VẬN DỤNG TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC THANH NIÊN ĐỂ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH THPT TỈNH AN GIANG TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY LUẬN VĂN THẠC SĨ

Trước lúc về với thế giới người hiền Hồ Chí Minh đã để lại bản Di chúc bất hủ và không quên căn dặn: “Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những ngườ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

-

NGUYỄN VĂN TẤN

VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC THANH NIÊN ĐỂ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH AN GIANG

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

ĐỒNG THÁP, 2015

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

-

VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC THANH NIÊN ĐỂ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH AN GIANG TRONG

GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Chuyên ngành : Chính trị học

Mã số : 60.31.02.01

Người hướng dẫn: PGS.TS ĐOÀN MINH DUỆ

Học viên: Nguyễn Văn Tấn

Lớp cao học Chính trị học k21

Tại Trường Đại học Đồng Tháp

ĐỒNG THÁP, NĂM 2015

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy PGS.TS Đoàn Minh Duệ đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài, cũng như trong suốt thời gian hoàn chỉnh luận văn thạc sĩ của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy (cô) khoa GDCT, Phòng Đào tạo Sau đại học Trường Đại học Vinh và Đại học Đồng Tháp đã tạo điều kiện tốt nhất, thuận lợi nhất để giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi chân thành cảm ơn tất cả các em học sinh và Ban Giám hiệu Trường Phổ thông thực hành sư phạm- Đại học An Giang đã giúp đỡ tôi để tôi có điều kiện tốt nhất trong suốt quá trình thực hiện luận văn thạc sĩ của mình

Do thời gian và kiến thức có hạn nên luận văn không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót

An Giang, tháng 04 năm 2015

Học viên

Nguyễn Văn Tấn

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

B NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO

ĐỨC CÁCH MẠNG THANH NIÊN ĐỂ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC

SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 8

1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 8

1.2 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC

CÁCH MẠNG CHO THANH NIÊN HỌC SINH 16

Chương 2 THỰC TRẠNG VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ

ĐẠO ĐỨC THANH NIÊN ĐỂ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH AN GIANG 41

2.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN KINH

TẾ, XÃ HỘI TỈNH AN GIANG 41

2.2 GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH THPT TỈNH AN

GIANG - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 42

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG

CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH Ở CÁC

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN AN GIANG HIỆN

NAY 67

3.1 NHỮNG PHƯƠNG HƯỚNG CƠ BẢN 67

3.2 NHỮNG GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH AN

GIANG HIỆN NAY 72

C KẾT LUẬN 88

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

QUY ĐỊNH CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH- HĐH Công nghiệp hóa- hiện đại hóa

ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long

GD- ĐT Giáo dục và đào tạo

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ thiên tài của giai cấp công nhân và nhân dân ta, người anh hùng dân tộc vĩ đại, người chiến sĩ cách mạng lỗi lạc của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Người đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng nhân dân thống nhất Tổ quốc, người đã làm rạng rỡ non sông đất nước ta, để lại cho chúng ta và mai sau những di sản bất diệt về tư tưởng và tấm gương đạo đức sáng ngời cho các thế hệ người Việt Nam học tập, noi theo

Trong mọi thời đại lịch sử, thanh niên luôn giữ vai trò, trọng trách to lớn trong bảo vệ, xây dựng và kiến thiết đất nước Với tầm nhìn của Hồ Chí Minh, từ rất sớm Người đã đánh giá rất cao vai trò của thanh niên Trong tác phẩm Bản án chế độ thực dân pháp Hồ Chí Minh viết: “Hỡi Đông Dương đáng thương hại! Người sẽ chết mất, nếu đám thanh niên già cỗi của Người không sớm hồi sinh” [28; 144] Theo Hồ Chí Minh vận mệnh của quốc gia dân tộc cũng một phần nhờ vào thanh niên vì họ là người chủ tương lai của nước nhà và nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do lực lượng ấy Trước lúc về với thế giới người hiền Hồ Chí Minh đã để lại bản Di chúc bất hủ và không quên căn dặn: “Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa “hồng” vừa “chuyên” [41; 612] Để làm được điều đó, đòi hỏi phải tăng cường công tác giáo dục toàn diện để tạo ra con người phát triển toàn diện cả đức, trí, thể, mỹ Trong đó, vấn đề giáo dục đạo đức là vấn đề cực kỳ quan trọng cần nghiêm túc thực hiện vì đạo đức có vai trò vô cùng to lớn, nó

là “gốc của cây”, là “ngọn nguồn của sông suối”, là thước đo lòng cao thượng của mỗi con người và đạo đức còn tạo nên sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội

Để giáo dục đạo đức hiệu quả cần phải xác định đúng đắn vai trò của chủ thể

trong tự giáo dục và tự rèn luyện Bên cạnh đó, kết hợp giáo dục nhà trường – gia đình - xã hội, trong đó nhà trường giữ vai trò đặc biệt quan trọng

Học sinh trung học phổ thông là lớp thanh niên đang tuổi trưởng thành, đang phát triển về nhân cách có nhu cầu khẳng định mạnh mẽ về cá tính, thích những hoạt động tập thể, ham học hỏi, có chí tiến thủ, có khả năng vươn lên thực hiện lý tưởng và mục tiêu cao quý của xã hội, là lứa tuổi nhạy cảm với cái mới, cái đẹp, cái tiến bộ nhưng cũng họ dễ bị ảnh hưởng các thói hư tật xấu ngoài xã hội Theo Hồ Chí Minh, trong việc giáo dục và học tập “phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hoá,

kỹ thuật, lao động và sản xuất” [38; 647] Như vậy, có thể thấy, thanh niên nếu được giáo dục đúng và đủ thì họ sẽ say sưa với lý tưởng cao đẹp, rèn luyện đạo đức trong sáng, phát huy tài năng, khả năng sáng tạo và sẵn sàng hy sinh cho lý tưởng cao đẹp của quốc gia dân tộc và tránh được những ảnh hưởng tiêu cực của xã hội hiện đại

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta đã đề ra mục tiêu giáo dục ở nước ta: Thực hiện giáo dục toàn diện đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục ở tất

cả các bậc học Hết sức coi trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, nhân cách, khả năng tư duy sáng tạo và năng lực thực hành cho học sinh, sinh viên theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VIII Tinh thần đó tiếp tục được khẳng định ở các kỳ Đại hội sau đó Tại Đại hội XI Đảng ta tiếp tục chủ trương: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán

bộ quản lý là khâu then chốt Tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, khả năng lập nghiệp Đổi mới cơ chế tài chính giáo dục Thực hiện kiểm định chất lượng giáo dục, đào tạo ở tất cả các bậc học Xây dựng môi

trường giáo dục lành mạnh, kết hợp chặt chẽ giữa nhà trường với gia đình và

xã hội” [12; 130- 131]

Hiện nay, nước ta đang trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên bên cạnh những yếu tố tích cực thì những mặt tiêu cực của nó là rất lớn, ảnh hưởng không nhỏ đến mọi giai tầng trong xã hội Trong đó, thanh niên, học sinh, sinh viên là người chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất Điều đó, dẫn đến tình trạng xuống cấp về mặt đạo đức của thanh niên, học sinh Ngoài trường học thì học sinh đánh nhau, cư xử thiếu văn hóa, sử dụng các chất gây nghiện… Trong trường học, hiện tượng học sinh coi thường nội quy nhà trường, vô lễ với thầy cô, có phản ứng tiêu cực trước sự nhắc nhở của nhà trường… diễn ra ngày càng phổ biến

Với thực trạng chung ấy, ở An Giang có một bộ phận không nhỏ thanh niên học sinh có những biểu hiện lệch lạc trong nhận thức và trong hành vi đạo đức như: chưa xác định động cơ học tập đúng đắn, thiếu trung thực, còn quay cóp trong thi cử, vô lễ với thầy cô giáo, vi phạm pháp luật…

Hưởng ứng cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, đồng thời, bản thân là một giáo viên hơn ai hết tôi thấy mình cần phải có trách nhiệm trong việc giáo dục đạo đức theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh nhằm hoàn thiện nhân cách cho học sinh đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa

Với những lý do trên chúng tôi quyết định chọn đề tài: "Vận dụng tư

tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức thanh niên để giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông tỉnh An Giang trong giai đoạn hiện nay" làm đề

tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Chính trị học là rất cần thiết

2 Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài

Vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức từ lâu đã được nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu Arixtốt - nhà Triết học Hy Lạp cổ đại đã để lại cho chúng ta

nhiều quyển sách, trong đó chứa đựng nhiều vấn đề về đạo đức Rồi Epiquya, Xôcrát đã có những đóng góp to lớn trong lĩnh vực này

Trước đây ở Liên Xô, vấn đề đạo đức, nhân cách đã được các nhà nghiên

cứu Xô Viết hết sức quan tâm A.F.Shishkin đã viết; "Nguyên lý đạo đức học mác xít" Chúng ta có thể coi đây là cuốn "giáo khoa" về đạo đức học Ở đó,

ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò của đạo đức, coi "những phẩm chất đạo đức chính là điều cốt yếu nhất ở con người, ở tính cách của nó"

Ở Việt Nam, vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức được đặt ra rất sớm, nhưng những gì liên quan đến đạo đức học thì muộn hơn rất nhiều

Năm 1974 GS Vũ Khiêu có chủ biên cuốn "Đạo đức mới" Trong tác

phẩm này vấn đề đạo đức, đạo đức mới và giáo dục đạo đức mới đã được làm sáng tỏ trên những nét cơ bản

Năm 1982, tác giả Tương Lai có xuất bản cuốn "Chủ động và tích cực xây dựng đạo đức mới" Tuy còn những hạn chế nhất định, nhưng đây có thể

coi là tài liệu tham khảo bổ ích về lĩnh vực đạo đức học

Những năm gần đây, ở nước ta có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề đạo

đức và giáo dục đạo đức trong học sinh, sinh viên như: “Vấn đề xây dựng nhân cách đạo đức sinh viên trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”,

Luận văn thạc sĩ Triết học của Hoàng Anh, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí

Minh, Hà Nội, 2001; “Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường” (Thái Duy Tuyên chủ biên, Hà Nội, 1994); “Giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên hiện nay” Phạm Đình Nghiệp, Hà Nội, 2001); “Quan hệ kinh tế và đạo đức với việc xây dựng đạo đức mới cho thế hệ trẻ hiện nay ở Việt Nam” (Nguyễn Đình Quế, Luận văn Thạc sĩ, 2000); “Vấn đề giáo dục giá trị đạo đức truyền thống cho sinh viên Việt Nam hiện nay” (Luận văn

thạc sĩ của Doãn Thị Chín năm 2004) v.v

Bộ giáo dục và đào tạo đã đưa ra chỉ thị số 2516/BGD&ĐT ngày 18/05/2007 về việc thực hiện cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” trong ngành giáo dục

Có thể nói, vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh sinh viên từ lâu đã được quan tâm và trong giai đoạn hiện nay, vấn đề lại càng phải được quan tâm nhiều hơn nữa

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Nghiên cứu, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên để phân tích, đánh giá thực trạng, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên học sinh THPT An Giang hiện nay

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ sau:

- Hệ thống hóa và luận giải tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

- Trên cơ sở đánh giá thực trạng về công tác giáo dục đạo đức cách mạng cho học sinh THPT An Giang, đề ra một số giải pháp và phương hướng

cơ bản nhằm giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh theo tư tưởng đạo đức

Hồ Chí Minh trong các trường THPT ở Tỉnh An Giang

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức thanh niên

- Đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh trong các trường THPT ở Tỉnh An Giang hiện nay

- Các báo cáo tổng kết của Sở Giáo dục - Đào tạo tỉnh An Giang từ

2010 đến nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn chủ yếu dựa trên quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước về giáo dục và giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh Ngoài ra, tác giả còn sử dụng

các công trình khoa học khác có liên quan đến đề tài nhằm làm sáng tỏ thực chất, vai trò, nội dung, ý nghĩa của việc giáo dục đạo đức cho học sinh trong tỉnh An Giang hiện nay

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Vận dụng phương pháp luận chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp phương pháp hệ thống, so sánh, phân tích, tổng hợp, phỏng vấn, điều tra xã hội học…

6 Đóng góp mới về khoa học và ý nghĩa của luận văn

- Luận văn góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề giáo dục đạo đức cho học sinh THPT hiện nay Đưa cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh sâu rộng trong môi trường giáo dục

- Trên cơ sở đó đề ra các giải pháp cơ bản để nhằm nâng cao chất lượng

và hiệu quả công tác giáo dục đạo đức cho học sinh THPT An Giang hiện nay

- Luận văn có thể làm tài liệu nghiên cứu để giáo dục đạo đức cho học sinh trên địa bàn An Giang

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

thanh niên để giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông

Chương 2 : Thực trạng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

thanh niên để giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông tỉnh An

Giang

Chương 3: Phương hướng và một số giải pháp nhằm nâng cao chất

lượng giáo dục đạo đức cho học sinh ở các trường trung học phổ thông trên địa bàn An Giang hiện nay

B NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG THANH NIÊN ĐỂ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM

1.1.1 Đạo đức

Với Hồ Chí Minh, đạo đức là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu trong sự nghiệp cách mạng Hồ Chí Minh sử dụng những khái niệm, những phạm trù đạo đức đã từng quen thuộc với dân tộc Việt Nam từ lâu đời, đưa vào đó những nội dung mới, đồng thời bổ sung những khái niệm, những phạm trù đạo đức của thời đại mới Chính vì vậy, những giá trị đạo đức mới

đã hòa nhập với những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, làm cho mỗi người Việt Nam đều cảm thấy gần gũi Hơn nữa, những giá trị đạo đức truyền thống lại được nâng lên tầm cao mới, làm cho người thực hiện được việc kết hợp truyền thống với hiện đại Từ Hồ Chí Minh, nền đạo đức Việt Nam đã mang bản chất mới và được Người gọi là đạo đức mới, đạo đức cách mạng Đạo đức mới đã lật ngược các kiểu đạo đức cũ của giai cấp thống trị, áp bức bóc lột nhân dân lao động Đạo đức mới xóa bỏ những chuẩn mực đạo đức phong kiến vẫn luôn luôn trói buộc nhân dân lao động vào những lễ giáo hủ bại, phục vụ cho chế độ đẳng cấp, tôn ti trật tự hết sức hà khắc của giai cấp phong kiến Đạo đức mới hoàn toàn trái ngược với đạo đức cá nhân chủ nghĩa, ích kỷ cực đoan của giai cấp tư sản Nó cũng xa lạ với đạo đức của giai cấp tiểu tư sản, kìm hãm con người trong những lợi ích riêng tư, cục bộ, hẹp hòi, cũng như trong vòng gia trưởng nhỏ bé Điều này đã được Hồ Chí Minh nói: “Có người cho đạo đức cũ và đạo đức mới không có gì khác nhau Nói như vậy là lầm to, đạo đức cũ và đạo đức mới khác nhau nhiều Đạo đức cũ

như người ngược đầu xuống đất chân chổng lên trời Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầu ngửng lên trời” [33; 220] Người còn nói, “Đạo đức đó không phải là đạo đức thủ cựu Nó là đạo đức mới, đạo đức

vĩ đại, nó không phải vì danh vọng của cá nhân, mà vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, của loài người” [31; 292]

1.1.2 Đạo đức cách mạng

Hồ Chí Minh quan niệm đạo đức cách mạng là đạo đức của người cách mạng xuất hiện trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng là trung với nước, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng; là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; luôn yêu thương, quý trọng con người, sống có tình, có nghĩa và tinh thần quốc tế trong sáng… Và đạo đức cách mạng là cái gốc của nhân cách, là nền tảng của người cách mạng

Theo Hồ Chí Minh tiêu chí để đánh giá chính xác đạo đức con người là ở hành động, việc làm, ở cách đối nhân xử thế Đạo đức phải được xem xét trong

ba mối quan hệ cơ bản: với mình, với người và với công việc Trong ba mối quan hệ đó, hoạt động của con người hình thành nên những hành vi, chuẩn mực đạo đức Đó là việc mình có nghiêm khắc với chính bản thân mình hay không? Thái độ của mình đối với ông bà, bố mẹ, anh chị, em, đối với đồng chí, đồng đội, cấp trên, cấp dưới, đối với quần chúng nhân dân, đối với Đảng, với Nhà nước, đối với kẻ thù như thế nào? Mình có hết lòng, toàn tâm, toàn ý đối với công việc hay không? Điều đó xác định đạo đức của mỗi con người

Vấn đề đạo đức được Hồ Chí Minh đặt ra và xem xét một cách toàn diện trong tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con người, từ việc tư đến việc công, từ lao động sản xuất ở hậu phương đến chiến đấu ngoài mặt trận, từ học

tập, công tác đến sinh hoạt hàng ngày Hồ Chí Minh cũng bàn đến đạo đức ở mọi phạm vi từ gia đình đến ngoài xã hội, từ giai cấp đến dân tộc, từ quốc gia đến quốc tế Việc Hồ Chí Minh xem xét vấn đề đạo đức một cách toàn diện là một cách nhìn mang tính khách quan, phù hợp với hoạt động phong phú đa dạng của đời sống xã hội và mỗi con người

Hồ Chí Minh đã nêu những nội dung, những chuẩn mực chung có ý nghĩa cơ bản và có tính phổ cập đối với mọi người, đồng thời Người cũng chỉ

rõ những chuẩn mực cụ thể đối với từng tầng lớp như: công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ, thiếu niên, nhi đồng, bộ đội, công an… Song đối tượng Người chú ý nhiều nhất là đạo đức của người cách mạng, cán bộ, đảng viên

và thanh niên

Hồ Chí Minh coi đạo đức là nền tảng của người cách mạng, cũng giống như gốc của cây, ngọn nguồn của sông, của suối Người cho rằng, đối với con người, sức có mạnh mới gánh được nặng và đi được xa; người cách mạng phải có đạo đức cách mạng mới hoàn thành được nhiệm vụ cách mạng Bởi

lẽ, sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp rất to lớn, khó khăn và nặng nề; con đường đi đến độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội là con đường dài, không phải là một đại lộ thẳng tắp Thực hiện nhiệm vụ cách mạng, đòi hỏi người cách mạng phải có quyết tâm phấn đấu thật cao, phải dám hy sinh, phải kiên trì bền bỉ “thắng không kiêu, bại không nản” Vì thế

“Người cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng, mới hoàn thành được nhiệm vụ vẻ vang” [37; 601] Đồng thời, nó còn đòi hỏi sự phấn đấu không ngừng của mỗi người, mỗi thế hệ, hơn nữa còn của nhiều thế hệ nối tiếp nhau Chăm lo cái gốc, cái nguồn, cái nền tảng ấy phải là công việc thường xuyên của toàn Đảng, toàn dân, của mỗi gia đình và mỗi người trong

xã hội ta

Như vậy, đạo đức trong quan niệm của Hồ Chí Minh được hiểu là nguyên tắc và thang giá trị được xã hội thừa nhận Đạo đức có tác dụng chi phối, điều chỉnh hành vi của con người trong quan hệ với người khác và với cộng đồng Dựa vào những chuẩn mực đó, người ta đánh giá hành vi của mỗi người theo các quan niệm thiện và ác, về cái không được làm và về nghĩa vụ phải làm

1.1.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng và đạo đức cách mạng thanh niên

1.1.3.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng

Vấn đề đạo đức được Hồ Chí Minh đặt ra và xem xét một cách toàn diện trong tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con người, từ việc tư đến việc công, từ lao động sản xuất ở hậu phương đến chiến đấu ngoài mặt trận, từ học tập, công tác đến sinh hoạt hàng ngày Hồ Chí Minh cũng bàn đến đạo đức ở mọi phạm vi từ gia đình tới xã hội, từ giai cấp đến dân tộc, từ quốc gia đến quốc tế Việc Hồ Chí Minh xem xét vấn đề đạo đức một cách toàn diện là một cách nhìn mang tính khách quan, phù hợp với hoạt động phong phú đa dạng của đời sống xã hội và của mỗi con người Từ đó, Hồ Chí Minh khái quát thành tư tưởng đạo đức mang tên mình

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh vừa là đạo đức Việt Nam vừa là đạo đức cộng sản, vừa mang cốt cách của văn hóa đạo đức phương Đông vừa mang dáng dấp của đạo đức phương Tây

Ở phương Tây khi nói đến đạo đức là nói đến những thói quen, tập quán, sinh hoạt và ứng xử của con người trong cộng đồng, trong xã hội Ở phương Đông, theo các học thuyết về đạo đức của Nho học, đạo có nghĩa là con đường, đường đi, là đường sống của con người trong xã hội Đức là dùng để nói đến đức nhân, đức tính là biểu hiện của đạo nghĩa, là nguyên tắc của luân

lý Theo đó, đạo đức chính là những yêu cầu, những nguyên tắc do cuộc sống đặt ra mà con người phải tuân theo

Hồ chí Minh không đưa ra định nghĩa đạo đức là gì, nhưng trong sử dụng, thuật ngữ đạo đức được dùng với 3 nghĩa: rộng, hẹp, và rất hẹp Nghĩa rộng, đạo đức là hình thái ý thức xã hội, nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành vi cho phù hợp với lợi ích, hạnh phúc và làm giàu tính người trong các quan hệ xã hội, kể cả trong các quan hệ chính trị, tư tưởng Nghĩa hẹp, đạo đức là các qui tắc, chuẩn mực dùng điều chỉnh hành vi con người trong quan

hệ giữa người với người trong hoạt động sống Nghĩa rất hẹp đó là hành vi đạo đức Hành vi đạo đức là hành động cá nhân thể hiện quan niệm của cá nhân về nghĩa vụ đối với xã hội và đối với người khác, thể hiện lương tâm hoặc bổn phận cá nhân trong những hoàn cảnh đặc thù không lặp lại Hồ Chí Minh tập trung bàn nhiều về đạo đức theo nghĩa hẹp với 3 mối quan hệ cơ bản của mỗi con người (với mình, với người và với việc) và đạo đức cách mạng

Hồ Chí Minh quan niệm đạo đức cách mạng là đạo đức của người cách mạng xuất hiện trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng là trung với nước, hiếu với dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì CNXH, nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng; là cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; luôn yêu thương, quý trọng con người, sống có tình, có nghĩa và tinh thần quốc tế trong sáng… Và đạo đức cách mạng là cái gốc của nhân cách, là nền tảng của người cách mạng

Mặt khác Hồ Chí Minh còn chỉ ra rằng đạo đức cách mạng và đạo đức đời thường là hoàn toàn thống nhất với nhau, sẽ không có đạo đức đời thường tách rời với đạo đức cách mạng và cũng không thể có đạo đức cách mạng đứng ngoài, đối lập với đạo đức đời thường Vì vậy không thể bào chữa cho khuyết điểm của bản thân mình, “cái đó là việc riêng của tôi, gia đình tôi, không liên quan gì đến cái chung” Cái riêng mà phù hợp với cái chung (của

Đảng, của cách mạng, của nhân dân) thì đó là đạo đức Cái riêng mà đi ngược với cái chung là chủ nghĩa cá nhân, là vi phạm đạo đức

Theo Hồ Chí Minh đạo đức mới là đạo đức cách mạng, nó hoàn toàn khác với đạo đức cũ về chất, ngược lại nó hoàn toàn thống nhất với đạo đức của chủ nghĩa Mác- Lênin Đó là sự kết hợp truyền thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc với đạo đức mang bản chất giai cấp công nhân và tinh hoa đạo đức của nhân loại Hồ Chí Minh đã làm cuộc cách mạng trong lĩnh vực đạo đức Việt Nam Người nói: “Đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất chân chổng lên trời Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầu ngửng lên trời” [33; 220] Đạo đức cũ- đạo đức thực dân phong kiến, là thứ đạo đức ích kỷ, nó kìm hãm, trói buộc con người, tàn phá con người Còn đạo đức mới đạo đức cách mạng: “Quyết tâm giúp đỡ loài người ngày càng tiến bộ và thoát khỏi ách áp bức, bóc lột, luôn luôn giữ vững tinh thần chí công vô tư”; “Lo, thì trước thiên hạ; hưởng, thì sau thiên hạ” là “Vô luận trong hoàn cảnh nào, người đảng viên cũng phải đặt lợi ích của Đảng lên trên hết”, “là hòa mình với quần chúng thành một khối, tin quần chúng, hiểu quần chúng, lắng nghe ý kiến của quần chúng” [37; 609]

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, Đảng phải “là đạo đức, là văn minh” thì mới hoàn thành sứ mệnh lịch sử vẻ vang của mình là lãnh đạo cuộc đấu tranh giành độc lập và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta Người cũng nhắc lại ý của Lênin: Đảng Cộng sản phải tiêu biểu cho trí tuệ, danh dự, lương tâm của dân tộc mình và của thời đại Người đòi hỏi đội ngũ cán bộ, đảng viên của Đảng phải có đầy đủ những phẩm chất cần có để tham gia và cống hiến nhiều nhất trong cuộc đấu tranh cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

Hồ Chí Minh cho rằng lấy đạo đức làm gốc, không có nghĩa là tuyệt đối hóa mặt đức, xem nhẹ mặt tài Đức là gốc, nhưng đức và tài, “hồng” và

“chuyên” phải kết hợp, phẩm chất và năng lực phải đi đôi, không thể thiếu mặt này hay thiếu mặt kia Như vậy, đạo đức trong quan niệm Hồ Chí Minh

được hiểu là toàn bộ những chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh hành vi của con người trong quan hệ với người khác và với cộng đồng Dựa vào những chuẩn mực đó, người ta đánh giá hành vi của mỗi người theo các quan niệm

về thiện và ác, về cái không được làm và nghĩa vụ phải làm

1.1.3.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng của thanh niên học sinh

Tùy theo đối tượng, từng thời điểm, nhất là theo yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng mà Hồ Chí Minh xác định nội dung đạo đức cách mạng cho từng chủ thể đạo đức nhất định Cũng như đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên, đạo đức cách mạng của thanh niên được Hồ Chí Minh nêu tóm tắt là: Thanh niên phải luôn rèn luyện đạo đức cách mạng, đạo đức cách mạng có thể tóm tắt trong mấy điểm:

- Trung thành: Trọn đời trung thành với sự nghiệp cách mạng, với Tổ quốc, với Đảng, với giai cấp

- Dũng cảm: Không sợ khổ, không sợ khó, thực hiện đâu cần thanh niên

có, việc gì khó có thanh niên làm, gian khổ đi trước, hưởng thu sau mọi người

- Khiêm tốn: Không nên tự cho mình là tài giỏi, không được khoe công, không được tự phụ

Đối với thanh niên trong lực lượng vũ trang, theo Hồ Chí Minh, đạo đức của họ thể hiện ở 5 điều: Trí, Tín, Nhân, Dũng, Liêm:

- Trí: Là sáng suốt, biết địch biết mình, biết người tốt thì nâng đỡ, biết người xấu thì không dùng, biết cái tốt của mình mà phát triển lên, biết cái xấu của mình để mà tránh

- Tín: Nói cái gì phải cho tin Nói và làm cho nhất trí, làm thế nào cho dân tin, cho bộ đội tin ở mình

- Nhân: Là phải có lòng bác ái, yêu nước, yêu đồng bào, yêu bộ đội của mình

- Dũng: Là phải mạnh dạn, quả quyết nhưng không phải làm liều Phải

có kế hoạch Phải kiên quyết làm ngay Nguy hiểm cũng phải làm Nghĩa là phải có lòng dũng cảm trong công việc

- Liêm: Là không tham danh vị, không tham sống, không tham tiền, không tham sắc Người cán bộ đã dám hy sinh cho Tổ quốc, hy sinh cho đồng bào, hy

sinh vì nghĩa không tham gì hết [31; 259 - 260]

Đối với đoàn viên thanh niên cộng sản, theo Hồ Chí Minh, đạo đức cách mạng của họ khác các thanh niên bình thường ở chỗ: “Bất kỳ ở cương vị nào, bất kỳ làm công việc gì đều không sợ khó, không sợ khổ, đều một lòng một dạ phục vụ lợi ích chung của giai cấp, của nhân dân, đều nhằm mục đích xây dựng chủ nghĩa xã hội” và “Đạo đức cách mạng là đạo đức tập thể, nó phải đánh thắng và tiêu diệt chủ nghĩa cá nhân”

Ngay đối với thiếu niên, nhi đồng, Hồ Chí Minh cho rằng: “Đạo đức cộng sản chủ nghĩa đối các cháu là chăm học, giúp người lớn, đoàn kết, có kỷ luật…” [39; 543]

Hồ Chí Minh cho rằng: Thanh niên “Phải thấm nhuần đạo đức cách mạng tức là khiêm tốn, đoàn kết, thực hành chủ nghĩa tập thể…ra sức cần kiệm xây dựng nước nhà” [38; 530]

Người khuyên thanh niên:

Các sự khó nhọc thì mình làm trước người ta, còn sự sung sướng thanh nhàn thì mình nhường người ta hưởng trước Các việc đáng làm, thì khó mấy cũng cố chịu quyết làm cho kỳ được Ham làm những việc ích quốc lợi dân Không ham địa vị và công danh phú quý Đem lòng chí công vô tư mà đối với người, đối với việc Quyết tâm làm gương về mọi mặt: Siêng năng, tiết kiệm, trong sạch Chớ kêu ngạo tự mãn… [31; 216 - 217]

Để thực hiện khẩu hiệu “Đâu cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm”, Hồ Chí Minh đã chỉ rõ cho mỗi thanh niên phương hướng hành động để

từ đó có một hướng đi đúng đắn, sát thực tiễn Thanh niên đã làm rất nhiều

điều quan trọng cho Tổ quốc, nhưng theo Người “Chớ vì thế mà tự cao, tự đại, phải khiêm tốn, luôn luôn cố gắng hơn mới vượt qua mọi khó khăn để giành lấy thành tích nhiều hơn” Người nhấn mạnh: “Thanh niên phải xung phong đến những nơi khó khăn gian khổ nhất, nơi nào người khác làm ít kết quả, thanh niên phải xung phong làm cho tốt…, phải xung phong đến những nơi khó khăn để xây dựng chủ nghĩa xã hội” [39; 470 - 471] Xung phong là

đi trước, làm trước để lôi kéo quần chúng chứ không phải là xa rời quần chúng Đồng thời, Người phê phán mạnh mẽ những thanh niên chỉ bo bo nghĩ đến lợi ích riêng của mình, tự tư, tự lợi, tham lam vật chất, ham sung sướng, tránh khó nhọc, lười biếng, coi thường lao động, xa xỉ, kiêu ngạo…Thanh niên bao giờ cũng có nhiều ham muốn Nhưng nếu ham muốn chỉ hướng vào những dục vọng tầm thường thì sẽ làm cho thanh niên sống không có mục đích đúng đắn Người yêu cầu thanh niên phải luôn luôn trau dồi đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, chống lười biếng, lãng phí, tham lam…

Trong xây dựng, rèn luyện đạo đức cách mạng cho thanh niên, người nhấn mạnh phải chống chủ nghĩa cá nhân Theo Người, thanh niên phải dũng cảm lên án và từ bỏ mọi thói hư tật xấu như lười biếng, suy bì, kèn cựa, tham

ô, lãng phí… Người khẳng định: Chủ nghĩa cá nhân là kẻ thù hung ác của đạo đức cách mạng Để làm tròn trách nhiệm, thanh niên ta phải nêu cao tinh thần làm chủ tập thể, từ bỏ chủ nghĩa cá nhân Để chống chủ nghĩa cá nhân, Người luôn căn dặn thanh niên phải thật thà, ngay thẳng, phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, phải làm những việc ích nước, lợi dân, phải thương yêu, đoàn kết, giúp nhau cùng tiến bộ… Để giáo dục thanh niên biết hành động, theo Hồ Chí Minh phải giúp họ xác định phương hướng đúng, nội dung phải cụ thể, tinh thần hăng hái tự giác

1.2 QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CHO THANH NIÊN HỌC SINH

1.2.1 Vị trí, tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức cách mạng

cho thanh niên học sinh

Đạo đức chính là vũ khí tinh thần thúc đẩy sự phát triển của xã hội Với quan điểm "đạo đức là gốc của người cách mạng", Hồ Chí Minh quan tâm giáo dục thanh niên không chỉ có tinh thần làm chủ nước nhà mà phải thường xuyên rèn luyện, trau dồi đạo đức cách mạng: cần, kiệm, liêm, chính; chí công, vô tư Người khuyên thanh niên "hăng hái, xung phong", có chí tiến thủ, không ngại khó khăn, không nề nguy hiểm trong công tác, học tập, chiến đấu Song, trong cuộc sống, Người căn dặn thanh niên biết yêu thương gia đình, kính trọng ông bà, cha mẹ, người cao tuổi, nâng đỡ, dìu dắt thiếu nhi, quý trọng và hiếu thảo với nhân dân Trung với nước, hiếu với dân là nội dung đạo đức mới Bác khuyên nhủ thanh niên cần thực hiện Người cho rằng, đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố Do đó, thanh niên phải ra sức rèn luyện đạo đức cách mạng, bởi vì:

"Cũng như sông có nguồn thì mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân” [31; 292]

Trong công cuộc kiến thiết đất nước, Hồ Chí Minh đặc biệt kỳ vọng vào thanh niên Nhớ lại năm 1945, khi nước nhà vừa giành độc lập, Chủ tịch

Hồ Chí Minh đã khẳng định: Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các cháu

1.2.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cho thanh niên

Sinh thời, Bác Hồ luôn quan tâm chăm lo mọi mặt cho thanh thiếu niên, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ thành đội hậu bị vững chắc của Đảng Người luôn nhắc nhở Đảng và Nhà nước phải giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng, văn hóa, khoa học kỹ thuật, rèn luyện năng lực thực tiễn cho thanh niên… Để thế

hệ trẻ kế thừa và phát triển được những kinh nghiệm của thế hệ già Trong di sản tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đào tạo thanh niên, vấn đề cơ bản và nổi bật là quan điểm giáo dục toàn diện Trong giáo dục toàn diện, Hồ Chí Minh luôn coi trọng cả “đức” và “tài” và thường nhấn mạnh mối quan hệ không thể tách rời của hai mặt đó trong sự hoàn thiện nhân cách con người mới, để có được một người cán bộ vừa “hồng” vừa “chuyên”

Trong mối quan hệ đức - tài, Hồ Chí Minh coi đức là gốc, là nền tảng

để luyện tài, để xây dựng con người mới: “Cũng như sông có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân” [31; 292]

Hồ Chí Minh coi “đức là gốc” nhưng nhìn nhận đức và tài trong mối quan hệ biện chứng, như hai mặt không thể tách rời trong việc xây dựng một nhân cách hoàn thiện Quan điểm đức là gốc được hiểu theo hai khía cạnh:

Thứ nhất, đạo đức là bộ phận cốt yếu nhất của nhân cách Sự khác nhau

giữa nhân cách này với nhân cách khác, trước hết là sự khác nhau ở mặt đức của nó, ở hệ thống các phẩm chất xã hội của con người Chính vì thế đạo đức

là tiêu chí hàng đầu khi xem xét, đánh giá nhân cách của một con người; là thước đo bản chất người của một con người Hồ Chí Minh quan niệm: “Tuy năng lực và công việc của mỗi người khác nhau, người làm việc to, người làm việc nhỏ, nhưng ai giữ được đạo đức đều là người cao thượng” [35; 508]

Thứ hai, đạo đức là cơ sở cho việc định hướng và phát triển năng lực

của mỗi cá nhân, để hoàn thiện nhân cách Theo Hồ Chí Minh, người thực sự

có đức thì bao giờ cũng cố gắng học tập, nâng cao trình độ, năng lực để làm

những việc ích quốc lợi dân Hơn nữa, người có đạo đức thì không bao giờ đố

kỵ mà luôn yêu quý và tiến cử hiền tài Họ luôn ủng hộ và sẵn sàng nhường bước cho những ai có tài hơn mình và vượt lên trước

Đạo đức là thành tố cơ bản của nhân cách, nó được biểu hiện trong lối sống, trong quan hệ ứng xử Như vậy nhân cách là sự phát triển về mặt xã hội của con người Trong quá trình tham gia hoạt động xã hội, mỗi cá thể luôn chịu sự tác động có định hướng của xã hội Qua đó mỗi cá thể tiếp thu và phát triển những năng lực người đặc trưng, trưởng thành như một nhân cách xã hội Mặt khác, mỗi khi nhân các được hình thành, bản thân nó mang tính tích cực, trở thành chủ thể của các quan hệ xã hội Với tư cách là chủ thể của các quan hệ xã hội, con người bằng hoạt động của mình tác động trở lại xã hội

Trong các nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách, Hồ Chí Minh xem giáo dục là yếu tố giữ vai trò chủ đạo Người viết:

“hiền dữ phải đâu là tính sẳn, phần nhiều do giáo dục mà nên” [29; 413] Vai trò chủ đạo của giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức đối với sự hình thành

và phát triển nhân cách thể hiện:

- Giáo dục đạo đức góp phần to lớn trong việc chuyển các quan niệm đạo đức tư tự phát sang tự giác, từ bị động sang chủ động, không ngừng nâng cao trình độ nhận thức các giá trị đạo đức cho mỗi người Qua giáo dục đạo đức, nội dung các phạm trù, các quy tắc, các chuẩn mực đạo đức được nhận thức một cách đầy đủ, đúng đắn hơn, góp phần điều chỉnh hành vi của con người phù hợp với những chuẩn mực đạo đức xã hội

- Giáo dục đạo đức góp phần tích cực trong việc truyền lại cho những thế hệ đang trưởng thành những giá trị đạo đức mà các thế hệ trước tạo ra Trên cơ sở đó giúp họ nhận ra chân giá trị của các giá trị đạo đức, nhận thấy giá trị và ý nghĩa cuộc sống mang tính nhân ái, nhân văn sâu sắc Giáo dục đạo đức

có vai trò to lớn trong việc nhân đạo hóa con người và đời sống xã hội của con người, trong việc hình thành, củng cố những giá trị nhân cách tốt đẹp

- Giáo dục đạo đức còn góp phần tạo ra những giá trị đạo đức mới, xây dựng những quan điểm, phẩm chất đạo đức mới, quan niệm sống tích cực cho mỗi đối tượng giáo dục Đồng thời, giáo dục đạo đức cũng góp phần tích cực vào việc khắc phục những quan điểm lạc hậu, sự lệch chuẩn các giá trị đạo đức, chống lại các hiện tượng phi đạo đức đang đầu độc bầu không khí xã hội, tạo ra cơ chế phòng ngừa các phản giá trị đạo đức, phản giá trị văn hóa trong mỗi nhân cách

- Giáo dục đạo đức góp phần hình thành thái độ, niềm tin, tình cảm đạo đức cho mọi người Là kết quả của giáo dục và rèn luyện, tình cảm đạo đức cho mọi người, có tác dụng hướng dẫn hành vi con người đạt giá trị đạo đức cao nhất Đây chính là sức mạnh tinh thần giúp cho con người vươn tới chân, thiện, mỹ

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục là để hình thành và phát triển nhân cách cho con người Do đó giáo dục bao gồm cả dạy người lẫn dạy chữ, trong đó dạy người là mục tiêu cao nhất Giáo dục hình thành nhân cách cho con người

có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với sự nghiệp cách mạng Con người với nhân cách hoàn thiện vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp cách mạng Sự nghiệp cách mạng do chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, suy cho cùng là nhằm mục tiêu giải phóng con người, hướng con người tới chân, thiện, mỹ, làm cho con người ngày càng hoàn thiện hơn Mặt khác, con người có đạo đức, trí tuệ là động lực quan trọng đưa cách mạng đến thắng lợi Từ nhận thức đó Hồ Chí Minh cho rằng: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa, tức là phải có những người có đạo đức xã hội chủ nghĩa…Đạo đức xã hội chủ nghĩa là cần kiệm xây dựng nước nhà” [38; 622]

Suốt cuộc đời cách mạng, Bác Hồ đã dành nhiều công sức cho việc đào tạo, bồi dưỡng các thế cách mạng Việt Nam Với tấm lòng yêu thương bao la, với trí tuệ sâu sắc và kinh nghiệm phong phú, Bác Hồ đã dìu dắt thế hệ trẻ,

trực tiếp tổ chức công tác đào tạo thế hệ trẻ và tự mình nêu gương sáng về mọi mặt cho thanh thiếu niên noi theo Trước lúc đi xa Bác còn căn dặn lại cho toàn Đảng, toàn dân ta: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết”

1.2.3 Nội dung và hình thức giáo dục đạo đức cách mạng cho học sinh trong các trường phổ thông trung học

1.2.3.1 Xây dựng lòng yêu Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, yêu nhân dân

Trong quan hệ đạo đức thì mối quan hệ của mỗi người đối với đất nước, đối với nhân dân, dân tộc mình là quan hệ lớn nhất Yêu tổ quốc, yêu nhân dân chính là trung với nước, hiếu với dân là một phẩm chất đạo đức quan trọng nhất, bao trùm nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh Để giáo dục đạo đức cho thanh niên thì phẩm chất này càng không thể thiếu được Theo dòng chảy của thời gian, Trung và Hiếu đã thâm nhập vào nước ta và đã trở thành một trong những chuẩn giá trị của các triều đại phong kiến Hồ Chí Minh tiếp nhận Trung - Hiếu ở một tầm nhận thức mới Người đã gọt bỏ nội dung cũ của Nho giáo là trung với vua và đưa vào đó nội dung mới Hồ Chí Minh yêu cầu "Thanh niên phải luôn luôn rèn luyện đạo đức cách mạng Trọn đời trung thành với sự nghiệp cách mạng, với Tổ quốc, với Đảng, với giai cấp" [39; 471] Trong thư gửi thanh niên ngày 2-9-1965, Người căn dặn thanh niên: "Phải luôn nâng cao chí khí cách mạng "trung với nước, hiếu với dân" nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng Không sợ gian khổ, hy sinh, hăng hái thi đua tăng gia sản xuất và anh dũng chiến đấu, xung phong đi đầu trong sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước" [40; 619]

Ngoài tri thức đạo đức thì tình cảm đạo đức cũng là nội dung quan trọng trong giáo dục đạo đức Những giá trị đạo đức thu nhận được bằng lý trí dù có

tốt đẹp đến đâu, nếu không có được một tình cảm đạo đức trong sáng và sâu sắc thôi thúc thì cũng chỉ dừng lại ở mức độ ghi nhận thông tin, chưa đủ cơ sở

để biến thành hành vi đạo đức Điều này giải thích tại sao trong giáo dục đạo đức cho thanh niên, ngoài các giá trị đạo đức, Hồ Chí Minh còn đặc biệt chú trọng đến việc bồi dưỡng tình cảm đạo đức Người khẳng định nhiệm vụ “cốt nhất” của nhà trường là:

“Phải dạy cho học trò biết yêu nước, thương nòi Phải dạy cho họ có ý chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ Cố nhiên, trong lúc dạy, chớ nên làm cho học trò có tư tưởng vị quốc như bọn phát xít, vị quốc nghĩa là chỉ biết yêu trọng nước mình mà khinh ghét nước người Cũng phải tránh cách nói vu vơ, như có người nói chuyện với các

em nhi đồng, mà đem "tân dân chủ" và "cựu dân chủ" ra mà nói Nói tóm lại: Trong chương trình học, phải trọng về môn tinh thần và đạo đức Phải tẩy sạch óc kiêu ngạo, tự phụ, mà giáo dục thực dân còn để lại” [31; 120]

Với Hồ Chí Minh, cống hiến cho Tổ quốc, phục vụ cho nhân dân là nét đẹp của đạo đức cách mạng Người dạy thanh niên: “Thiện nghĩa là tốt đẹp, vẻ vang Trong xã hội không có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của nhân dân” [36; 453] Muốn hết lòng hết sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân thì thanh niên cần phải đấu tranh chống lại chủ nghĩa cá nhân Vì chủ nghĩa cá nhân là “chỉ biết mình béo, mặc thiên hạ gầy”, chỉ muốn “mọi người

vì mình ” mà không biết “mình vì mọi người” Mặt khác, thanh niên còn phải

ra sức rèn luyện và thực hành chủ nghĩa tập thể Nói chuyện với học sinh các trường trung học ở Hà Nội, Người chỉ rõ nhiệm vụ chính của thanh niên học sinh là học tập Mục đích của việc học không phải vì danh vọng của cá nhân, cốt được mảnh bằng để làm ông nọ, bà kia Thanh niên cần phải xác định động cơ, mục đích học tập cho đúng Học là để phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh Thật xúc động biết bao khi đọc lại

những tâm sự lúc cuối đời của Người: “ Suốt đời tôi hết lòng hết sức phục

vụ Tổ quốc, phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân Nay dù phải từ biệt thế giới này, tôi không có điều gì phải hối hận, chỉ tiếc là tiếc rằng không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa” [41; 615] Cuộc đời vì nước, vì dân của Chủ tịch

Hồ Chí Minh mãi mãi là gương sáng cho các thế hệ thanh niên hôm nay và mai sau học tập noi theo

1.2.3.2 Xây dựng các chuẩn mực thể hiện lập trường chính trị cho thanh niên, học sinh

- Có lý tưởng xã hội chủ nghĩa, yêu quê hương đất nước

Lý tưởng có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống con người Lý tưởng là trạng thái hoàn hảo nhất mà người ta mong muốn đạt tới Lý tưởng thôi thúc con người hành động để thỏa mãn các nhu cầu, lợi ích Thanh niên học sinh là lớp trẻ khát khao lý tưởng và hành động, thực hiện lý tưởng, hướng tới các giá trị xã hội, nhưng lại chưa đủ kinh nghiệm để lựa chọn các giá trị theo sự chỉ dẫn sáng suốt của lý trí Vì thế, thanh niên rất cần sự giáo dục của nhà trường, xã hội và gia đình để định hướng cho họ thực hiện lý tưởng mà Hồ Chí Minh, Đảng ta và dân tộc ta đã lựa chọn Lý tưởng mà Hồ Chí Minh quan tâm giáo dục cho thanh niên là phấn đấu cho Tổ quốc hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội toàn thắng trên đất nước ta và trên thế giới Theo Hồ Chí Minh có giáo dục lý tưởng mới giúp cho thanh niên hiểu được

lý tưởng Với ý nghĩa đó, giác ngộ lý tưởng cho thanh niên là giáo dục cho thanh niên lý tưởng sống và niềm tin vào sự nghiệp cách mạng do Đảng ta lãnh đạo Hồ Chí Minh đã từng nói: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu được nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và cho mọi người niềm vui, hòa bình, hạnh phúc” [27; 496] Giáo dục lý tưởng cách mạng là một nội dung quan trọng hàng đầu trong công tác giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên Lý tưởng mà Hồ Chí Minh và Đảng

ta lựa chọn là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, tức là chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa Mác - Lênin Người căn dặn cán bộ, đảng viên và thanh niên: “Người cộng sản chúng ta không một phút nào được quên lý tưởng cao cả của mình là phấn đấu cho hoàn toàn độc lập, cho chủ nghĩa xã hội hoàn toàn thắng lợi trên đất nước ta và trên thế giới” [40; 467]

Lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội đã trở thành niềm tin, lẽ sống của nhiều thế hệ kế tục nhau Do vậy, Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở cần phải giáo dục cho thanh niên nhận thức đúng lý tưởng cao đẹp, giá trị của độc lập dân tộc, bản chất tốt đẹp của chủ nghĩa xã hội chính là trang bị cho họ vũ khí tinh thần, từ đó họ xác định được ý thức trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Trong công tác giáo dục lý tưởng cho thanh niên Hồ Chí Minh lưu ý cần phải tránh để thanh niên hiểu lý tưởng một cách đơn giản, không chỉ dừng lại ở mục đích cuối cùng mà phải tiến tới mục tiêu cao hơn của từng giai đoạn cách mạng Người đã nhiều lần chỉ rõ, nếu chỉ nhìn thấy mục tiêu trước mắt

mà không thấy mục tiêu lâu dài là thiển cận Nhưng, chỉ thấy mục đích cuối cùng, mà không biết giành thắng lợi từng bước cho mục tiêu trước mắt, thì mục đích cuối cùng chắn chắn không bao giờ có thể đạt tới

Theo Hồ Chí Minh, lý tưởng cách mạng, ý chí và tinh thần chỉ có thể được duy trì trên cơ sở nền tảng đạo đức cách mạng Nói một cách khác, người có lý tưởng và chí khí cách mạng phải là người có đạo đức cách mạng với những yêu cầu chuẩn mực cần thể hiện là cần, kiệm, liêm, chính, chí công

vô tư Nếu thiếu chuẩn mực này con người sẽ dễ rơi vào chủ nghĩa cá nhân

Do đó, song song với việc giáo dục lý tưởng cho thanh niên, Hồ Chí Minh cũng yêu cầu phải bồi dưỡng khí phách cách mạng cho thanh niên Đó chính

là ý chí, nghị lực, khí phách của người cách mạng, là tính kiên trì, nhẫn nại, vượt khó Không có chí khí cách mạng thì thanh niên không thể vượt qua bao khó khăn gian khổ, trên con đường cách mạng để thực hiện lý tưởng

- Có lòng tự hào dân tộc chính đáng

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Bác hồ luôn luôn chăm lo giáo dục những truyền thống tốt đẹp của dân tộc cho thế hệ trẻ Người quan niệm, việc kế thừa và phát huy những truyền thống dân tộc phải dựa trên cơ

sở những nhận thức cần thiết về lịch sử, đất nước và con người Việt Nam Trong những lớp huấn luyện cán bộ thời tiền khởi nghĩa, Người đã soạn ra những bài diễn ca rất dễ hiểu, dễ nhớ về lịch sử và địa lý để giáo dục truyền thống dân tộc Bài diễn ca lịch sử nước ta mở đầu bằng câu:

Dân ta phải biết sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam

Người đau xót nhắc lại, có những tri thức Việt Nam đào tạo dưới thời pháp thuộc, biết mọi chuyện trên thế giới mà lại “mù tịt” về lịch sử và địa lý nước nhà Người nói: “Trước kia, khi thực dân Pháp còn cai trị nước ta, có những người tri thức Việt Nam rất thông thuộc lịch sử địa lý và các chuyện thần thoại của nước Pháp, của Hy Lạp và La Mã Nhưng hỏi đến các vị anh hùng là tổ tiên, ông cha mình, hỏi đến địa lý nước mình thì mù tịt” [41 ; 671]

Người đòi hỏi, người Việt Nam cần “hiểu rõ lịch sử, đất nước, con người và những cái vốn rất quý báo của mình” Bác Hồ cũng nêu cao nhiều truyền thống tốt đẹp tiêu biểu cho tâm hồn và phẩm giá dân tộc kết tinh những giá trị của nền văn hóa dân tộc Về phương diện này, lịch sử Việt Nam với hàng năm đấu tranh dựng nước và giữ nước đầy gian nan thử thách nhưng rất quang vinh rạng rỡ, với nền văn hóa lâu đời mang đậm tính nhân văn và tính dân tộc, để lại cho chúng ta một di sản vô giá, luôn luôn là nền tảng cho mọi công cuộc phục hưng dân tộc, Bác Hồ đã nói đến tinh thần tự tôn tự lập của dân tộc ta, nhân dân ta rất cần cù, thông minh, khéo léo Trong các truyền thống quý báo của dân tộc, Bác Hồ đặc biệt nêu cao chủ nghĩa yêu nước, tinh thần “không có gì quý hơn độc lập tự do” và tinh thần đoàn kết dân tộc Người nói: “Dân ta có một lòng yêu nồng nàn yêu nước Đó là một truyền

thống quý báo của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sống vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và cướp nước” Tự hào trước những trang sử giữ nước oai hùng những chiến công hiểm hách của dân tộc Người nhắc nhở mọi người phải biết ơn và ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc: “Chúng ta phải ghi nhớ công lao công lao của các vị anh hùng dân tộc vì các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng” Người cũng rất coi trọng truyền thống đoàn kết dân tộc, đoàn kết giữa các thành phần dân tộc sống trên lãnh thổ Việt Nam, đoàn kết giữa các tầng lớp nhân dân yêu nước vì đại nghĩa dân tộc, vì lợi ích thiêng liêng của dân tộc Người đã đúc kết thành như một quy luật của lịch sử: Đoàn kết là sức mạnh vô địch của chúng ta “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết Thành công, thành công, đại thành công” [39 ; 120]

Bác Hồ rất quan tâm giáo dục và vun trồng những truyền thống mới, cách mạng và hiện đại, nhất là cho thế hệ trẻ, không những về lý tưởng chính trị, đạo đức cách mạng, mà cả về lối sống tập thể, có tổ chức và có kỷ luật, về những thói quen khoa học, tác phong công nghiệp Tuổi trẻ là tuổi của sức sống, của sáng tạo, rất nhạy cảm với cái mới Bác Hồ đã khen ngợi thế hệ trẻ của thời đại chúng ta là “mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ” [41 ; 612] Giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ không phải là gò bó họ vào những khuôn cứng nhắc, biến họ thành nô lệ của truyền thống, mà là bồi dưỡng vun trồng cho họ những phẩm giá tốt đẹp của dân tộc

và của cách mạng, tạo nên bệ phóng và bản lĩnh vững vàng để chấp cánh cho tuổi trẻ bay cao, đi đầu trong cuộc đấu tranh cải tạo thế giới cũ, xây dựng thế giới mới và luôn luôn vươn tới những chân trời sáng tạo của cách mạng và của khoa học kỹ thuật

- Tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và đường lối của Đảng và Nhà nước

Để thanh niên kiên định mục tiêu, lý tưởng, cần phải hình thành cho thanh niên niềm tin vào tương lai của cách mạng Niềm tin chỉ được hình thành trên cơ sở của lý trí, của tri thức khoa học Chủ nghĩa Mác-Lênin, đỉnh cao của tri thức nhân loại được Hồ Chí Minh và Đảng ta chọn làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động Đây là cơ sở khoa học để Đảng xác định mục tiêu, đề ra đường lối, chủ trương cho cách mạng Việt Nam Do đó, thanh niên cần phải có niềm tin vào tương lai của cách mạng Giáo dục cho thanh niên thấm nhuần chủ nghĩa Mác-Lênin, trang bị cho thanh niên thế giới quan duy vật và nhân sinh quan cách mạng nhằm làm cho họ nhận thức rõ con đường phát triển của cách mạng Việt Nam là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Con đường đó vừa đáp ứng nguyện vọng tha thiết của cả dân tộc vừa phù hợp với xu thế phát triển của thời đại Như vậy, giáo dục cho thanh niên nắm bắt và nhận thức đúng đắn đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước, tạo lập niềm tin cho thanh niên tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, tin vào thắng lợi của cách mạng Từ đó giúp cho thanh niên có ý chí và nghị lực vượt qua mọi khó khăn, giữ vững lập trường, không dao động

bi quan khi gặp khó khăn, vững bước trên con đường cách mạng, quyết tâm đưa cách mạng đến thắng lợi cuối cùng

1.2.3.3 Xây dựng các chuẩn mực đạo đức hướng đến tự hoàn thiện bản thân

Theo Hồ Chí Minh, thanh niên cần rèn luyện lối sống giản dị, trung thực, siêng năng, biết hối hận, biết tự kiềm chế Giản dị là phong cách sống của con người mới Sống giản dị thì “cách ăn mặc phải sạch sẽ, đơn giản, chất phác, chớ lượt thượt, xa xỉ, lòe loẹt” [31 ; 117] Nghĩa là phải biết sống chừng mực, điều độ, ngăn nắp, vệ sinh, ít lòng ham muốn về vật chất Người dạy thanh niên trong lúc nước ta còn nghèo, nhân dân ta còn thiếu thốn mà cá nhân chỉ muốn riêng hưởng ăn ngon, mặc đẹp là không có đạo đức Vì thế, làm Chủ tịch nước, nhưng Người vẫn ở nhà gỗ đơn sơ, mặc quần áo vải, cơm

rau đạm bạc Người còn dạy thanh niên phải sống trung thực Sống trung thực luôn luôn được tôn trọng, yêu lẽ phải, ghét sự giả dối Rèn luyện lối sống trung thực cho thanh niên phải bắt đầu từ chính bản thân Nếu không trung thực với bản thân thì không thể trung thực với mọi người Trung thực phải đi liền với dũng cảm Có dũng cảm thì thanh niên mới dám thừa nhận những sai lầm thiếu sót của bản thân, mới có quyết tâm sửa chữa

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc giáo dục cho thanh niên tình yêu đối với lao động, siêng năng, tiết kiệm Muốn cho thanh niên yêu lao động thì trước hết phải làm cho thanh niên nhận thức được lao động là bổn phận trách nhiệm của mỗi công dân đối với Tổ quốc Người dạy: “Lao động

là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta” [39 ; 69] Phải giúp cho thanh niên tránh tư tưởng xem khinh lao động, thói ỷ lại, lười biếng trong lao động “Trong xã hội ta không có nghề nào thấp kém, chỉ những kẻ lười biếng, ỷ lại mới đáng xấu hổ” và “Bất cứ làm nghề gì, có ích cho nước nhà, cho nhân dân, cho giai cấp, đều là vẻ vang Bất cứ nấu bếp, quét nhà hay làm chủ tịch, đều phải lao động cả, làm gì ích nước lợi dân là vẻ vang” [36 ; 478] Yêu lao động, thanh niên phải biết quý trọng thành quả lao động; biết tiết kiệm, không hoang phí, xa xỉ, biết chi tiêu hợp lý; phải hăng hái thi đua sản xuất thực hành tiết kiệm; phải tự giác giữ kỷ luật lao động; lao động phải có kế hoạch, chú trọng tính thiết thực, hiệu quả Yêu lao động trong

tư tưởng Hồ Chí Minh còn là biểu hiện cụ thể của đạo đức cách mạng, của phẩm chất “trung với nước, hiếu với dân” Trung với nước, hiếu với dân thì thanh niên phải tích cực lao động sản xuất, nỗ lực học tập để cống hiến nhiều hơn nhằm làm cho dân giàu nước mạnh Yêu lao động là nét đẹp của con người mới, lối sống mới Ngoài giáo dục yêu lao động còn phải chú ý thực hành tính tiết kiệm phải biết tiêu dùng một cách hợp lý, không đua đòi, lãng phí Nghĩa là trong mọi công việc đều phải biết thực hành tiết kiệm Theo Hồ Chí Minh tiết kiệm không đồng nghĩa với bủn xỉn Tiết kiệm là tiêu xài đúng

mực Việc nên tiêu dù tốn mấy cũng tiêu và ngược lại việc không đáng chi thì một xu cũng không chi Với ý nghĩa đó, sống giản dị, tiết kiệm là một biểu hiện cụ thể của lòng yêu lao động, biết quý trọng thành quả lao động Ngày nay, lòng yêu nước đòi hỏi mọi người không chỉ biết hăng hái thi đua trong sản xuất mà còn phải biết ra sức thực hành tiết kiệm trong tiêu dùng nhằm làm giàu cho bản thân và cho Tổ quốc Vì sản xuất mà không gắn liền với tiết kiệm thì cũng giống như “một cái thùng không có đáy; nước đổ vào chừng nào, chảy ra hết chừng ấy, không lại hoàn không” [32 ; 122]

Xây dựng lối sống giản dị, tiết kiệm nhằm nâng cao các điều kiện sinh hoạt của mỗi người ngày được tốt hơn

1.2.3.4 Xây dựng các chuẩn mực đạo đức thể hiện tính nhân nghĩa, yêu thương con người

Trong việc giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên thì việc giáo dục lòng nhân nghĩa yêu thương con người cũng là vấn đề hết sức cần thiết

Hồ Chí Minh chú trọng bồi dưỡng cho thanh niên trong đời sống hàng ngày nhằm bồi dưỡng cho thanh niên ý thức đúng về mối quan hệ giữa cá nhân với gia đình, cộng đồng và xã hội

Giáo dục nhân nghĩa, yêu thương con người, khoan dung, vị tha là làm cho

họ biết yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, biết làm những việc ích nước, lợi dân, những việc biết kính trọng ông bà, cha mẹ những người gần gũi nhất, thương yêu họ nhất

và nâng bước trưởng thành Sống có đạo nghĩa, hiếu thảo, sống có nhân cách, có tri thức trong giai đoạn hiện nay đối với thanh niên là một thách thức lớn nên việc giáo dục lòng nhân ái cho thanh niên không phải là giáo dục những điều chung chung, cao siêu mà hết sức cụ thể, thiết thực, gắn với thực tế hàng ngày Chỉ khi nào thanh niên làm tốt trách nhiệm của họ đối với những người thân trong gia đình, thì họ mới có thể sống nhân nghĩa, thương yêu người khác

Phải giáo dục cho thanh niên nhận thức được điều nhân nghĩa trong cuộc sống, biết đấu tranh chống lại cái ác, bảo vệ cái thiện, chống lại lối sống

thực dụng, ích kỷ, chạy theo đồng tiền, coi thường luân thường đạo lý và chống lại các hành vi trái với đạo đức

1.2.3.5 Xây dựng các chuẩn mực đạo đức thể hiện tính chuyên môn, nghiệp vụ, tôn trọng ký luật, có trách nhiệm, có lương tâm

Thanh niên cần phải sống có trách nhiệm, có lương tâm, tôn trọng pháp luật lẽ phải Đề cao tinh thần trách nhiệm, thực hành chủ nghĩa tập thể là một nội dung trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức cách mạng cho thanh niên Là người cách mạng, thanh niên phải luôn đặt nghĩa vụ lên trên quyền lợi, phải ra sức lao động, học tập để cống hiến chứ không phải chỉ biết đòi hỏi lợi ích của riêng mình Trong mọi công việc, thanh niên cần phải nêu cao tinh thần đâu cần thanh niên có, việc gì khó thanh niên làm, gian khổ đi trước, hưởng thụ nhận sau Trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, Hồ Chí Minh đòi hỏi thanh niên phải tự hỏi mình đã làm gì cho nước nhà, chứ không phải hỏi nước nhà đã cho mình những gì Với Hồ Chí Minh, cống hiến cho Tổ quốc, phục vụ cho nhân dân là nét đẹp của đạo đức cách mạng Người dạy thanh niên: “Thiện nghĩa là tốt đẹp, vẻ vang Trong xã hội không có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của nhân dân” [36 ; 453] Muốn hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân thì thanh niên cần phải đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân Vì chủ nghĩa cá nhân trái với đạo đức cách mạng, là

mẹ đẻ ra mọi thói hư tật xấu Do đó, thắng lợi của chủ nghĩa xã hội không thể tách rời cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân Nói chuyện với học sinh các trường trung học ở Hà Nội, Người chỉ rõ nhiệm vụ chính của thanh niên học sinh là học tập Mục đích của việc học không phải vì danh vọng của cá nhân, cốt được mảnh bằng để làm ông nọ, bà kia Thanh niên cần phải xác định động cơ, mục đích học tập cho đúng Học là để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, làm cho dân giàu nước mạnh, tức là để làm tròn trách nhiệm người chủ nước nhà Bên cạnh việc xác định động cơ, thái độ học tập đúng đắn, Bác

Hồ yêu cầu tuổi trẻ phải thực hiện học tập toàn diện và học tập gắn liền với

rèn luyện “Học đi đôi với hành, làm cho mọi thanh niên nhận thức sâu sắc mục đích, ý nghĩa và động cơ của việc học tập trong chế độ mới, khắc phục những hậu quả về tâm lý và cách suy nghĩ do thực dân phong kiến để lại Người dạy: Ra sức học tập nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, khoa học, kỹ thuật và quân sự để cống hiến ngày càng nhiều cho Tổ quốc, cho nhân dân và giải thích rõ vì sao phải học tập toàn diện và phải rèn luyện thường xuyên:

“Ngày nay, Đảng yêu cầu cán bộ chẳng những thành thạo về chính trị mà còn phải giỏi về chuyên môn” Nội dung học tập toàn diện và tích cực rèn luyện

để hình thành nhân cách một chiến sĩ cách mạng, một người cộng sản trẻ tuổi Bởi vậy Người ân cần khuyên nhủ thanh niên: “Học là một việc phải tiếp tục suốt đời, còn sống thì phải học, còn phải hoạt động cách mạng” Bác nhấn mạnh “Học mà không hành thì học vô ích Hành mà không học thì không trôi chảy” Thật vậy, mối quan hệ giữa học và hành luôn gắn chặt chẻ với nhau, nói cách khác, kết quả hoạt động thực tiễn là thước đo trình độ tri thức của mỗi người Bác phân tích mối quan hệ đó trong lôgíc biện chứng: “Khoa học phải từ sản xuất mà ra và trở lại phục vụ sản xuất” Vì vậy, Bác luôn phê phán lối học vẹt, học suông, học để cốt lấy mảnh bằng Bác yêu cầu phải đấu tranh khắc phục những biểu hiện chạy theo “hư danh”, người coi đó là “Học để trang sức chứ không phải để vận dụng vào công việc” Người luôn cổ vũ tinh thần tự học, tự nghiên cứu đặc biệt là “Học lẫn nhau, học nhân dân, học tập trong việc làm hàng ngày, trong việc lớn cũng như việc nhỏ” Điều gì phải thì

cố làm cho kỳ được dù là việc nhỏ Điều gì trái thì hết sức tránh” Bác luôn phát huy những ưu điểm của thanh niên nhưng cũng biết thanh niên có một số nhược điểm nhất định như hay chuộng hình thức, thích phô trương, chưa chú

ý nhiều đến hiệu quả công việc Vì vậy Người ân cần dặn: Việc gì cũng phải

từ nhỏ đến to, từ dễ dần dần đến khó, từ thấp đến cao

1.2.3.6 Biết xây dựng môi trường sống và bảo vệ tài nguyên, thiên nhiên

Mục tiêu của việc xây dựng những chuẩn mực đạo đức liên quan đến môi trường sống cho thanh niên học sinh trước mắt là tạo ra những mẫu người thanh niên có trách nhiệm Việc quan tâm và bảo vệ môi trường sống là một hành động sống có trách nhiệm của chúng ta và cho cả thế hệ kế tiếp của đất nước Việc bảo vệ môi trường không phải là vấn đề gì to tát và quá sức, mà mỗi thanh niên học sinh hãy bắt đầu từ những hành động nhỏ nhất trong cuộc sống hàng ngày như: Sử dụng tiết kiệm điện, nước khi sinh hoạt; hãy tắt điện khi ra khỏi nhà, ra khỏi phòng học; không vứt rác bừa bãi trên đường phố, trong lớp học, nơi công cộng; không vứt bịt nylon, các chất khó phân hủy, rác thải xuống kinh rách ao hồ; bảo vệ và chăm sóc cây xanh…Chính Hồ Chí Minh đã khởi đầu cho phòng trào trồng cây gây rừng, tạo thành truyền thống tốt đẹp của người

Việt Nam: đi liền với Tết cổ truyền là Tết trồng cây

Ở nước ta, vấn đề giáo dục môi trường đã được Đảng và Nhà nước ban hành thông qua nghị quyết: “Đẩy mạnh giáo dục pháp luật, đạo đức, thẩm mỹ, môi trường dân số, rèn luyện thể chất cho học sinh”

Giáo dục môi trường trong trường phổ thông được Bộ giáo dục đồng ý

và chỉ đạo phải lồng ghép nội dung giáo dục môi trường trong một số môn học ở tất cả các cấp từ mẫu giáo đến trung học phổ thông, và đưa các nội dung giáo dục môi trường vào các hoạt động của Đội thiếu niên, Đoàn thanh niên bằng nhiều hình thức phù hợp, nhằm trang bị cho học sinh kiến thức, kỷ năng về môi trường và bảo vệ môi trường để tự giác thực hiện

1.2.4 Hình thức giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh

Thứ nhất, phải kết hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục thanh niên; gắn chặt học và dạy trong nhà trường với giáo dục qua hoạt động thực tiễn

Có ba nhân tố chính trong việc giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh đó là: gia đình, nhà trường và xã hội Mỗi nhân tố đều có một vai trò riêng nhất định:

Gia đình là tế bào của xã hội, là nền tảng của mỗi quốc gia và là chỗ dựa vững chắc về mặt tinh thần, đồng thời là kim chỉ nam để tránh những nhận thức lệch lạc từ phía học sinh

Nhà trường là môi trường giáo dục chuyên nghiệp, không chỉ phát triển

về mặt kiến thức mà còn phải truyền tải cho học sinh những giá trị chuẩn mực đạo đức của xã hội để các em thật sự trở thành những con người có tri thức thực sự, có đời sống tinh thần phong phú bên cạnh cuộc sống gia đình

Xã hội là môi trường thực tế, giúp học sinh hoàn thiện một số kỷ năng cuộc sống, đồng thời cũng chi phối nhiều đến suy nghĩ và hành động của học sinh

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục đạo đức cho thanh niên là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường và toàn xã hội, bởi lẽ: “giáo dục trong nhà trường chỉ là một phần, nên cần có sự giáo dục của gia đình và xã hội để giúp cho việc giáo dục trong trường được tốt hơn Giáo dục trong nhà trường dù có giỏi mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không an toàn” [36; 591] Hồ Chí Minh đánh giá cao vai trò của gia đình Vì gia đình là môi trường đầu tiên và thường xuyên nhất mà con người tiếp nhận

sự giáo dục để hình thành và phát triển nhân cách Gia đình có chức năng nuôi dưỡng, chăm sóc, dạy bảo con trẻ nên người Gia đình còn giúp trẻ hình thành

và phát triển các khả năng phát triển tình cảm, tư duy, trí tuệ Thông qua giáo dục gia đình, thế trẻ còn tiếp nhận các giá trị đạo lý, lối sống, kỷ cương, các giá trị xã hội Chính tình thương cùng với những lời dạy bảo của ông bà, cha mẹ đã định hướng cho trẻ nhân cách và lối sống Thực hiện tốt chức năng giáo dục gia đình góp phần tạo ra các công dân tốt có ích cho xã hội

Ngoài sự giáo dục trong gia đình, nhà trường góp phần quan trọng trong việc giáo dục thanh niên thông qua các mối quan hệ thầy cô, bạn bè từ

đó thanh niên tiếp tục nhận được sự giáo dục từ phía nhà trường Nhà trường

là nơi đóng vai trò quan trọng trong việc truyền thụ những kiến thức văn hóa, khoa học kỹ thuật cho thanh niên Các đoàn thể xã hội với những hoạt động,

nội dung phong phú cũng có ảnh hưởng rất lớn đến giáo dục thanh niên; nhà trường và môi trường xã hội là nơi tạo điều kiện để thanh niên phát triển tư duy trí tuệ Vì vậy, gia đình nhà trường và xã hội phải thật sự quan tâm và tạo điều kiện tốt để thanh niên phát triển một cách hài hòa tất cả các mặt đức, trí, thể, mỹ đồng thời phát hiện kịp thời những lệch lạc trong nhận thức và hành

vi của thanh niên để kịp thời uốn nắn Vì thế, xây dựng môi trường giáo dục không chỉ là xây dựng nhà trường, mà nó còn phải bao gồm cả việc xây dựng gia đình hòa thuận, xã hội tốt Gia đình hòa thuận, xã hội ỗn định, tổ chức Đoàn thanh niên các cấp vững mạnh chính là cơ sở góp phần đắc lực cùng với nhà trường sẽ đào tạo những thế hệ công dân hữu ích

Hồ Chí Minh đã nhiều lần căn dặn giáo viên và học sinh cần gắn việc dạy học với thực tế cuộc sống, với đời sống của nhân dân Thầy giáo và học sinh cần tham gia những công tác xã hội, ích nước, lợi dân Người phê phán lối dạy sách vở, biến con người thành những con mọt sách, lối nói suông văn hoa chủ nghĩa mà không có tác dụng gì Việc học tập phải tranh thủ ở mọi lúc mọi nơi, học không chỉ học trong nhà trường, trong sách vở mà còn học lẫn nhau và học ở nhân dân, không học nhân dân là một thiếu sót lớn; học tập trong việc làm hàng ngày, trong việc lớn cũng như việc nhỏ, học trong kinh nghiệm thành công cũng như kinh nghiệm thất bại

Thứ hai, Tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh niên

Tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh niên là công việc có ý nghĩa vô cùng quan trọng, cần thiết, cấp bách và lâu dài Nó đòi hỏi cấp uỷ, chính quyền, các ngành, các cấp và tổ chức Đoàn cần có chiến lược cho công tác này Mỗi đoàn viên, thanh niên cần có kế hoạch rèn luyện, bồi dưỡng, phấn đấu cho lý tưởng cộng sản, trở thành “người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” như lời dạy của Bác Hồ

Người thanh niên Việt Nam đầu tiên đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, với

lý tưởng cộng sản là Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh, từ đó Người đã tích cực truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam, tìm ra con đường cứu nước, cứu dân Chính Người đã lựa chọn thanh niên là đối tượng đầu tiên để

tổ chức mở lớp huấn luyện chính trị, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, truyền bá đường lối cách mạng vô sản Xác định rõ vai trò, vị trí quan trọng của thanh niên đối với tương lai, vận mệnh của dân tộc, Đảng và Bác Hồ đã luôn quan tâm giáo dục, bồi dưỡng lý tưởng cộng sản cho thanh niên Với lý tưởng cộng sản, trong quá trình đấu tranh cách mạng, các thế hệ thanh niên đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình Lớp thanh niên tham gia ngay từ những ngày đầu cách mạng đã vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ, phấn đấu rèn luyện trở thành những người cộng sản tiền bối, tiêu biểu, xuất sắc của Đảng

và dân tộc như: Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Ngô Gia Tự, Nguyễn Thị Minh Khai…Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, thanh niên Việt Nam đã phấn đấu quên mình cho mục tiêu: độc lập dân tộc và thống nhất đất nước với khẩu hiệu hành động: “vì chủ nghĩa xã hội, vì lý tưởng cộng sản, thanh niên anh dũng tiến lên”

Bước vào công cuộc đổi mới, thanh niên Việt Nam tiếp tục phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam độc lập, phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa Đảng ta đã chỉ rõ: Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trong cộng đồng thế giới hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên Đến Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ

7 (khóa X), Đảng ta tiếp tục khẳng định: Xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam giàu lòng yêu nước; tự cường dân tộc; kiên định lý tưởng độc lập dân