm linh, du lịch văn hóa những năm gần đây rất phát triển,trở thành những loại hình du lịch hấp dẫn, thu hút nhiều lượt khách tham gia Ở lễ

hội Bà Chúa Xứ, du lịch và lễ hội đã thể hiện mối quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau Ở đó, hoạt động du lịch đang dần chi phối, điều chỉnh các hoạt động

của lễ hội, ngược lại lễ hội là cái lõi, cái nền tảng, là tài nguyên hấp dẫn cho sự pháttriển của du lịch Đó là nội dung trong những bài viết của các tác giả Huỳnh Quốc

Thắng về Tín ngưỡng Bà Chúa Xứ với trọng điểm du lịch hành hương Núi Sam Châu Đốc, An Giang (2012); Hoạt động quảng bá của di tích lịch sử - văn hóa miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam và chiến lược phát triển du lịch tâm linh (2012) của Đạo Văn Quyến, Nguyễn Thị Khánh Trâm, Lê Công Lý; Khai thác các giá trị hoạt động

-du lịch trong lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam ở thị xã Châu Đốc tỉnh An Giang (2012) của Trần Thị Huyền; Lễ hội Bà Chúa Xứ Núi Sam trong hoạt động du lịch văn hóa (2005) của Nguyễn Phước Hiền Cũng nghiên cứu về du lịch ở lễ hội Vía

Bà nhưng công trình Hành vi của khách du lịch ở miếu Bà Chúa Xứ Núi Sam Châu Đốc - An Giang (2008) của tác giả Lư Hoàng Phố lại tập trung vào khai thác

-đối tượng nghiên cứu khá mới là hành vi của khách du lịch Mục tiêu chính của đềtài là mô tả hành vi của khách du lịch ở Miếu Bà Chúa Xứ Châu Đốc Ngoài ra,công trình còn tìm hiểu về quá trình ra quyết định chọn các địa điểm tham quan ởkhu vực miếu Cuối cùng là biết đặc tính của khách du lịch và mối quan hệ giữa cácđặc tính này với hành vi của du khách Để làm rõ mục tiêu nghiên cứu của đề tài,tác giả đi sâu phân tích thành phần du khách như: độ tuổi, nghề nghiệp, sở thích, tôngiáo, quê quán từ đó nghiên cứu hành vi ứng xử và hành vi tiêu dùng của khách

du lịch khi tham quan tại khu vực miếu Bà [22], [64], [92]

Văn hóa vận động và biến đổi không ngừng, như một quy luật của sự pháttriển Theo đó, các thành tố của văn hóa trong đó có lễ hội cũng không phải là mộtthực thể đứng ngoài quy luật này Dưới nhiều tác động của các nhân tố trong xã hội

hiện đại, lễ hội truyền thống biến đổi theo nhiều chiều cạnh khác nhau Vì vậy, việc nghiên cứu lễ hội trong thời đại mới lại trở nên cần thiết và cấp bách, trở thành nhiệm vụ hàng đầu trong công tác bảo tồn các giá trị truyền thống trước sự thâm nhập của những giá trị mới - giá trị của thời kỳ giao lưu và hội nhập văn hóa Vì

vậy, trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, các đề tài về biến đổi lễ hội trở nênphổ biến trên các diễn đàn, tọa đàm, tuần san, nguyệt san và tại các hội đồng khoahọc trong nước và quốc tế

Nghiên cứu về biến đổi của lễ hội Bà Chúa Xứ cũng đã có một số nhà nghiên

cứu quan tâm Nổi bật trong số đó có thể kể đến công trình nghiên cứu Sự tác động của kinh tế thị trường vào lễ hội tín ngưỡng của tác giả Lê Hồng Lý xuất bản năm

2008 [50] Tác giả của công trình đi sâu khai thác chiều cạnh biến đổi của lễ hội và tín ngưỡng của người dân trong bối cảnh của nền kinh tế thị trường Với việc

nghiên cứu hai trường hợp lễ hội đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh) và lễ Vía Bà Chúa

Xứ (An Giang) đại diện cho tín ngưỡng thờ Mẫu của hai khu vực Bắc - Nam, tácgiả đã trình bày những ưu điểm và hạn chế của quá trình phát triển lễ hội khi mànền kinh tế thị trường thâm nhập vào đời sống tín ngưỡng từ đó khái quát lên nhữngbiểu hiện của xã hội Việt Nam chuyển đổi Tác giả phân tích:

… việc hình thành và phát triển của một vị thần thuần túy nông nghiệpsang vị thần gắn với tính chất buôn bán (…) Qua đó cho thấy sự thay đổicủa xã hội Việt Nam trong những năm gần đây Sự thay đổi đó thể hiện ởnhững người đi lễ với đủ mọi thành phần khác nhau với mục đích khácnhau, nhưng đông đảo nhất vẫn là những người làm ăn buôn bán… Mụcđích đến hội của họ cũng thật đa dạng và phong phú, song cầu mongcuộc sống bình an và khát vọng làm giàu vẫn là nét nổi trội và mãnh liệthơn bao giờ hết [50, tr.379]

Bằng những tư liệu chắt lọc, cùng thông tin điền dã mang độ tin cậy cao, tácgiả trình bày những vấn đề tích cực và tiêu cực đã diễn ra trong thời gian qua khi