Yếu tố thần kỳ trong nghìn lẻ một đêm

TÓM TẮT Có thể xác định “yếu tố thần kỳ” merveilleux là những yếu tố siêu nhiên, huyền diệu, kỳ quái, khác thường, phi lý xuất hiện trong tác phẩm nhưng không gây nên một sự phản ứng đặ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA/BỘ MÔN: VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

CẤP TRƯỜNG NĂM 2012

YẾU TỐ THẦN KỲ TRONG NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM

Sinh viên thực hiện: Sity Maria Cotika Người hướng dẫn: Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Bảo Trâm

TÓM TẮT 1

MỞ ĐẦU 3 CHƯƠNG 1: VỀ TÁC PHẨM NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM VÀ KHÁI NIỆM

“YẾU TỐ THẦN KỲ” 8

1.1 Giới thiệu về tác phẩm Nghìn lẻ một đêm 8 1.2 Về khái niệm “yếu tố thần kỳ” 9 CHƯƠNG 2: YẾU TỐ THẦN KỲ TRONG NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM – TỪ CỘI NGUỒN DÂN GIAN HÒA VÀO DÒNG CHẢY TRUNG ĐẠI 18 2.1 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm - từ cội nguồn dân gian… 18 2.2 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm – hòa vào dòng chảy trung đại 30 CHƯƠNG 3: YẾU TỐ THẦN KỲ TRONG CẤU TRÚC TÁC PHẨM

NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM 39

3.1 Tính tương tác giữa yếu tố thần kỳ với các yếu tố thi pháp khác trong tác phẩm Nghìn lẻ một đêm 40 3.2 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm – “sự mệnh danh tự thân” 57 KẾT LUẬN 61 TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

TÓM TẮT

Có thể xác định “yếu tố thần kỳ” (merveilleux) là những yếu tố siêu

nhiên, huyền diệu, kỳ quái, khác thường, phi lý xuất hiện trong tác phẩm nhưng không gây nên một sự phản ứng đặc biệt nào nơi nhân vật hay người đọc Yếu

tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm mang đặc trưng này rõ nét Thế nhưng nó

không chỉ thuộc địa hạt của “cái thần kỳ” (merveilleux) mà vẫn còn mang tính chất “thần tiên” (féerie) của truyện cổ tích Nguyên do là ở sự phức tạp trong

chuyển hóa loại hình nơi tác phẩm này Nghìn lẻ một đêm tuy được xác định là

văn học thành văn (văn học trung đại) nhưng vẫn mang đậm dấu tích của văn học dân gian Có thể nói tác phẩm này nằm ở bước chuyển từ văn học dân gian sang văn học thành văn Vì thế việc xác định bản chất của yếu tố thần kỳ trong

Nghìn lẻ một đêm là một công việc vô cùng phức tạp Để chứng minh tính chất chuyển hóa loại hình của yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm, chúng tôi vận

dụng phương pháp so sánh, từ đó xác định được sự tương đồng và dị biệt giữa văn học dân gian và văn học thành văn

Ở chương hai, chúng tôi chứng minh tính chất chuyển hóa của yếu tố

thần kỳ trong truyện kể Nghìn lẻ một đêm Dưới góc nhìn lý thuyết hình thái

học truyện cổ tích thần kỳ của Propp, yếu tố thần kỳ trong tác phẩm này vẫn mang đặc trưng của yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích, tức là nó vẫn giữ bản

chất và cội nguồn dân gian của mình Và nó vẫn nằm trong địa hạt của “cái

thần tiên” (féerie) Từ cội nguồn dân gian ấy, yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ

một đêm hòa vào dòng chảy của văn chương trung đại khi bước một bước sang

địa hạt của “cái thần kỳ” (merveilleux) và ngấm ngầm phức hợp hóa đề tài

được chuyển tải trong nó

Yếu tố thần kỳ tồn tại trong tác phẩm Nghìn lẻ một đêm như là một

thành tố của cấu trúc truyện kể Vì thế, nó có sự tương tác mạnh mẽ với ba thành tố khác là cốt truyện, nhân vật và không gian nghệ thuật Mối quan hệ tương tác giữa yếu tố thần kỳ và ba thành tố này ảnh hưởng lớn đến sự vận

hành nội tại của truyện kể trong Nghìn lẻ một đêm Yếu tố thần kỳ, một mặt

thực hiện bước chuyển đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác trong tiến trình của cốt truyện, phá vỡ trạng thái cân bằng ban đầu của truyện kể, từ đó thúc đẩy mạch tình tiết phát triển, khiến cho nhịp điệu kể chuyện trở nên nhanh hơn, mặt khác, nó lặp đi lặp lại tạo nên những tình huống vừa tương đồng vừa khác biệt, làm giãn hành động kể, khiến nhịp kể chậm lại nhưng không làm ngưng trệ tiến trình của cốt truyện mà giúp cho cốt truyện trở nên hấp dẫn hơn đối với người đọc Yếu tố thần kỳ cũng thực hiện vai trò là nhấn mạnh thêm mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa nét tâm lý, tính cách của nhân vật và hành động truyện kể, làm nổi bật tính chất tâm lý khác lạ của những nhân vật trong

Nghìn lẻ một đêm Bên cạnh đó, yếu tố thần kỳ cũng trở thành “chất xúc tác”

cho tính “siêu dẫn” của không gian nghệ thuật trong truyện kể của tác phẩm

này, tạo nên một sự dịch chuyển không gian rộng lớn, đầy thần diệu, nhiệm màu

Thế nhưng, yếu tố thần kỳ không chỉ tồn tại trong mối quan hệ với các

thành tố khác mà nó còn tồn tại như một “sự mệnh danh tự thân”, tồn tại để

chứng tỏ sức hấp dẫn của riêng nó Yếu tố thần kỳ giúp con người thoát khỏi những quán tính của cuộc sống thường nhật để bước vào thế giới truyện kể với niềm vui trẻ thơ và niềm tin hồn nhiên linh thánh, thứ mà con người đã đánh mất trong thời đại lý trí ngự trị Nhờ có yếu tố thần kỳ, con người hấp thụ dưỡng chất của trí tưởng tượng, biết nhìm ngắm cái đẹp trong sự ngưỡng vọng, thán phục, và thấy cuộc đời đáng sống hơn

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Nghìn lẻ một đêm là kho truyện kể đồ sộ có nguồn gốc dân gian của dân

tộc Arab Sự phong phú, dồi dào trong tính chất tưởng tượng, hư cấu và vẻ đẹp

kỳ diệu trong ngôn từ, kết cấu khiến nó được ngưỡng mộ ở bất kỳ nơi đâu nó đặt chân đến và bất cứ thời đại nào nó đi qua Tác phẩm này, dù được dịch ở Việt Nam từ hơn ba mươi năm trước, vẫn chưa nhận được sự quan tâm đúng mức so với tầm quan trọng của nó trong lịch sử truyện kể trên thế giới Đề tài này đóng góp thêm một phần bé nhỏ vào dòng nghiên cứu chung ấy, cố gắng

đưa ra một cái nhìn bao quát về một phương diện của Nghìn lẻ một đêm,

phương diện yếu tố thần kỳ

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài:

Nghìn lẻ một đêm là một tác phẩm đã khơi dậy nhiều cảm hứng nghiên

cứu ở các học giả trên thế giới, nhưng tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về tác phẩm này vẫn chưa thật sự sâu sắc và toàn diện Hầu hết các nghiên cứu về

Nghìn lẻ một đêm trong nước là những bài viết hay bài báo khoa học hơn là

những công trình nghiên cứu có quy mô

 Trần Thị Hồng Vân, “Về nguồn gốc truyện kể Nghìn lẻ một đêm”, Tạp

chí văn học số 11/ 1997 Bài viết này đã nêu tổng quát về vấn đề xác

định nguồn gốc những truyện kể trong Nghìn lẻ một đêm dựa trên

những tài liệu tiếng Nga và những nghiên cứu của các học giả Nga Theo đó, nguồn gốc chủ yếu trong truyện kể của tác phẩm này là những truyện dân gian Ba Tư cổ

 Phan Quang (2010), “Lời giới thiệu” trong “Nghìn lẻ một đêm”, NXB

Văn học, Hà Nội Trong bài viết này, dịch giả Phan Quang đã đưa ra

những thông tin bao quát nhiều phương diện của tác phẩm Nghìn lẻ một đêm như nguồn gốc truyện kể, vấn đề văn bản, bản dịch, giá trị nội dung

và giá trị nghệ thuật…

 Phan Quang, “Cuộc sống thực tại và những ảo giác nhiệm màu”, Tạp

chí văn học số 6/ 1982 Bài viết này đã đề cập đến những yếu tố thần kỳ

trong Nghìn lẻ một đêm, sự tồn tại của nó trong sự hòa lẫn với thế giới

hiện thực và yếu tố thần kỳ xuất hiện như một sự thể hiện ước mơ của con người

 Nhật Chiêu (2003), “Câu chuyện văn chương phương Đông”, NXB

Giáo dục, Hà Nội Trong công trình này, nhà nghiên cứu Nhật Chiêu đã

giới thiệu tác phẩm Nghìn lẻ một đêm trong cái nhìn lịch sử bao quát về

văn chương Ả Rập và văn chương phương Đông, đồng thời khẳng định

vị trí của tác phẩm này trong văn học nhân loại

 Nguyễn Ngọc Bảo Trâm (2009), “Nghiên cứu so sánh hai tác phẩm

Nghìn lẻ một đêm và Mười ngày”, luận văn thạc sĩ ngữ văn, ĐHKHXN&NV TPHCM Công trình này đã tìm hiểu về Nghìn lẻ một đêm trong sự so sánh với một tác phẩm khác có nhiều sự tương đồng với

nó là Mười ngày của Bocaccio Từ đó, làm nổi bật đặc trưng riêng về

mặt nội dung cũng như hình thức của từng tác phẩm

 Lê Thị Ngọc Diệp (2006), “Văn hóa của sa mạc và Hồi giáo trong

Nghìn lẻ một đêm”, luận văn thạc sĩ văn hóa học, ĐHKHXN&NV TPHCM Công trình này nhìn nhận những truyện kể trong Nghìn lẻ một đêm như là sự phản chiếu của văn hóa Hồi giáo và văn hóa sa mạc, từ đó

rút ra chân dung tinh thần và những khía cạnh cơ bản của văn hóa Ả Rập

Tình hình nghiên cứu về Nghìn lẻ một đêm ngoài nước Như đã viết, tác

phẩm này nhận được sự quan tâm của nhiều học giả nước ngoài, nhất là các học giả phương Tây, nhưng do hạn chế về mặt tư liệu nên chúng tôi chưa thể bao quát một cách toàn diện

 Malek Chebel (2004), “Nghìn lẻ một đêm, một cuốn sách chống kinh

Coran?”, tạp chí Le Monde, Nguyễn Đăng Thường dịch

 Dwight F Reynolds (2008), “Chương 12: Nghìn lẻ một đêm, lịch sử

văn bản và sự tiếp nhận của nó” từ “Arabic literature in post – classical

period”, Cambridge Uni., New York Trong công trình này, tác giả đã

đề cập đến vấn đề văn bàn của những truyện kể trong Nghìn lẻ một đêm

đặt trong bối cảnh truyền thống văn xuôi dân gian của nó

 Orhan Pamuk, “Ba lần tôi đọc Nghìn lẻ một đêm”,

http://evan.vnexpress.net/news/doi-song-van-nghe/2006/12/3b9ad5db/

Trong bài viết này, Orhan Pamuk đã viết về sự hấp dẫn của Nghìn lẻ một đêm và tầm ảnh hưởng của nó đối với văn chương phương Tây, giá trị vô tận của nó mà ông gọi là “đại dương truyện kể - đại dương không đáy”

 Tzvetan Todorov (2008) (Đặng Anh Đào, Lê Hồng Sâm dịch), “Dẫn

luận về văn chương kỳ ảo”, NXB ĐHSP, Hà Nội Ở công trình này,

Todorov đã đưa ra một nhận xét rất quan trọng là Nghìn lẻ một đêm là

truyện kể thần kỳ chứ không phải là truyện thần tiên Ông cũng đưa ra một luận điểm khá thú vị là cái siêu nhiên trong tác phẩm này giúp nó thể hiện những đề tài cấm kị một cách chính đáng

 Tzvetan Todorov (2004), “Thi pháp văn xuôi”, NXBĐHSP, Hà Nội

Trong công trình này, từ việc khảo sát tính chất phi tâm lý của nhân vật

trong Nghìn lẻ một đêm, Todorov cho rằng những nhân vật đó là nhựng con người – truyện kể, nghĩa là điều quan trọng nhất trong Nghìn lẻ một đêm không phải là nhân vật mà là hành động và câu chuyện

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài:

Mục đích và nhiệm vụ của đề tài là khảo sát những yếu tố thần kỳ trong

Nghìn lẻ một đêm Từ đó đưa ra những kết luận về bản chất và đặc trưng của

nó

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:

Ngoài những phương pháp tổng quát như phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, đề tài còn sử dụng những phương pháp dựa trên những

lý thuyết văn học như:

 Phương pháp thi pháp: đây là một phương pháp phổ biến trong nghiên cứu cấu trúc văn bản nghệ thuật của tác phẩm Phương pháp này

quan niệm tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm những thành

tố, những phương thức mang tính hình thức và sự tương tác của chúng

sẽ thể hiện quan niệm, tư tưởng của tác phẩm

 Phương pháp hình thái học truyện cổ tích thần kỳ: đây là phương pháp được đề xuất bởi nhà khoa học người Nga V Propp, có tầm ảnh hưởng rất lớn đến khoa nghiên cứu truyện cổ tích trên thế giới Phương pháp này dựa trên những chức năng của hành động nhân vật để lý giải

sự giống nhau giữa truyện cổ tích của nhiều dân tộc khác nhau

 Phương pháp so sánh loại hình: phương pháp này chủ trương xếp các hiện tượng văn học vào các loại hình nhất định và so sánh sự tương đồng, dị biệt giữa các hiện tượng văn học dựa trên cơ sở đồng loại hình hay khác biệt về loại hình

5 Giới hạn của đề tài:

Đề tài tập trung tìm hiểu về những yếu tố thần kỳ xuất hiện trong Nghìn

lẻ một đêm theo hướng chuyển đổi loại hình từ văn học dân gian sang văn học thành văn của tác phẩm Nghìn lẻ một đêm Từ góc nhìn này, yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm mang tính phức hợp cao về bản chất và vai trò của nó

trong truyện kể

Về mặt văn bản, chúng tôi sử dụng bản dịch hai tập của Phan Quang từ

văn bản “Les mille et une nuits” của Antoine Galland vừa mới được tái bản gần đây (Nghìn lẻ một đêm, 2010, NXB Văn học, Hà Nội), và bản dịch từ tập 6 đến

tập 10 của nhóm dịch giả Nguyễn Trác, Đoàn Nồng, Nguyễn Đăng Châu và

Tấn Khang từ văn bản “Mille et une nuits” của J.C Mardrus xuất bản từ năm

1985 đến năm 1989 (Nghìn lẻ một đêm, NXB Văn học, Hà Nội)

6 Đóng góp mới của đề tài:

Đề tài đã khảo sát chuyên sâu một yếu tố riêng biệt và đặc trưng trong

truyện kể Nghìn lẻ một đêm - yếu tố thần kỳ; đặc biệt đề tài hướng đến việc

đưa ra một cái nhìn khác biệt về yếu tố thần kỳ trong tác phẩm này, cụ thể là yếu tố thần kỳ trong tác phẩm này vừa thuộc địa hạt của cái thần kỳ (merveilleux), vừa thuộc địa hạt của cái thần tiên (féerie)

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn:

Đề tài góp thêm một cái nhìn lý luận mới mẻ về yếu tố thần kỳ trong

Nghìn lẻ một đêm Thông qua việc phân tích yếu tố thần kỳ trong một tác

phẩm có sự chuyển hóa loại hình phức tạp như thế, đề tài có ý nghĩa đóng góp thêm vào cơ sở lý luận về cái thần kỳ trong văn học

8 Kết cấu của đề tài:

Kết cấu của đề tài bao gồm phần mở đầu, chương một, chương hai, chương ba và kết luận

 Phần mở đầu

 Chương một: Về tác phẩm Nghìn lẻ một đêm và khái niệm “yếu tố thần

kỳ”

 Chương hai: Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm – từ cội nguồn dân

gian hòa vào dòng chảy trung đại

 Chương ba: Yếu tố thần kỳ trong cấu trúc tác phẩm Nghìn lẻ một đêm

 Kết luận

CHƯƠNG 1: VỀ TÁC PHẨM NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM VÀ KHÁI NIỆM

“YẾU TỐ THẦN KỲ”

1.1 Giới thiệu về tác phẩm Nghìn lẻ một đêm

Nghìn lẻ một đêm là kho tàng truyện kể có nguồn gốc dân gian đồ sộ

của dân tộc Ả Rập Về thời điểm ra đời của nó, đã có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng quan điểm được nhiều nhà nghiên cứu tán thành nhất là tác phẩm này chỉ thật sự hoàn thiện dưới hình thức như chúng ta thấy ngày nay là vào thế

kỷ XV; tuy nhiên, những thành phần cốt lõi của nó đã hình thành trong khoảng thời gian từ trước thế kỷ IX cho đến thế kỷ XII

Nguồn gốc của những truyện kể được tích hợp trong Nghìn lẻ một đêm

cũng gây nên những tranh luận Dựa trên việc khảo sát những văn bản truyện

cổ của các vùng có mối quan hệ với Ả Rập, các nhà nghiên cứu cho rằng

Nghìn lẻ một đêm đã tiếp nhận không chỉ một nguồn mà nhiều nguồn truyện

kể từ những dân tộc khác nhau như Ấn Độ, Ba Tư, Ai Cập, Hi Lạp – La Mã…

Sự tiếp nhận này trải qua một quá trình lâu dài và khả năng những người kể chuyện chuyên nghiệp đã tuyển chọn, trau chuốt và hoàn chỉnh nó trong hình thức trọn vẹn như hiện nay là rất cao Vì thế, không thể xếp tác phẩm này vào loại hình văn học dân gian Nó thuộc địa hạt của văn học thành văn hay nói chính xác hơn, nó nằm trong bước chuyển hóa từ văn học dân gian sang văn học thành văn (văn học trung đại)

Nghìn lẻ một đêm, nói như nhà văn Orhan Pamuk, giống như một đại

dương truyện kể vô đáy, nơi con người biến hóa trong mọi mặt của đời sống, là một trong những tác phẩm có tầm ảnh hưởng lớn đến các loại hình văn học nghệ thuật đời sau Sự phổ biến của nó trên thế giới là không thể phủ nhận được Ngay khi vừa đặt chân đến châu Âu vào thế kỷ XVIII thông qua bản dịch của Antoine Galland, nó đã gây nên một cơn sốt xuất bản và sự ngưỡng mộ hiếm thấy Tầm ảnh hưởng của nó đối với văn học phương Tây là rất mạnh mẽ

Tác phẩm này được ví như là bức tranh lộng lẫy của văn hóa Ả Rập

Quả thật, tất cả chân dung tinh thần Ả Rập đã hiện lên trong Nghìn lẻ một đêm

Ẩn chứa trong những truyện kể ấy là sự phức hợp về quan niệm, tư tưởng và văn hóa của người Hồi giáo Nhưng không chỉ như thế, tác phẩm này có giá trị bất hủ là vì nó cho ta thấy một thế giới tràn trề sức mạnh tưởng tượng đáng kinh ngạc và sự hấp dẫn khó cưỡng của những điều thần kỳ Sức sống của

Nghìn lẻ một đêm, đó chính là quyền năng của truyện kể

1.2 Về khái niệm “yếu tố thần kỳ”

Định nghĩa khái niệm “yếu tố thần kỳ” là một công việc không hề dễ

dàng bởi bản chất rất phức tạp của nó Ngay trong bản thân khái niệm này tự nó

đã tồn tại những vấn đề nan giải, những mâu thuẫn dai dẳng Thêm vào đó, tính

mơ hồ khiến nó càng trở nên khó nắm bắt hơn Về mặt thuật ngữ, “yếu tố thần

kỳ” tương ứng với từ “merveilleux” trong tiếng Pháp Chúng tôi xin giới thiệu

một số định nghĩa về khái niệm này

Trong công trình khá thú vị Dẫn giải ý tưởng văn chương (Guide des idées littéraires), Henri Bénac đã đưa ra một định nghĩa ngắn gọn về “cái thần

kỳ” (merveilleux): “Huyền diệu 1 là thuật ngữ chỉ ra cung bậc hòa trộn của cái siêu tự nhiên với hiện thực để làm độc giả vui sướng thích thú” [3, tr.550] Ở

định nghĩa này, Henri Bénac đã chỉ ra “nơi ở” của cái thần kỳ, đó là thế giới trộn lẫn giữa những điều giống như thực và những điều siêu nhiên, khác thường, phi lý Và sự trộn lẫn này tạo nên ngạc nhiên, thích thú cho người đọc Ông cũng phân loại hình thức của thể loại thần kỳ Theo đó, trong hình thức

truyền thống, thể loại “huyền diệu” được chia thành hai nhánh là “thể loại

huyền diệu Cơ đốc giáo” và “thể loại huyền diệu đa thần” Nhưng bắt đầu từ

thời kỳ chủ nghĩa lãng mạn, thể loại này có sự biến chuyển về cung bậc,

chuyển hóa thành “thể loại huyền ảo”, “huyền diệu siêu thực” và “huyền diệu

Khái niệm “merveilleux” (cái thần kỳ) trong bản dịch này được dịch là “huyền diệu” (có lẽ

người dịch đã dịch theo nghĩa từ vựng thông thường)

một số thông tin hữu ích: “Về phương diện từ nguyên, từ “merveilleux” bắt

nguồn từ tiếng Latin “mirabilis”, có nghĩa là “đáng thán phục” (admirable)

và “lạ kỳ” (étonnant) Có thể định nghĩa khái niệm này như sau: sự hiện hữu của những thực thể hay những yếu tố siêu nhiên (surnaturel) trong văn bản văn học” [49, tr.273] Cũng giống như định nghĩa trên, định nghĩa này cũng nhắc

đến sự tồn tại của yếu tố siêu nhiên trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm thần

kỳ Từ điển này cũng nêu lên một cách khái quát lịch sử của “cái thần kỳ”:

“Cái thần kỳ bắt nguồn từ những huyền thoại cổ xưa: sử thi phương Đông

(Gilgamesh), Hi Lạp (Iliade, Odyssée), La Mã (Énéide) đều thuộc phạm vi của cái thần kỳ ở chiều kích mà yếu tố siêu nhiên (surnaturel) can thiệp một cách triệt để trong thế giới thần tiên hư cấu… Bị thay thế bởi cái kỳ ảo (fantastique), cái thần kỳ tái xuất trong thế kỷ XX, đặc biệt là trong những văn bản của chủ nghĩa siêu thực Ở một viễn cảnh khác, thể loại khoa học viễn tưởng cũng

thuộc phạm vi cái thần kỳ” [49, tr.273-274] Như vậy, cái thần kỳ có nguồn gốc

cổ xưa; nó tồn tại từ rất lâu trong những hình thức văn học dân gian và tiếp tục hiện hữu trong văn chương hiện đại Chủ nghĩa siêu thực là nơi khá “ưu ái” cho cái thần kỳ André Breton thậm chí còn cho rằng địa hạt của cái thần kỳ là thơ chứ không phải là văn xuôi

Trong từ điển bách khoa toàn thư bằng tiếng Pháp Encyclopaedia universalis, ở mục từ “merveilleux”, ta có thể tìm thấy một định nghĩa kỹ

lưỡng và có vẻ dè dặt hơn: “Theo nghĩa từ nguyên, cái thần kỳ là hệ quả mang

tính văn học khơi dậy nơi người đọc (hay khán giả) một ấn tượng ngạc nhiên

và thán phục Trong thực tế, nó không dừng lại ở đấy Tu từ học cổ điển đã giới hạn cái thần kỳ vào vai trò của cái siêu nhiên (surnaturel) 2 trong truyện kể

và mô tả nó như là tổng thể các phương thức đã góp phần loại bỏ chính nó ra khỏi sự đáng tin và cuối cùng trượt ra ngoài vấn đề lối viết Một xu hướng gần đây thì định dạng nó như một sự thoát hiện của đức tin – tín ngưỡng, cái luôn tồn tại trong kinh nghiệm nhân loại Khởi nguồn từ đó để chỉ rõ tính hiện hữu

2

Khái niệm “siêu nhiên” (surnaturel) ở đây có thể hiểu là những gì ở trên tự nhiên và không

thể giải thích được; có thể thuộc lĩnh vực tôn giáo hay là phép thần tiên biến hóa

của con người trong thế giới và sự hiện hữu của thế giới con người Hoặc là người ta kết thúc bằng cách chối bỏ nó hoàn toàn, hoặc là thừa nhận nó hoàn toàn Ở đây hẳn là có thiếu hụt một đặc tính cần thiết của khái niệm: xác định một phạm vi nhất định… Cái thần kỳ làm cho ta thừa nhận cái phi lý, cái khó hiểu Đó có thể là điểm chung giữa Aristote – người đã đưa ra khái niệm

“thaumaston” 3 như là một sự thu về của cái phi lý dựa theo cái có thể có thực, những nhà lý luận thời Phục hưng – những người luôn tìm kiếm một phạm vi cân bằng giữa cái siêu nhiên và cái hoa mỹ, và những tác giả hiện đại – những người mà, trong xã hội đầy những giả tượng, tái tạo cái thần kỳ như là sự khúc

xạ của những điều khả dĩ và như là một khoảng trống mở cho nghệ thuật trong

sự cáo chung của Chúa, của Sự thật và của thế giới” [50, tr.1023] Từ định

nghĩa này, ta có thể xác định cái thần kỳ có mối quan hệ với sự ngạc nhiên - thán phục và cái phi lý, khó hiểu Nó đã nhận được sự quan tâm từ rất lâu trong lịch sử nghiên cứu văn học – nghệ thuật, chứ không phải chỉ mới gần đây Tiêu

biểu nhất là Aristote với khái niệm “thaumaston” mà ông đã sử dụng trong

công trình lý luận Thi học, với ý nghĩa chỉ một ấn tượng ngạc nhiên, thán

phục Nhưng việc liệu Aristote có phải là nhà lý luận đầu tiên của cái thần kỳ

hay không thì rất khó xác định bởi sự phức hợp trong ngữ nghĩa của khái niệm

“thaumaston” Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính những nhà bình chú thời

kỳ Phục hưng mới là những người đặt nền tảng lý luận cho cái thần kỳ Thông qua định nghĩa này, ta thấy nhiều vấn đề phức tạp được gợi mở, nhất là trong việc xác định phạm vi và đặc trưng của yếu tố thần kỳ cũng như đưa ra một cái nhìn bao quát lịch sử nhận thức về cái thần kỳ

Có thể rút ra một vài điểm chung trong những định nghĩa trên Điểm

chung thứ nhất là nêu lên được nghĩa từ nguyên của từ “merveilleux”, ta có thể

thấy được những nét nghĩa ban đầu của khái niệm này liên quan đến sự lạ kỳ và

ấn tượng kinh ngạc, thán phục, vui thích Điểm chung thứ hai là những định

nghĩa trên đều nhắc đến sự hiện hữu của “yếu tố siêu nhiên” (surnaturel), xác

định yếu tố thần kỳ thông qua yếu tố này Và cuối cùng, cả ba định nghĩa đều

3

“Thaumaston” là một khái niệm xuất hiện trong tác phẩm Thi học (Poétique) của Aristote

đưa ra một cái nhìn bao quát về tiến trình biến đổi của yếu tố thần kỳ Thế

nhưng có một nghịch lý là mặc cho sự cố gắng của nhiều nhà nghiên cứu, “cái

thần kỳ” (merveilleux) vẫn tồn tại như là một thách thức cho những ai bước vào

lĩnh vực của nó bởi như trên đã nói, khái niệm này mang tính mơ hồ rất cao, việc xác định và khu biệt nó thực sự rất phức tạp Tuy nhiên, điều này không phải là “bất khả thi” Nỗ lực của nhà nghiên cứu Tzevan Todorov là một ví dụ

Với cách nhìn của một nhà cấu trúc luận, ông đã khu biệt “cái thần kỳ” (merveilleux) thông qua mối quan hệ với “cái kỳ ảo” (fantastique)

Đứng ở góc nhìn của Todorov, để hiểu “cái thần kỳ” (merveilleux), trước tiên ta phải nắm bắt được “cái kỳ ảo” (fantastique) Trong công trình

nghiên cứu Dẫn luận về văn chương kỳ ảo (Introduction à la littérature fantastique), ông đưa ra định nghĩa về “cái kỳ ảo” (fantastique) như sau: “Cái

kỳ ảo (fantastique), đó là sự lưỡng lự cảm nhận bởi một con người chỉ biết có

một quy luật tự nhiên, đối diện với một hiện tượng bên ngoài mang tính siêu nhiên” [41, tr.34] Nói một cách cụ thể hơn, cái kỳ ảo xuất hiện trong tình

huống một con người đang sống trong thế giới thực đột nhiên phải đối diện với cái kỳ lạ hay một hiện tượng siêu nhiên mà lý tính không thể giải thích nổi và

điều đó kéo anh ta ra khỏi trật tự thông thường của thế giới này để bước vào một thế giới khác ( không phải khác hoàn toàn bởi nó vẫn giữ một mối dây liên

hệ chặt chẽ với thế giới thực), một thế giới vừa lạ lại vừa quen Sự kiện siêu nhiên ở đây xuất hiện như một “sự đứt gãy trong chuỗi liên kết vũ trụ” [5,

tr.17]; tuy nhiên sự đứt gãy này không phải là một sự đứt lìa, nó giống như một

khớp nối hơn Ở đây, Todorov đã định nghĩa cái kỳ ảo trong mối quan hệ với

cái thực và cái tưởng tượng Hiện tượng gây nên sự kỳ lạ, ngạc nhiên thường nằm trong ranh giới giữa thực và ảo; vì thế nó buộc người ta phải giải thích theo một cách nào đó, có thể tựa vào những suy diễn logic mà lý trí chấp nhận được hoặc tin tưởng nó như là hiện thân của một sự siêu nhiên không thể lý giải nổi Tuy nhiên, không phải lúc nào người ta cũng có thể xác quyết thật rõ ràng và nhanh chóng Việc không thể đưa ra một chiều hướng lý giải nhất định

đã khiến họ rơi vào “trạng thái lưỡng lự” (Todorov) Và đây chính là nền tảng

cho sự tồn tại của cái kỳ ảo trong văn bản tác phẩm bởi “niềm tin tuyệt đối

cũng như việc không có niềm tin hoàn toàn sẽ dẫn chúng ta ra khỏi cái kỳ ảo, chính sự phân vân mang lại sự sống cho nó” [3, tr.41] Định nghĩa này của

Todorov nhận được sự đồng thuận cao của nhiều nhà nghiên cứu Trong công

trình Dẫn giải ý tưởng văn chương (Guide des idées littéraires), Henri Bénac

cũng đưa ra một định nghĩa tương tự: “Huyền ảo 4 dùng để nói về tác phẩm mà

ở đó tính chất tự nhiên và sự lạ thường đan xen với nhau gây lo lắng hồi hộp đến nỗi người đọc do dự giữa một giải thích hợp lý và một giải thích siêu nhiên

về những sự kiện Sự do dự, hoài nghi này chính là nguyên tắc của thể loại huyền ảo” [3, tr.319] Cũng từ đây một vấn đề khác nảy sinh, đó là ai là chủ thể

của sự lưỡng lự? Nhân vật hay là độc giả? Liệu có nhất thiết phải thể hiện sự lưỡng lự trong văn bản tác phẩm hay chỉ cần một thái độ nhất định của độc giả đối với văn bản? Những câu hỏi được đặt ra ở đây sẽ được giải quyết bằng

“chiếc chìa khóa” điểm nhìn (point de vue)

Quay trở lại với “cái thần kỳ” (merveilleux), Todorov đã xác định nó bằng cách đẩy nó về một phía cực đoan của “cái kỳ ảo” (fantastique) Ông lập một sơ đồ cho ta thấy ranh giới tồn tại của “cái kỳ ảo” (fantastique): cái lạ thuần túy (étrange pur)/ cái kỳ ảo – lạ (fantastique – étrange)/ cái kỳ ảo – thần diệu (fantastique – merveilleux)5/ cái thần diệu thuần túy (merveilleux pur)6

“Cái kỳ ảo”, theo quan niệm của Todorov nằm ở ranh giới của “cái kỳ ảo lạ” và

“cái kỳ ảo thần diệu” Vấn đề mà chúng ta quan tâm ở đây là “cái thần diệu

thuần túy” Trong sơ đồ của Todorov, nó bị đẩy về một cực của cái kỳ ảo, và

chiều hướng mà nó bị đẩy về cũng là chiều hướng giải quyết sự lưỡng lự mà cái kỳ ảo gây nên Theo chiều hướng này, cái kỳ ảo sẽ được lý giải như là một yếu tố siêu nhiên mà lý tính không thể chấp nhận Thế nhưng việc có hay

không sự lưỡng lự sẽ quyết định ranh giới giữa “cái kỳ ảo thần diệu” và “cái

thần diệu thuần túy” Nếu sự lưỡng lự có tồn tại và người ta kết thúc nó bằng

cách lý giải hoàn toàn tin tưởng vào cái siêu nhiên thì đó chính là “cái kỳ ảo

thần diệu” Còn đặc tính của “cái thần diệu thuần túy” là “những yếu tố siêu nhiên không gây ra một phản ứng đặc biệt ở các nhân vật cũng như ở độc giả hàm ẩn Không phải là một thái độ với những sự kiện kể lại đặc trưng cho cái thần diệu mà nó được đặc trưng bởi chính bản chất của hiện tượng ấy” [41,

tr.67-68] Một lần nữa vấn đề xác định có hay không sự lưỡng lự trong văn bản tác phẩm lại được đặt ra

Todorov không chỉ dừng lại ở đó Ông còn phân biệt truyện thần tiên (conte de fées) và truyện thần diệu7 Ông cho rằng: “người ta cũng thường gắn

thể loại của cái thần diệu với truyện tiên; thực ra truyện tiên chỉ là một loại của cái thần diệu và những yếu tố siêu nhiên ở đó không gây nên một sự ngạc

nhiên nào” [41, tr.68] Ở đây cần lưu ý rằng Todorov đã đưa ra hai định đề có

vẻ tương tự nhưng thực ra lại khác biệt: “không gây ra một phản ứng đặc biệt ở

các nhân vật cũng như ở độc giả hàm ẩn” (truyện thần kỳ) và “không gây nên một sự ngạc nhiên nào”(truyện thần tiên) Cả hai đều chỉ tác động của yếu tố

siêu nhiên nhưng tính chất tác động của nó ở truyện thần kỳ và truyện thần tiên

có sự khác nhau về kích thước phạm vi Dường như trong hai định đề này có

một sự mơ hồ về ngữ nghĩa “Phản ứng đặc biệt” trong truyện thần kỳ chắc chắn phải bao hàm “sự ngạc nhiên” vì truyện thần tiên cũng là một loại của cái

thần kỳ, nhưng nó phải có một ngoại diên lớn hơn, ngoài sự ngạc nhiên phải có

những phản ứng khác Tức là trong truyện thần kỳ có thể có sự ngạc nhiên,

nhưng không có những phản ứng khác ngoài sự ngạc nhiên và nhất là không có

sự lưỡng lự trong khi tìm cách lý giải về những hiện tượng lạ kỳ Todorov cho

rằng tác phẩm Nghìn lẻ một đêm thuộc về phạm trù truyện thần kỳ hơn là

truyện thần tiên Như vậy những yếu tố thần kỳ trong tác phẩm này mang tính

chất của “cái thần diệu thuần túy” hay còn gọi là “cái thần kỳ” (merveilleux) hơn là “cái thần tiên” (féerie) Sở dĩ Todorov phải khẳng định quả quyết như

7

Tức là “truyện thần kỳ”

vậy vì xưa nay, người ta có xu hướng đồng nhất truyện thần tiên và truyện thần

kỳ, đồng nhất “cái thần tiên” (féerie) và “cái thần kỳ” (merveilleux) với nhau

nhưng thực ra, giữa chúng có sự khác biệt mặc dù cái thần tiên là một dạng thức của cái thần kỳ

Những nhà lý luận hiện nay đều lưu tâm về tính chất tồn tại hiển nhiên của cái thần kỳ, không chỉ riêng Todorov, và tất nhiên đều đặc biệt chú ý đến một trong những dạng thức biểu hiện rõ sự hiển nhiên của nó: truyện thần tiên

(conte de fées) Từ đây, lại tiếp tục nảy sinh một vấn đề nan giải: “ở đây cứ tồn

tại một nghịch lý Từ “cái huyền diệu” (merveille), cũng như từ gốc Latin của

nó “mirabilia”, chỉ rõ nguồn gốc của hiệu ứng kép lạ kỳ và thán phục (étonnement – admiration), và dẫu rằng người thời nay thường có xu hướng quên mất sự lạ kỳ thì cũng không vì thế mà nó biến mất khỏi ngôn ngữ mà không để lại dấu vết Lý luận về cái thần kỳ (merveilleux), trong giai đoạn cổ xưa, đã xuất hiện một lý thuyết về “sự ngạc nhiên” (surprise) và lý thuyết này

đã trở thành lý luận về “sự hiển nhiên” (évidence) Sự chuyển hóa này tất nhiên không dễ lý giải Giả thuyết khả thi nhất là truyện thần tiên (conte de fées) được nhận định là hệ quả sản sinh về sau này dựa trên cộng đồng người vẫn còn hồn nhiên của nó – hay dựa trên những gì còn lưu lại tính hồn nhiên nơi chúng ta Và từ khi giả thuyết này thỏa đáng hoàn toàn thì người ta lại nhận thấy vẫn còn rối rắm Từ “cái thần kỳ” (merveilleux) với nghĩa kép ban đầu của nó là đáng thán phục – gây sửng sốt (amirable – surprenant), từ nay

về sau vẫn còn một lỗ hổng ngữ nghĩa khó lý giải” [50, tr.1023] Có sự ngạc

nhiên hay không trong bản chất của cái thần kỳ? Sự chuyển hóa về mặt ngữ nghĩa của nó có thể được lý giải một cách khả dĩ? Lỗ hổng về ngữ nghĩa trong thuật ngữ cái thần kỳ cũng chính là lỗ hổng trong nghiên cứu về bản chất của

nó

Có một điều không thể phủ nhận là yếu tố thần kỳ có nguồn gốc dân gian Nó ra đời từ tư duy nguyên thủy và tư duy lãng mạn của người xưa, tìm nơi ẩn náu trong thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích, nơi mà thế giới siêu nhiên tồn tại song song với thế giới hiện thực và sự tồn tại đan xen giữa

cái siêu nhiên và cái có thực trong cùng một chiều kích vũ trụ là một sự hiển nhiên Điều này xuất phát từ tư duy lãng mạn của con người trong thời đại của truyện cổ tích và tư duy nguyên thủy còn lưu lại từ thời thần thoại Tư duy nguyên hợp thể hiện trong thần thoại cho thấy con người chưa có sự phân tách bản thân mình và thế giới, chưa có sự phân biệt bản thể và khách thể, bản chất

và hình thức, cho nên họ tin rằng mọi vật trong vũ trụ đều có linh hồn và thủy

tổ của mình là một loài động vật hay thực vật nào đó; thêm vào đó, nhu cầu lý giải về thế giới trong khi trình độ tư duy chưa đủ để thực hiện điều đó đã khiến người nguyên thủy sáng tạo nên nhưng yếu tố hoang đường trong thần thoại nhằm phản ánh thực tại Với con người hiện đại thì những hình tượng thần thoại là một sự huyễn tưởng không hơn không kém nhưng với người nguyên thủy, thần thoại trở thành công cụ để nhận thức và tồn tại trong thế giới còn đầy

bí ẩn trước con mắt hồn nhiên của họ Nó cũng có chức năng thực hành nghi lễ thiêng liêng Vì thế, những yếu tố thần kỳ xuất hiện trong thần thoại được người nguyên thủy tin tưởng một cách tuyệt đối Khác với thần thoại, yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích được xem như là một hư cấu nghệ thuật, xuất phát

từ tư duy lãng mạn của con người trong xã hội có giai cấp, luôn hướng tới những giấc mơ đẹp đẽ về hạnh phúc, công bằng trong một hiện thực tàn nhẫn

và bất công Yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích vì thế không còn mang tính chất kỳ vĩ, khoáng đạt như trong thần thoại mà bàng bạc niềm hư ảo của ước vọng xa xôi

Như vậy, yếu tố thần kỳ được xác định là những yếu tố siêu nhiên, huyền diệu, kỳ quái, khác thường, phi lý xuất hiện trong tác phẩm nhưng không gây nên một sự phản ứng đặc biệt nào nơi nhân vật hay người đọc Yếu tố thần

kỳ trong Nghìn lẻ một đêm rõ ràng mang đặc trưng này Nhưng chúng tôi không hoàn toàn đồng ý với Todorov là tác phẩm Nghìn lẻ một đêm chỉ thuộc

địa hạt của cái thần kỳ Thực ra, nhiều yếu tố siêu nhiên trong tác phẩm này vẫn mang tính chất thần tiên của truyện cổ tích, nguyên do là ở sự phức tạp

trong chuyển hóa loại hình nơi tác phẩm này Nghìn lẻ một đêm tuy được xác

định là văn học thành văn (văn học trung đại) nhưng vẫn mang đậm dấu tích

của văn học dân gian Có thể nói tác phẩm này nằm ở bước chuyển từ văn học dân gian sang văn học thành văn Vì thế việc xác định bản chất của yếu tố thần

kỳ trong Nghìn lẻ một đêm là một công việc rất phức tạp

CHƯƠNG 2: YẾU TỐ THẦN KỲ TRONG NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM – TỪ CỘI NGUỒN DÂN GIAN HÒA VÀO DÒNG CHẢY TRUNG ĐẠI

Không thể phủ nhận nguồn gốc dân gian của những truyện kể trong

Nghìn lẻ một đêm Tính chất phức tạp trong sự chuyển hóa loại hình văn học

nơi tác phẩm này khiến cho việc xác định bản chất của yếu tố thần kỳ chứa đựng trong nó càng thêm khó khăn Ở chương này, chúng tôi sẽ chứng minh tính chất phức hợp của yếu tố thần kỳ theo dòng chuyển hóa của truyện kể

Nghìn lẻ một đêm Để chứng minh cho nguồn gốc dân gian của nó, chúng tôi

vận dụng lý thuyết hình thái học truyện cổ tích thần kỳ của Propp, từ đó cho

thấy yếu tố thần kỳ của Nghìn lẻ một đêm cũng nằm trong sơ đồ chức năng của

nhân vật, thành tố cơ bản làm nên cấu trúc của truyện cổ tích thần kỳ Mặt khác, dựa vào quan niệm đã đưa ra trong phần định nghĩa, chúng tôi sẽ chứng

minh yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm đã hòa vào dòng chảy văn chương

trung đại khi nó bước qua địa hạt của “cái thần kỳ” (merveilleux) trong sự níu kéo của “cái thần tiên”(féerie)

2.1 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm - từ cội nguồn dân gian…

2.1.1 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm dưới góc nhìn hình thái học

truyện cổ tích thần kỳ của V Ia Propp

2.1.1.1 Lý thuyết hình thái học truyện cổ tích thần kỳ của Propp

Từ trước Propp, nhiều nhà khoa học đã nhận ra trong truyện cổ tích thần

kỳ có sự tồn tại của cả hai yếu tố bất biến và khả biến, cần phải nghiên cứu chức năng của nhân vật thì mới có thể hiểu được toàn bộ sự vận hành của truyện cổ tích thần kỳ Với phương pháp nghiên cứu cấu trúc loại hình và nghiên cứu lịch sử cấu trúc, Propp đã hoàn thiện và giải quyết triệt để vấn đề hình thái học của truyện cổ tích Lý thuyết của Propp đã góp phần vào việc trả lời một trong những câu hỏi khó khăn nhất trong lịch sử nghiên cứu truyện cổ tích trên thế giới, đó là vì sao truyện cổ tích của nhiều dân tộc khác nhau lại có

sự giống nhau một cách lạ lùng

Từ những ví dụ cụ thể, ông nhận thấy trong nhiều cốt truyện tương đồng, nhân vật và cách thức hành động thay đổi nhưng bản thân hành động và chức năng của nó thì không Ông cho rằng trong truyện cổ tích thần kỳ rõ ràng

có những đại lượng bất biến và những đại lượng khả biến Những yếu tố bền vững, không thay đổi là chức năng của nhân vật Các chức năng này được xác định dựa vào ý nghĩa và vị trí của hành động trong tiến trình truyện kể Với Propp, chính các chức năng của nhân vật làm nên bộ phận cấu thành cơ bản của truyện cổ tích thần kỳ Propp còn khám phá ra số lượng các chức năng rất giới hạn và ông thống kê trong truyện cổ tích thần kỳ Nga có tổng cộng 31 chức năng, còn cách thức để thực hiện các chức năng ấy thì nhiều vô cùng Các chức năng này xuất hiện với thứ tự nối tiếp nhau theo một trật tự logic và mang tính thẩm mỹ

Từ sự phát hiện đó, Propp xây dựng nên một sơ đồ tổng quát các chức năng Bất kỳ một truyện cổ tích thần kỳ nào dù có phức tạp đến đâu cũng đều

có thể quy về sơ đồ tổng quát đó Dưới góc nhìn của Propp thì tất cả các truyện

cổ tích thần kỳ đều giống nhau xét về mặt cấu trúc Thêm vào đó, Propp còn đề cập đến các yếu tố phi chức năng, tức là nó không tương ứng với một chức năng nào cả, nhưng lại có tác dụng gắn kết các chức năng với nhau; đó là những yếu tố liên kết, sự thuyết minh lý do và các hình thức nhân ba

Các chức năng cũng có thể được hợp nhất theo những nhóm nhất định tương ứng với nhân vật thực hiện chúng Tương tự như với các chức năng, Propp cũng thống kê số lượng các nhân vật và nhận thấy chúng cũng rất giới hạn Từ đó, ông cho rằng truyện cổ tích thần kỳ là truyện cổ tích tuân theo sơ

2.1.1.2 Chức năng nhân vật chính sử dụng phương tiện thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm

Trong 31 chức năng mà Propp thống kê, chúng tôi sẽ sử dụng chức năng

thứ 14 để khảo sát những yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm Tất nhiên

yếu tố thần kỳ không chỉ liên quan đến chức năng này, nó cũng có thể xuất hiện trong mối quan hệ với chức năng thứ 12 (chức năng thử thách của người cho), chức năng thứ 15 (sự di chuyển về không gian) hay chức năng thứ 16 (sự giao tranh) Tuy nhiên, chức năng thứ 14 là chức năng có mối quan hệ rõ nét nhất

với nó Chúng tôi sẽ khảo sát yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm theo chức

năng này để chứng minh nó mang bản chất dân gian không phải về nội dung

mà về mặt cấu trúc

Theo sơ đồ của Propp, chức năng thứ 14 có tên gọi là phương tiện thần

kỳ được nhân vật chính sử dụng Nó được định nghĩa là sự trang bị, sự nhận được phương tiện thần kỳ và được ký hiệu là Z Sự nhận được phương tiện thần

kỳ có thể là sự tiếp nhận vật thần kỳ hay là đón nhận sự giúp đỡ của người trợ thủ thần kỳ

Trong chức năng này lại phân biệt thành 9 dạng khác nhau và được đánh

ký hiệu riêng: Phương tiện được chuyển nhượng một cách trực tiếp (Z1), Phương tiện được chỉ ra (Z2), phương tiện được chế tạo (chuẩn bị sẵn sàng) (Z3), phương tiện được bán đi và mua lại (Z4), phương tiện ngẫu nhiên rơi vào tay nhân vật chính (Z5), phương tiện đột nhiên xuất hiện – mọc từ dưới đất lên (Z6), phương tiện được uống vào hay được ăn (Z7), phương tiện được đánh cắp (Z8) và nhân vật thần kỳ nhận sự sai khiến của nhân vật chính (Z9)

Trong những truyện kể Nghìn lẻ một đêm, không phải sự tiếp nhận

phương tiện thần kỳ nào của nhân vật chính cũng tương ứng với những dạng thức của chức năng thứ 14 mà chúng tôi đã nêu ra như trên, nhưng cũng có khá nhiều dạng thức xuất hiện

Dạng thức Z1 là dạng thức phổ biến nhất trong Nghìn lẻ một đêm, đó là

phương tiện thần kỳ được chuyển giao trực tiếp cho nhân vật chính Con khỉ

thần kỳ trong truyện Chàng thanh niên xương mềm 8 là một ví dụ Con vật này

là do cụ Muzafa vô tình mua được bằng số tiền mà Abu – Mohammed Xương mềm đã ký gửi cho cụ trong chuyến buôn bán xa Nhận thấy con vật thông minh một cách kỳ lạ, khi trở về cụ đã giao nó lại cho Xương mềm Con khỉ đã hóa phép biến lông gà thành những cái cây bằng vàng giúp cho nhân vật này có

được cuộc sống sung sướng cho đến hết đời Ở truyện Truyện anh chài Juder hay cái túi thần 9, nhân vật chính Juder cũng trực tiếp nhận được những đồ vật thần kỳ như là cái túi thần hay cái ấn thần có quyền lực vô song từ lão Maghrabi sau khi đã vượt qua nhiều thử thách, giúp lão lấy được những báu vật

từ cái kho của lão đại phù thủy al – Sadakmal Những vật thần kỳ ấy được chuyển giao cho nhân vật chính như là một quà tặng cho lòng nhiệt thành, sự can đảm và tính trung thực của anh ta Hai lọ sữa của nữ hoàng rắn Yamlik đã giúp nhân vật Hasif thoát khỏi hiểm họa vì vi phạm lời căn dặn của bà trong

Truyện Yamlik, nữ hoàng dưới đất 10 cũng như vậy, đó là sự giúp đỡ của nhân vật thần kỳ dành cho nhân vật chính bằng cách chuyển giao vật thần kỳ một cách trực tiếp cho nhân vật chính sử dụng Hasif đã đưa một trong hai lọ sữa cho viên tể tướng xảo quyệt uống và hắn đã chết ngay tức khắc Đôi khi vật thần kỳ được chuyển giao cho nhân vật chính không phải như một quà tặng hay

một sự giúp đỡ Đó là trường hợp con ngựa gỗ biết bay trong truyện Con ngựa thần kỳ 11 Thái tử Firu Sad nhận con vật trực tiếp từ tay gã thổ dân để thử món hàng nhưng vì quá háo hức, thái tử đã khiến con ngựa bay lên mà chưa học cách điều khiển nó Chàng đã dùng con ngựa để đến một vùng đất khác và gặp được công chúa Bengan, người yêu lý tưởng của mình Dạng thức Z1 này còn

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng, Nguyễn Đăng Châu, Tấn Khang dịch) (1985),

Nghìn lẻ một đêm tập 6, NXB Văn học, Hà Nội

11

Antoine Galland (Phan Quang dịch) (2010), Nghìn lẻ một đêm tập 2, NXB Văn học, Hà Nội

xuất hiện trong truyện Những cuộc phiêu lưu của Hasan xứ Bassorah 12 với những sợi râu mà cụ Ali Cha – lông – vũ tặng cho Hasan để gọi mình phòng

lúc nguy khốn và trong truyện Chuyện hoàng tử Atmed và tiên nữ Pari Banu hay là tấm thảm bay 13 thể hiện qua những món đồ thần kỳ mà tiên nữ Pari Banu trao cho hoàng tử Atmed để đáp ứng những đòi hỏi của vua cha

Dạng thức Z2 là phương tiện thần kỳ được chỉ ra, tức là nhân vật thần

kỳ hay nhân vật trợ giúp chỉ cho nhân vật chính chỗ cất giữ vật thần kỳ hay cách lấy vật thần kỳ Dạng thức này xuất hiện trong những truyện kể như

Truyện Yamlik, nữ hoàng dưới đất 14 , Những chiếc chìa khóa của số phận 15

và Chuyện hai người chị ganh tị với cô em út hay là con chim biết nói 16 Loại nhựa thần kỳ giúp vua Bulukiya đi được trên biển được làm từ một loài hoa đỏ

ối mà nữ hoàng Yamlik đã chỉ cho vua nhờ bà có khả năng nói chuyện với mọi

loài cây cỏ Hay như cô công chúa lưu lạc trong truyện Con chim biết nói tìm

được con chim biết nói và loài cây biết hát là do một bà cụ mộ đạo cho biết và nhờ sự chỉ giúp của một cụ già tu sĩ

Dạng thức Z4 là phương tiện được mua đi và bán lại xuất hiện một cách

dày đặc trong truyện Chuyện hoàng tử Atmed và tiên nữ Pari Banu hay là tấm thảm bay 17 Trong truyện này, ba vị hoàng tử vì muốn lấy được nàng công chúa mà mình yêu thích, đã lên đường tìm kiếm những vật báu kỳ lạ theo lệnh của vua cha Cả ba người đều gặp một kẻ bán rong kỳ quái Mỗi người đã mua

từ hắn một vật thần kỳ Hoàng tử cả mua được tấm thảm bay, hoàng tử thứ hai mua cái ống nhìn bất cứ nơi nào mình muốn và hoàng tử út mua quả táo hồi sinh

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng, Nguyễn Đăng Châu, Tấn Khang dịch) (1985),

Nghìn lẻ một đêm tập 6, NXB Văn học, Hà Nội

Dạng thức Z5 là phương tiện thần kỳ ngẫu nhiên rơi vào tay nhân vật

chính Dạng thức này xuất hiện trong truyện Chuyện người đánh cá 18 Một ông lão đánh cá nghèo khổ vô tình trong một lần kéo lưới đã kéo được một chiếc lọ nhốt một vị hung thần trong đó Cái lọ thần suýt mang đến tai họa cho ông nhưng cuối cùng lại giúp ông có được cuộc sống sung sướng

Dạng thức Z8 là phương tiện thần kỳ được đánh cắp Ta cũng có thể

hiểu dạng thức này là nhân vật đánh cắp hay cướp được phương tiện thần kỳ và

có thể người sở hữu nó không mong muốn điều đó xảy ra Nếu hiểu như thế thì dạng thức này thể hiện qua hành động cướp lấy cái trống đồng từ lão phù thủy

Bahram của nhân vật Hasan trong truyện Những cuộc phiêu lưu của Hasan

xứ Bassorah 19, sau khi giận dữ xô lão xuống vực

Dạng thức Z9 là nhân vật thần kỳ nhận sự sai khiến của nhân vật chính

Sự tuân phục này có thể do tự nguyện nhưng cũng có thể do bất khả dĩ, bị buộc phải nhận sự sai khiến Dạng thức này có mặt trong những truyện kể như

Truyện anh chài Juder hay cái túi thần 20 , Chuyện nhà vua trẻ nước các Đảo Đen 21 và Con ngựa thần kỳ 22 Chiếc ấn thần mà lão Maghrabi cho Juder đã giúp nhân vật này có thể sai khiến vị hung thần trong đó Vị hung thần này nghe theo lệnh của Juder vì anh là chủ nhân của chiếc ấn Nhưng trong truyện

Chuyện nhà vua trẻ nước các Đảo Đen thì nhân vật thần chịu sự sai khiến của

nhân vật chính không phải vì tự nguyện mà vì bị lừa Ả pháp sư độc ác theo lệnh của hoàng đế Ba Tư giải thoát cho nhà vua trẻ nước các Đảo Đen không phải vì ả muốn làm thế mà vì ả nghĩ những lời mà hoàng đế Ba Tư nói chính là lời của gã nhân tình đang hôn mê, do vị hoàng đế này đã giả dạng rất khéo léo

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng, Nguyễn Đăng Châu dịch) (1986), Nghìn lẻ một

đêm tập 7, NXB Văn học, Hà Nội

và lợi dụng được điểm yếu của ả pháp sư lúc nào cũng mong mỏi tình nhân của mình tỉnh dậy

Theo Propp, nghiên cứu truyện cổ tích không chỉ là nghiên cứu cấu trúc của nó mà còn cần nghiên cứu lịch sử cấu trúc Folklore có cách thức phản ánh hiện thực đặc trưng của nó Vì vậy, muốn hiểu được một cách thấu triệt truyện

cổ tích thần kỳ cần tìm hiểu ngọn nguồn dân tộc học của nó và sự biến hóa qua

những vết tích còn sót lại trong truyện kể Trong công trình Những căn rễ lịch

sử của truyện cổ tích thần kỳ, Propp đã nghiên cứu những yếu tố thần kỳ trong

truyện cổ tích Nga theo hướng dân tộc học và ông khám phá ra nó có mối quan

hệ mật thiết với nghi lễ trưởng thành trong xã hội thị tộc Chẳng hạn như những nhân vật trợ thủ thần kỳ là một loài thú nào đó đều có vết tích totem, như trong

Nghìn lẻ một đêm, nhân vật trợ thủ thần kỳ nữ hoàng Yamlik xuất hiện trong truyện Truyện Yamlik, nữ hoàng dưới đất là nửa người nửa rắn Có thể liên hệ

điều này với điệu nhảy khoác lông thú hay con vật bảo hộ cho đứa bé (nuốt đứa

bé vào bụng) trong nghi lễ trưởng thành Hay như những đồ vật để gọi các vị

thần, chiếc ấn có vị hung thần thiên lôi trong truyện Truyện anh chài Juder hay cái túi thần, chứa đựng trong nó niềm tin của con người về những đồ vật

chứa những sức mạnh và những thế lực; những thế lực đó ban đầu là những ý niệm trừu tượng nhưng về sau nó hòa nhập vào một thực thể Ngày nay, ở nhiều bộ tộc, người ta vẫn giữ bên mình những đồ vật mà họ cho rằng có thể kêu gọi các vị thần Hướng nghiên cứu lịch sử này của Propp giúp chỉ ra ngọn nguồn của những yếu tố xuất hiện trong truyện cổ tích, những yếu tố có nguồn gốc cổ xưa hơn cả bản thân cốt truyện chứa đựng nó Nhưng do tài liệu dân tộc học hạn hẹp, chúng tôi không thể khảo sát toàn diện nguồn gốc lịch sử của yếu

tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm

2.1.2 Sự tương đồng về mặt vai trò giữa yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm và yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích

Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm có nguồn gốc trực tiếp từ truyện

cổ tích, cho nên giữa nó và yếu tố thần kỳ của truyện cổ tích có nhiều điểm tương đồng với nhau Một trong những điểm tương đồng đó là yếu tố thần kỳ

của Nghìn lẻ một đêm cũng thực hiện vai trò, chức năng trong nội dung, tư

tưởng của truyện kể tương tự như yếu tố thần kỳ trong cổ tích

Yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích thường được chia theo hai tiêu chí là

dạng biểu hiện và bản chất xã hội Theo tiêu chí thứ nhất, tức là xét về dạng

thức biểu hiện, yếu tố thần có hai loại là dạng hữu hình (người, loài vật, đồ vật)

và dạng vô hình (các câu thần chú, phép màu biến hóa…) Tuy nhiên theo chúng tôi, cách chia này chỉ mang tính tương đối khi đặt trong văn bản tác phẩm vì thực ra, yếu tố thần kỳ thường xuất hiện trong sự phức hợp của cả hai dạng hữu hình và vô hình Sự phân tách ở đây rất mơ hồ và rất khó để phân

chia một cách triệt để Theo tiêu chí thứ hai, xét về bản chất xã hội, yếu tố thần

kỳ được chia thành ba tuyến: tuyến thiện, tuyến ác và tuyến trung tính Dù mang bản chất của tuyến nào thì yếu tố thần kỳ đều có mối quan hệ trực tiếp với nhân vật trung tâm

Với nhân vật trung tâm tuyến thiện thì yếu tố thần kỳ tuyến thiện đóng vai trò là lực lượng hỗ trợ, giúp nhân vật vượt qua những khó khăn, thử thách

để đạt đến cuộc sống hạnh phúc Thông thường, trong những thử thách cho nhân vật trung tâm thì thử thách sau bao giờ cũng khó khăn hơn thử thách trước

và chúng tích lũy theo kiểu tăng tiến Nếu như không có sự hỗ trợ của yếu tố thần kỳ, nhân vật khó có thể vượt qua được những thách thức, cản trở Chẳng

hạn như trong truyện Những cuộc phiêu lưu của Hasan xứ Bassorah 23, nhân vật Hasan nhờ nhận được sự trợ giúp nhiệt tình của nhiều nhân vật thần kỳ như công chúa Tường Vi, ông già Ali Cha – lông – vũ và bà mẹ Mũi Thương mà có thể vượt qua nhiều thử thách, thoát khỏi sự giam cầm của những người khổng

lồ và âm mưu ám hại xấu xa của bà chị vợ hay ganh tị là công chúa Huda để đoàn tụ với người vợ xinh đẹp của mình, nàng công chúa Huy Hoàng Nếu không có những trợ thủ thần kỳ ấy thì Hasan khó lòng vượt qua những khó khăn, cản trở, mặc dù trong hành trình khắc phục thử thách, Hasan đã bộc lộ bản lĩnh riêng và sự kiên cường của mình

23

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng dịch) (1988), Nghìn lẻ một đêm tập 8, NXB Văn

học, Hà Nội

Một truyện khác là Hoàng tử Atmed và tiên nữ Pari Banu hay là tấm thảm bay 24, nhân vật hoàng tử Atmed, sau khi lấy tiên nữ Pari Banu làm vợ và trở về triều đình của vua cha trong sự giàu có, phải đối mặt với bất hạnh là bị chính cha mình rắp tâm ám hại chỉ do lòng hiềm tị và sự xúc xiểm của bọn nịnh thần Vị vua này, theo âm mưu của mụ phù thủy, đã không ngừng yêu cầu hoàng tử Atmed mang về những đồ vật thần kỳ mà người bình thường không thể nào có được Từ đầu đến cuối, Atmed vẫn không nhận ra sự ganh tị và âm mưu của cha mình Sở dĩ nhân vật này vẫn bình yên vô sự là nhờ vào trí tuệ và quyền lực vô song của vợ, nàng tiên nữ Pari Banu Tiên nữ đã giúp đỡ hoàng tử đáp ứng những đòi hỏi quá quắt của vua cha và cuối cùng trừng phạt ông ta để Atmed có thể thừa hưởng ngôi báu

Yếu tố thần kỳ đôi khi cũng trở thành phần thưởng cho nhân vật sau khi nhân vật đó khắc phục được thử thách Cái túi thần của anh chàng Juder trong

truyện Truyện anh chài Juder hay cái túi thần 25 là một ví dụ tiêu biểu Sau khi giúp đỡ lão Maghrabi lấy được những vật báu thần kỳ trong cái kho của lão đại phù thủy al – Samakdal bằng sự trung thực và lòng dũng cảm hết mực của mình, anh chài Juder được lão Maghrabi tặng cho cái túi thần như là một món quà đền đáp Cái túi đã thực hiện ước mong của Juder và bà mẹ là lúc nào cũng

có nhiều thức ngon và được no đủ

Thế nhưng nhân vật phải có những điều kiện gì để nhận được phần

thưởng thần kỳ? Trong Nghìn lẻ một đêm, không phải lúc nào nhân vật có

nhiều phẩm chất tốt đẹp thì mới nhận được phần thưởng thần kỳ như anh chài Juder Phẩm chất tốt đẹp không phải là điều kiện duy nhất Ta có thể thấy rõ

điều này trong truyện kể Truyện chàng thanh niên xương mềm26, nhân vật chính của nó, Abu – Mohammed Xương mềm, từ nhỏ đã được nuông chiều,

24

Antoine Galland (Phan Quang dịch) (2010), Nghìn lẻ một đêm tập 2, NXB Văn học, Hà Nội

25

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng, Nguyễn Đăng Châu dịch) (1986), Nghìn lẻ một

đêm tập 7, NXB Văn học, Hà Nội

26

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng dịch) (1988), Nghìn lẻ một đêm tập 8, NXB Văn

học, Hà Nội

chẳng chịu làm gì hết, lớn lên cũng chỉ suốt ngày ngồi không Gia đình càng ngày càng túng thiếu nên mẹ anh lúc nào cũng thúc giục anh phải làm việc để kiếm miếng ăn Abu – Mohammed Xương mềm buộc phải nghe lời mẹ nhưng chẳng cần cố gắng nhiều, nhân vật này may mắn sở hữu được con khỉ thần kỳ Con khỉ đã biến những chiếc lông gà thành những cái cây bằng vàng, mang lại cho Abu – Mohammed Xương mềm một tài sản khổng lồ có thể giúp anh sống sung sướng suốt đời mà không cần làm gì cả Câu hỏi đặt ra là vì sao nhân vật này nhận được phần thưởng thần kỳ Ở đây, không phải là vì phẩm chất của anh ta, anh ta chẳng bộc lộ một phẩm chất nào cả ngoại trừ việc luôn khẳng

định niềm tin tuyệt đối vào Đấng tối cao: “Được như thế chỉ vì thiếu thời thần

biết đặt niềm tin vào sự độ lượng không bờ bến của Đấng Ban Phát, Người không bao giờ để tín đồ của người phải thiếu thốn”27 Niềm tin ấy, với người Hồi giáo là một phẩm chất tối quan trọng của một tín đồ ngoan đạo Phải tuân phục tuyệt đối ý chí của Đấng tối cao, chấp nhận sự sắp đặt của số mệnh và khi làm được điều đó, nhân vật nhận được sự ban phúc như là một phần thưởng xứng đáng

Yếu tố thần kỳ tuyến thiện mang trong nó một ý nghĩa xã hội sâu sắc, thể hiện ước mơ của con người về công lý, sự công bằng trước hiện thực tàn nhẫn và còn nhiều bất công Đối với nhân vật tuyến ác, yếu tố thần kỳ xuất hiện như một sự thực thi công lý, trừng phạt tội ác do nhân vật gây nên Nó bộc lộ quan niệm của con người về sự báo ứng và niềm tin vào sự tồn tại vĩnh cửu của công lý, điều mà không phải bao giờ cũng xuất hiện trong cuộc sống thực tại

Ví dụ như trong truyện kể Chuyện nàng Zobeide 28, yếu tố thần kỳ xuất hiện để trừng phạt hai người chị của Zobeide, những người chị đã nhận được sự cưu mang và tình yêu thương của cô em gái nhưng lại đang tâm hãm hại em chỉ vì ganh tị với hạnh phúc mà em đạt được Bà tiên từng được Zobeide vô tình giúp

Nằm trong chuỗi truyện kể Truyện ba khất sĩ con vua và năm thiếu phụ ở thành cổ

Baghdad, từ Nghìn lẻ một đêm tập 2, Antoine Galland (Phan Quang dịch) (2010), NXB Văn

học, Hà Nội

đỡ đã cứu nàng khỏi chết đuối trên biển và biến hai người chị thành hai con chó đen, hẹn định cho Zobeide mỗi ngày phải đánh chúng để trừng phạt tội ác mà

chúng gây nên Hay như trong truyện Chuyện nhà vua Hi Lạp và thầy thuốc Ruian 29, yếu tố thần kỳ xuất hiện một cách đột ngột như là một sự trừng phạt đối với vị vua ngu muội, vô ơn Cái đầu vẫn sống khi đã lìa khỏi cổ của vị thầy thuốc và hành động báo thù của nó là niềm phẫn nộ trước sự bất công và nghịch lý ở đời

Trong những truyện kể của Nghìn lẻ một đêm không chỉ có sự xuất hiện

của yếu tố thần kỳ tuyến thiện, còn có yếu tố thần kỳ tuyến ác Ở đây, yếu tố thần kỳ tuyến ác tồn tại như là một đối trọng của yếu tố thần kỳ tuyến thiện Nó tạo nên thử thách, khó khăn đến mức độ cực hạn cho nhân vật trung tâm tuyến thiện và trong quá trình khắc phục những khó khăn ấy, nhân vật tự bộc lộ phẩm chất tốt đẹp của mình và chứng tỏ bản thân xứng đáng với hạnh phúc đạt được

Ông lão đánh cá trong truyện kể Truyện người đánh cá 30 là một ví dụ tiêu biểu Đó là một con người hiền lành, chăm chỉ, mỗi ngày đi đánh cá ông chỉ mong ước kiếm đủ miếng ăn để nuôi gia đình Và trong một lần đi làm như thường lệ, vô tình ông đã giải thoát cho một hung thần bị nhốt trong lọ hàng nghìn năm qua Không những không trả ơn cho ông lão, gã hung thần còn đòi giết chết ông Thế nhưng, nhờ vào sự bình tĩnh và khôn ngoan, ông lão đã lừa được gã hung thần và nhốt hắn vào trong lọ một lần nữa Mặc cho những lời dụ

dỗ ngon ngọt của hắn, ông lão vẫn không mắc lừa Cuối cùng, ông đã khuất phục được gã hung thần thích lật lọng và nắm được bí mật về những con cá bốn màu Nhân vật này xứng đáng với phần thưởng mà ông đạt được bởi lòng tốt,

sự khôn ngoan và bình tĩnh trước hiểm nguy của ông

Ở một truyện kể khác là Truyện nhà vua trẻ nước các Đảo Đen 31, yếu

tố thần kỳ tuyến ác đã thể hiện đầy đủ bản chất của nó Người em họ, cũng là hoàng hậu của nhà vua trẻ tuổi nước các Đảo Đen, vốn là một nữ pháp sư độc

ác, vì gã nhân tình mà ra tay hãm hại chồng mình Lợi dụng phép thuật cao cường, ả biến vị vua trẻ tuổi đáng thương thành nửa người nửa tượng Nhưng không chỉ có vậy, mỗi ngày ả ra tay vô cùng tàn nhẫn, bắt chồng phải chịu hình phạt đòn roi đau đớn, nhục nhã Sự kiên nhẫn chịu đựng và chấp nhận số mệnh đen đủi đã run rủi cho nhà vua trẻ gặp được hoàng đế Ba Tư Hoàng đế, bất bình trước hành động tàn nhẫn của người đàn bà độc ác, đã giúp nhà vua trẻ trả thù Bằng sự thông minh và tháo vát của mình, hoàng đế Ba Tư đã tiêu diệt được ả pháp sư và gã nhân tình của ả, giải thoát cho nhà vua nước các Đảo Đen Hành động giúp người không đắn đo của hoàng đế Ba Tư, dù phải đối mặt với sức mạnh thần kỳ đen tối đã thể hiện rõ phẩm chất cao thượng, lòng trắc ẩn

và tính chính nghĩa nơi nhân vật này

Bên cạnh yếu tố thần kỳ tuyến thiện và tuyến ác, còn có sự xuất hiện không ít của yếu tố thần kỳ mang màu sắc trung tính, nghĩa là bản chất của loại yếu tố thần kỳ này phụ thuộc vào bản chất của nhân vật sở hữu nó Con ngựa

gỗ biết bay trong truyện kể Con ngựa thần kỳ 32 là một vật như thế Ở trong tay

gã thổ dân, nó trở thành một phương tiện cho kẻ thủ ác thực hiện hành vi tội lỗi của mình Gã đã sử dụng con ngựa gỗ để bắt cóc công chúa Bengan với ý định chiếm đoạt nàng Nhưng khi ở trong tay thái tử Firu Sad, nó lại trở thành vật trợ thủ giúp đỡ cho nhân vật vượt qua khó khăn Nhờ có con ngựa gỗ biết bay

mà thái tử Ba Tư đã cứu được người yêu của mình thoát khỏi một cuộc nhân duyên gượng ép và sống trong hôn nhân hạnh phúc cho đến hết đời

Yếu tố thần kỳ mang màu sắc trung tính đôi khi cũng tạo ra những tác

dụng phản ngược khi nhân vật vi phạm điều cấm kị đã được dặn dò trước Câu chuyện kỳ lạ về thành phố đồng thau 33 kể về một nhóm người phiêu lưu đến một thành phố đầy bí hiểm mà ở đó mọi sự sống chỉ còn là những cái bóng và những dòng chữ mơ hồ Những người này sau khi chứng kiến hàng loạt những

32

Antoine Galland (Phan Quang dịch) (2010), Nghìn lẻ một đêm tập 2, NXB Văn học, Hà Nội

33

J.C.Mardrus (Nguyễn Trác, Đoàn Nồng, Nguyễn Đăng Châu, Tấn Khang dịch) (1985),

Nghìn lẻ một đêm tập 6, NXB Văn học, Hà Nội

điều kỳ lạ, cuối cùng cũng vào được cung điện của thành phố, nơi mà vị công chúa của nó đang chìm đắm trong giấc ngủ triền miên với dòng chữ cho phép những người khách lạ tùy ý lấy bất cứ vật báu nào mà họ thích và cảnh báo chớ xúc phạm đến nàng, nếu không sẽ nhận một hậu quả thích đáng Những người cẩn trọng nhất đã thực hiện đúng như dòng chữ mách bảo, nhưng một kẻ thiếu lương tri đã bất chấp lời cảnh báo, chạm vào người công chúa Hắn đã vi phạm điều cấm kị và ngay lập tức, tượng người lính bất động đứng gác cho giấc ngủ của công chúa vung gương chém chết kẻ mạo phạm Vì phụ thuộc vào bản chất của nhân vật sở hữu nó nên yếu tố thần kỳ mang màu sắc trung tính đóng vai trò như là một phương tiện nghệ thuật; ý nghĩa nghệ thuật của nó đậm nét hơn

là ý nghĩ nội dung, tư tưởng

Giống như yếu tố thần kỳ của truyện cổ tích, yếu tố thần kỳ trong Nghìn

lẻ một đêm cũng giữ những vai trò, chức năng tương tự trong truyện kể Nó thể

hiện niềm mong ước muôn thuở mà bất cứ con người của thời đại nào, của dân tộc nào cũng hướng đến Đó là mơ ước về một cuộc sống tốt đẹp, nơi có sự công bằng và công lý luôn được thực thi, nơi con người được tưởng thưởng xứng đáng cho phẩm chất và niềm tin của chính mình Yếu tố thần kỳ, vì thế, vừa có ý nghĩa tư tưởng vừa có ý nghĩa nghệ thuật

2.2 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm – hòa vào dòng chảy trung đại 2.2.1 Yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm: cái thần kỳ (merveilleux) hay

cái thần tiên (féerie)?

Trong phần định nghĩa về “cái thần kỳ” (merveilleux), chúng tôi đã đặt

ra vấn đề về bản chất của yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm Để giải quyết vấn đề này triệt để không phải là một việc dễ dàng, bởi như đã nói, Nghìn lẻ một đêm là một tác phẩm rất phức tạp về mặt loại hình Vì thế yếu tố thần kỳ

của nó cũng nằm trong ranh giới giữa hai khái niệm “thần kỳ” và “thần tiên”

Cần phải nói thêm rằng cái thần tiên là một phạm trù của truyện cổ dân gian và

sự xuất hiện của nó trong truyện kể chẳng gây nên một sự ngạc nhiên nào cả Thế giới của cái thần tiên là thế giới nơi những điều siêu nhiên, khác thường,

hư ảo tồn tại song song và hòa lẫn vào cái có thực của đời sống hằng ngày như

một sự hiển nhiên Ta có thể lấy nhận định sau làm điểm tựa: “Cái thần kỳ

(merveilleux) có trong truyện kể khi một nhân vật (hay một đồ vật) nắm giữ hay thách thức một quyền năng khác thường Vì thế vấn đề nằm ở vị trí của cái khác thường: yếu tố thần kỳ ở trong tự nhiên hay nằm ngoài tự nhiên? Chúng

ta thấy rằng các nhà cổ điển đã gạt cái thần kỳ ra khỏi tự nhiên: sử dụng từ

“siêu nhiên” (surnaturel) là đủ để chỉ nó Cơ đốc giáo thì định dạng cái thần

kỳ bằng tính siêu việt của thần thánh được ghi dấu đủ để khiến những người sùng đạo khó chịu với cái thần kỳ của sử thi Người ta tin rằng hệ thống cái thần kỳ thực hiện chức năng tốt hơn nơi những người cổ đại vì họ có những vị thần riêng và vì họ cảm nghiệm cái khác thường như là một đặc tính của tự nhiên Ngày nay, chúng ta có thể nói gì về điều đó? Những người cổ đại, như những người nguyên thủy gieo trồng những thể loại văn học khác biệt nơi cái

thần kỳ (merveilleux) (cái mà họ không gọi là thần kỳ) có thể can thiệp làm biến đổi chúng” [50, tr.1025]34 Từ đây, ta có thể khẳng định rằng chẳng có sự ngạc nhiên nào hết trong truyện kể dân gian vì người thời xưa tin rằng những điều siêu nhiên là một phần của tự nhiên và thực tại Tuy vậy, ta cần lưu ý rằng

con người của thần thoại là con người không biết đến khái niệm “thần kỳ” vì họ

tin điều đó là có thực nhưng con người của truyện cổ tích thì đã ý thức rằng truyện kể chỉ là hư cấu, tưởng tượng Thế mà có một nghịch lý là họ vẫn tin vào những điều thần kỳ được kể trong truyện; cùng với tư duy lãng mạn, ngây thơ, cuối cùng, con người thời cổ tích không hề nghi ngờ những điều siêu nhiên tồn tại bên cạnh những điều có thực

Theo Todorov, tiêu chí để phân biệt truyện tiên là một lối viết nào đó, một phương thức sáng tác nào đó chứ không phải là tiêu chí siêu nhiên Quả thực như thế, cái siêu nhiên không phải là mục đích mà truyện thần tiên hướng đến Những yếu tố siêu nhiên xuất hiện trong đó chỉ nắm giữ một vai trò nào đó trong tư tưởng của truyện kể và trong tiến trình của cốt truyện Vì thế, những yếu tố siêu nhiên, huyền nhiệm trong truyện thần tiên thường khá đơn giản

34

Theo mục từ “merveilleux” trong từ điển Encyclopaedia universalis, corpus 14

Chúng xuất hiện chỉ để thực hiện vai trò của mình, vì thế sự phức tạp là hoàn

toàn không cần thiết Nhưng yếu tố thần kỳ trong Nghìn lẻ một đêm thì lại

khác Chúng hiện lên trong những truyện kể với một dáng vẻ phức hợp và cầu

kỳ hiếm thấy

Thử xem xét truyện kể Thiên tình sử của Kamar al – Zaman 35, yếu tố thần kỳ xuất hiện trong phần đầu của truyện làm nảy sinh biến cố là vụ cá cược của hai vị thần Maimoune và Danhash Thay vì chỉ cần kể hai vị thần này thích

cá cược với nhau thì ở đây, truyện cho ta thấy mối quan hệ khá thú vị của hai vị thần và sự tinh quái của họ Yếu tố thần kỳ ở đây không chỉ thực hiện vai trò của nó trong tiến trình cốt truyện mà còn mang đến cảm giác thích thú cho người đọc về thái độ của hai vị thần (Danhash thì e sợ, còn Maimoune thì hách dịch) Với mối quan hệ của hai vị thần, ta có thể nói yếu tố thần kỳ trong truyện

kể này đã được phức hợp hóa

Tai họa của hoàng tử Bede trong truyện Chuyện Bede, hoàng tử nước

Ba Tư và Giauha, công chúa con vua thủy tề 36 cũng tương tự như thế Vị hoàng tử này phải trải qua nhiều tai họa thử thách sau khi phải lòng công chúa Giauha, con gái vua thủy tề Sự phức tạp trong thử thách của nhân vật này mang lại cho người đọc những trải nghiệm hồi hộp và lo lắng Đầu tiên Bede bị công chúa biến thành một con chim mỏ đỏ, sau khi thoát được kiếp làm chim thì hoàng tử lại lạc vào vương quốc của mụ phù thủy thích biến những người đàn ông xinh đẹp thành những con vật xấu xí Thay vì chỉ cần kể mụ phù thủy biến Bede thành con vật như thế nào và Bede được giải cứu ra sao thì truyện kể này lại đi một vòng cực kỳ phức tạp với sự xuất hiện của hàng loạt yếu tố siêu nhiên Nào là Bede đánh lừa ngược lại mụ phù thủy và biến mụ thành một con ngựa cái, nào là Bede bị bà già mẹ của mụ phù thủy gài bẫy để biến con mụ trở lại thành người, nào là Bede bị gã hung thần, tay sai của mụ phù thủy túm cổ bay vào không trung và bị mụ biến thành một con cú… Hàng loạt những phép biến hóa diễn ra nhưng cuối cùng chỉ để về cái điểm Bede bị hóa phép lần thứ