Từ khi ra đời đến nay, chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng đã và đang vượt qua mọi sự phê phán, xuyên tạc của các thế lực thù địch từ đó tiếp tục khẳng định bản chất khoa học và cách mạng của mình. Trước những biến động to lớn mang tính cách mạng của kỷ nguyên toàn cầu hóa hiện nay, triết học Mác - Lênin vẫn chứng tỏ được sức sống bền vững và giá trị thời đại trong việc nhận thức và giải quyết những vấn đề của toàn cầu.
Trang 1VAI TRÕ CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY
ThS Bùi Thị Thu Hiền Trường Đại học Hoa Lư
Tóm tắt
Từ khi ra đời đến nay, chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng đã và đang vượt qua mọi sự phê phán, xuyên tạc của các thế lực thù địch từ
đó tiếp tục khẳng định bản chất khoa học và cách mạng của mình Trước những biến động to lớn mang tính cách mạng của kỷ nguyên toàn cầu hóa hiện nay, triết học Mác - Lênin vẫn chứng tỏ được sức sống bền vững và giá trị thời đại trong việc nhận thức và giải quyết những vấn đề của toàn cầu
Từ khóa: Triết học Mác - Lênin, toàn cầu hóa, khoa học, cách mạng, sức sống
bền vững, giá trị thời đại
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Nhân loại đang chứng kiến những biến động to lớn, có tác động sâu sắc, nhiều mặt đến cả tự nhiên, xã hội và con người Cùng với những biến động đó, sự tăng trưởng và phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế toàn cầu, các thành tựu của khoa học công nghệ trong kỷ nguyên toàn cầu hóa đã và đang tạo nên những bước tiến mới trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống đương đại, tác động mạnh mẽ đến tất cả các quốc gia, khu vực và toàn thể nhân loại
Nhưng thực tế cho thấy rằng, các thành tựu to lớn mà nhân loại đạt được trong các lĩnh vực khác nhau nhất là trong kinh tế, khoa học công nghệ vừa là động lực thúc đẩy xã hội phát triển, nhưng đồng thời cũng đặt xã hội và con người trước những sự bất thường, những đe dọa và những rủi ro khó lường Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, những mâu thuẫn lớn của thời đại không hề mất đi mà vẫn tồn tại và biến đổi ngày càng sâu sắc Những vấn đề toàn cầu đang nổi lên chính là thách thức cho các khoa học nhiên cứu, nhận thức và giải quyết nó để làm cho xã hội ngày càng phát triển Trong bối cảnh đó, triết học Mác - Lênin với bản chất khoa học và cách mạng, đã chứng tỏ sức sống bền vững và giá trị thời đại của nó trong việc nhận thức và giải quyết những vấn đề lớn của toàn cầu
Trang 2II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
2.1 Toàn cầu hóa và những thời cơ, thách thức do toàn cầu hóa mang lại
Khái niệm “toàn cầu hóa”
Toàn cầu hóa không phải là một hiện tượng mới, mà nó có quá trình lịch sử lâu dài Có nhiều cuộc tranh luận diễn ra xoay quanh câu hỏi: toàn cầu hóa là gì và hiện tượng này bắt đầu từ khi nào? Nhiều người cho rằng toàn cầu hóa đã manh nha xuất hiện từ rất sớm, gắn liền với làn sóng thực dân hóa đầu tiên của các cường quốc châu
Âu thế kỷ XV - XVI Một số khác lại cho rằng, toàn cầu hóa diễn ra từ cuối thế kỷ XIX cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp tạo nên sự phát triển của lực lượng sản xuất Cho đến nay, khái niệm toàn cầu hóa vẫn là một khái niệm đa diện, đa nghĩa, tùy theo góc độ tiếp cận, phạm vi và mục đích nghiên cứu mà sẽ có nhiều cách hiểu khác nhau Nhưng dù có nhiều sự khác biệt thì nội hàm của khái niệm toàn cầu hóa vẫn thống nhất ở một số đặc tính chung nhất định Theo nghĩa chung nhất, toàn cầu hóa là một quá trình tăng lên không ngừng những mối liên hệ ràng buộc lẫn nhau, tác động chi phối và ảnh hưởng lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau, diễn ra trong tất cả các các quốc gia, dân tộc, các khu vực và trên toàn thế giới, làm biến đổi mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ đó làm nảy sinh hàng loạt khả năng mới và điều kiện mới Nói đến toàn cầu hóa, trước hết người ta nói đến toàn cầu hóa kinh tế Sau lĩnh vực kinh tế, mọi lĩnh vực khác của đời sống xã hội, từ chính trị, an ninh, văn hóa đến môi trường, cũng đều chịu ảnh hưởng với những mức độ khác nhau của cơn lốc toàn cầu hóa Toàn cầu hóa là một quá trình chứa đựng trong nó nhiều mâu thuẫn, vừa có mặt tích cực, vừa có mặt tiêu cực, vừa có hợp tác, vừa có đấu tranh, vừa tạo ra cơ hội nhưng cũng đồng thời tạo ra những thách thức Đó chính là cơ sở của các khuynh hướng nhìn nhận và đánh giá khác nhau, thậm chí đối lập nhau về toàn cầu hóa
Những thời cơ và thách thức do toàn cầu hóa mang lại
Toàn cầu hóa tạo điều kiện cho việc mở rộng, đa dạng hóa các mối quan hệ hợp tác đa phương và song phương trên nhiều lĩnh vực khác nhau giữa các quốc gia, nhờ đó
mà đẩy mạnh sự phát triển và xã hội hóa lực lượng sản xuất trên phạm vi toàn cầu; Toàn cầu hóa tạo ra cơ hội hợp tác đầu tư nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ phục vụ sản xuất vật chất, làm cho năng suất lao động tăng lên không ngừng, góp phần quan trọng làm chuyển biến nền kinh tế của mỗi quốc gia, mỗi khu vực và toàn thế giới; toàn cầu hóa tạo điều kiện và khả năng phát triển rút ngắn đối với các nước đang phát triển, giúp các nước này tranh thủ thời cơ “đi tắt đón đầu” từ các
Trang 3nguồn vật chất đến các nguồn tri thức và kinh nghiệm; toàn cầu hóa tạo điều kiện cho các quốc gia dân tộc học hỏi lẫn nhau, kích thích giao lưu cập nhật thông tin, nhờ đó góp phần nâng cao giáo dục, phát triển khoa học công nghệ, nâng cao trình độ dân trí, năng lực sáng tạo của con người và sự tự khẳng định bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia dân tộc trên thế giới
Nhưng mặt khác, toàn cầu hóa cũng khiến cho thế giới đang phải đối mặt với những thách thức lớn: Trước hết, toàn cầu hóa đặt các nước chậm phát triển, đang phát triển trước nguy cơ tụt hậu, nhất là tụt hậu ngày càng xa về sự phát triển kinh tế - yếu tố vật chất - kỹ thuật đảm bảo cho độc lập chủ quyền và an ninh quốc gia; toàn cầu hóa khiến sự phân hóa giàu - nghèo ngày càng tăng nhanh về tốc độ và khoảng cách; tạo ra nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc, đe dọa hòa bình, ổn định thế giới và độc lập chủ quyền của mỗi quốc gia; toàn cầu hóa hiện nay còn là cơ hội cho các cường quốc đế quốc hùng mạnh về kinh tế và quân sự, tiếp tay cho các thế lực phản động gây ra các cuộc chiến tranh tôn giáo, chiến tranh sắc tộc ngay trong nội bộ quốc gia hoặc giữa các quốc gia với nhau, phá hoại văn hóa, đe dọa an ninh quốc gia, an ninh khu vực và an ninh toàn thế giới; toàn cầu hóa tạo ra nguy cơ “quốc tế hóa các hiện tượng tiêu cực” như buôn bán ma túy, mại dâm, lây lan dịch bệnh, lối sống đồi trụy, cá nhân vị kỉ, tuyệt đối hóa chủ nghĩa cá nhân, ngăn cản tiến bộ xã hội; chưa hết, toàn cầu hóa còn tạo ra nguy cơ phá hoại thiên nhiên, hủy hoại môi trường, cạn kiệt nguồn năng lượng; Thiên tai, dịch bệnh ngày nay không chỉ là do tự nhiên gây ra mà còn do chính con người tạo
ra với những hậu quả trầm trọng, khó lường hơn rất nhiều
Như vậy, trong xã hội toàn cầu hóa hiện nay đang tồn tại những nghịch lý mà mọi người có thể dễ dàng nhận ra nhưng lại không dễ để đưa ra các giải pháp, phương hướng giải quyết Việc giải đáp và chỉ ra nguyên nhân của tình trạng mâu thuẫn, của những nghịch lý trong xã hội nằm ngoài tầm kiểm soát và giải quyết của khoa học công nghệ Cùng với các khoa học xã hội khác, triết học nói chung và triết học Mác - Lênin nói riêng, với bản chất khoa học và cách mạng đã góp phần vào việc nhận thức và giải quyết những vấn đề do toàn cầu hóa đặt ra
2.2 Vai trò của triết học Mác - Lênin trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay
Phép biện chứng duy vật - tinh hoa của trí tuệ nhân loại được C Mác và
Ph Ăngghen xây dựng, V.I Lênin phát triển trên cơ sở kế thừa những thành tựu cao nhất của triết học, của khoa học hiện đại và sự tổng kết thực tiễn lịch sử - xã hội toàn nhân loại Những khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật của nó mang tính phổ quát,
Trang 4trở thành thế giới quan và phương pháp luận cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Từ khi phép biện chứng duy vật ra đời cho đến nay, nhân loại đã chứng kiến những biến đổi to lớn trong khoa học cũng như trong đời sống xã hội Ngày nay, những thành tựu của khoa học công nghệ không chỉ đóng vai trò trọng yếu trong nền sản xuất
xã hội, mà còn tác động trực tiếp đến con người, làm biến đổi mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Theo nhận định của nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, trong những thập niên tới, khoa học tiếp tục phát triển mạnh mẽ gắn liền với cuộc cách mạng kỹ thuật số có khả năng tạo ra những phát minh kỳ diệu, những ứng dụng rộng rãi, những biến đổi mang tính cách mạng Có thể nói, trong thời đại ngày nay, khoa học về thực chất, đã và đang trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp đúng như dự báo của Mác cách đây hơn một thế kỷ rưỡi
Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa đầy biến động với những mối liên hệ đan xen chằng
chịt như hiện nay thì phương pháp biện chứng duy vật giúp chúng ta nhận thức những gì
đang diễn ra trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội một cách khách quan, toàn diện và
cụ thể Vai trò này được thể hiện trước hết trong việc nhận thức đầy đủ về bản chất của toàn cầu hóa thông qua những biểu hiện và những mâu thuẫn của nó
Những biểu hiện của toàn cầu hóa bao gồm: Thứ nhất, sự gia tăng ngày càng
mạnh mẽ của các luồng giao lưu quốc tế về hàng hoá, dịch vụ và các yếu tố sản xuất như vốn, công nghệ, nhân công,… những yếu tố này chính là thước đo đầu tiên của mức độ toàn cầu hóa và sự phụ thuộc lẫn nhau của các nước Khi các nước trao đổi hàng hóa và dịch vụ cho nhau đó cũng chính là quá trình các nước làm giảm dần sự biệt
lập giữa các nền kinh tế Thứ hai, sự hình thành và phát triển các thị trường thống nhất
trên phạm vi khu vực và toàn cầu gắn với sự ra đời và hoạt động mạnh mẽ của hàng loạt các tổ chức hợp tác kinh tế đa phương như Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Ngân hàng Thế giới (WB), Liên minh châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam
Á (ASEAN), Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Khu vực
Mậu dịch tự do Bắc Hoa Kỳ (NAFTA), Liên minh châu Phi (AU) Thứ ba, sự gia tăng
số lượng, quy mô và vai trò ảnh hưởng các công ty xuyên quốc gia tới nền kinh tế thế giới Chính hệ thống dày đặc các công ty xuyên quốc gia hiện nay đã tạo ra một bộ phận quan trọng của lực lượng sản xuất thế giới đồng thời liên kết các quốc gia lại với nhau ngày càng chặt chẽ hơn, góp phần làm cho quá trình toàn cầu hóa trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết
Bằng phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng, những mâu thuẫn của toàn cầu hóa cũng được bộc lộ rõ ràng và sâu sắc hơn bao giờ hết Những mâu thuẫn đó bao gồm: Mâu thuẫn giữa sự tiếp tục bùng nổ của khoa học công nghệ hiện đại với tư cách
Trang 5là lực lượng sản xuất trực tiếp và sự lợi dụng nó vì mục đích phi nhân đạo; mâu thuẫn giữa xu thế hội nhập, liên kết và hợp tác quốc tế ngày một trở nên phổ biến với nguy cơ tha hoá, đánh mất bản sắc dân tộc; mâu thuẫn giữa sự phát triển của các mối quan hệ vốn có giữa tự nhiên, xã hội và con người với trạng thái mất thăng bằng ngày càng rõ nét trong chính các mối quan hệ ấy…
Rõ ràng, không ai có thể phủ nhận những thành tựu mà toàn cầu hóa mang lại trong mọi lĩnh vực từ kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học, giáo dục Nhưng dưới ánh sáng của triết học mácxít, thì toàn cầu hóa không chỉ là một thế giới màu hồng mà còn thể hiện ra là một thế giới ẩn chứa đầy nguy cơ và hiểm họa Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, những vấn đề như chiến tranh, khủng bố, bùng nổ dân số, thiên tai, dịch bệnh, vẫn sẽ tiếp tục tồn tại, vận động và biến đổi khó lường, hơn nữa có thể nảy sinh thêm những vấn đề toàn cầu mới với quy mô rộng lớn hơn, mức độ ảnh hưởng gay gắt hơn đến sự phát triển bền vững của mọi quốc gia, khu vực và của toàn thế giới, đe dọa trực tiếp hơn đến sự tồn vong của mỗi con người, của cả cộng đồng nhân loại Khi đó, triết
học nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ “giải thích thế giới”, mà hơn bao giờ hết cần thực hiện nhiệm vụ“cải tạo thế giới” như
C Mác đã nói, tức là phải tìm ra những phương thức hợp lý để giải quyết những vấn đề toàn cầu đó Do vậy, triết học Mác - Lênin trong thời đại ngày nay còn có vai trò định
hướng trong việc giải quyết các vấn đề do toàn cầu hóa tạo ra
Vai trò định hướng của triết học Mác - Lênin trong kỷ nguyên toàn cầu hóa được
thể hiện thông qua việc xác định đúng xu hướng phát triển và khả năng giải quyết những vấn đề do toàn cầu hóa đặt ra Trong đó, hòa bình và phát triển vẫn là xu hướng trung tâm của thời đại nhằm xây dựng một thế giới hòa bình, thịnh vượng, công bằng, dân chủ và văn minh Trong xu hướng chung đó, tất cả các dân tộc đều đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu nhằm củng cố và tăng cường vị thế độc lập tự chủ của mình, đồng thời các dân tộc tích cực, chủ động hội nhập khu vực và quốc tế, tăng cường đoàn kết, phối hợp để loại trừ mối đe dọa của chủ nghĩa khủng bố quốc tế đối với nền an ninh và phát triển của mỗi dân tộc và của toàn thế giới; cùng với đó là xu hướng vươn lên của các nước vừa và nhỏ trong nền kinh tế chính trị thế giới, góp phần tạo nên tính đa phương,
đa diện của tình hình thế giới trong thời gian tới Chỉ có trên cơ sở của những nhận thức khoa học và cách mạng của triết học Mác - Lênin về những biến đổi đang diễn ra trong thời đại toàn cầu hóa thì mới có thể chỉ ra được chính xác những xu hướng phát triển tiếp theo của thế giới, từ đó có những định hướng hợp lý cho sự phát triển bền vững và sự tồn vong của cả cộng đồng
Trang 6Nhưng để thực hiện tốt vai trò định hướng thì triết học Mác - Lênin không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra những xu hướng của toàn cầu hóa mà còn phải tham gia trực tiếp vào việc giải quyết những vấn đề do toàn cầu hóa đặt ra Có thể nói, trước đây, con đường phát triển chỉ bó hẹp trong mỗi dân tộc, mỗi quốc gia, mỗi khu vực thì giờ đây dưới tác động của toàn cầu hóa, con đường phát triển đã mang tính toàn cầu vì mục tiêu tạo dựng những giá trị nhân loại chung Khi đó, mọi triết học hiện đại cần phải xác định đối tượng nghiên cứu không chỉ là sự phát triển hay tồn vong của một quốc gia dân tộc
mà phải là sự phát triển thống nhất, bền vững của thế giới Trong sự phát triển đó, con người phải được đặt ở vị trí trung tâm, mang vị thế của những người làm chủ tự nhiên,
xã hội và chính bản thân mình Do vậy, các hệ thống triết học hiện đại nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng cần hướng mỗi con người tìm về bản chất nhân văn nhân đạo vốn có; giúp con người nhận thức rõ vị thế làm chủ và vai trò chủ động, tích cực của mình trong sự biến động không ngừng của thế giới toàn cầu hóa, thức tỉnh con người sống có khát vọng, lý tưởng tốt đẹp Chỉ có như thế mới làm thay đổi nhận thức
từ đó thay đổi hành động của mỗi con người và của toàn nhân loại trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu
Như vậy, muốn thực hiện được vai trò nhận thức và cải tạo thế giới trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay thì đòi hỏi triết học Mác - Lênin cần phải được đổi mới Đổi mới ở đây không phải là xét lại, cũng không phải là phủ nhận triết học Mác - Lênin
mà là quá trình bổ sung, phát triển, làm sâu sắc hơn, cao hơn và sống động hơn bản chất khoa học và cách mạng của nó cho phù hợp với thời đại mới Đổi mới triết học Mác - Lênin phải đứng trên lập trường duy vật biện chứng và sử dụng phương pháp biện chứng duy vật để xác định cần khẳng định cái gì, bổ sung cái gì và phát triển cái
gì Trong khi bổ sung, phát triển triết học Mác - Lênin, cần phải kiên quyết đấu tranh chống lại những quan điểm sai trái, thù địch, tránh xu hướng giáo điều, cơ hội nhằm lợi dụng đổi mới để bác bỏ triết học Mác
III KẾT LUẬN
Trong sự biến thiên của dòng chảy lịch sử, triết học Mác - Lênin dù đã ra đời hơn một thế kỷ rưỡi nhưng không hề lỗi thời và đánh mất giá trị của mình mà ngược lại, nó
đã thực hiện được sứ mệnh “giải thích thế giới” và “cải tạo thế giới” Thông qua việc phân tích sâu sắc, đầy đủ, bản chất những mâu thuẫn của thời đại, định hướng giải
quyết các vấn đề do toàn cầu hóa tạo ra, triết học Mác - Lênin vẫn thể hiện là thế giới quan và phương pháp luận phổ biến cho hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 PGS.TS Phạm Văn Đức, PGS.TS Đặng Hữu Toàn (2007), Triết học trong kỷ nguyên toàn cầu, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
2 Nguyễn Trần Quế (1999), Những vấn đề toàn cầu ngày nay, Nxb Khoa học xã
hội, Hà Nội
3 Nguyễn Duy Quý (2006), “Triết học với việc xác định bản chất của toàn cầu hóa”, Tạp chí Triết học, số 9 (184), tháng 9
4 Trần Việt Phương (2000), “Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế”, Tạp chí
Cộng sản, số 20
5 https://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A0n_c%E1%BA%A7u_h%