Tư tưởng hồ chí minh về dân chủ với việc phát huy ý thức làm chủ của nhân dân trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới ở việt nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  NGUYỄN TIẾN DŨNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VỚI VIỆC PHÁT HUY Ý THỨC LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN TRON

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



NGUYỄN TIẾN DŨNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VỚI VIỆC PHÁT HUY Ý THỨC LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA

MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



NGUYỄN TIẾN DŨNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VỚI VIỆC PHÁT HUY Ý THỨC LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA

MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

MÃ SỐ: 60.22.85

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRẦN KỲ ĐỒNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Trần Kỳ Đồng Các số liệu, kết quả trong luận văn có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu công trình này

Tp.Hồ Chí Minh, ngày… tháng… năm 2012

Tác giả

Nguyễn Tiến Dũng

LỜI CẢM ƠN

Quá trình hoàn thành luận văn là một chặng đường dài mà tôi

đã thực hiện với sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy cô và sự động viên của bạn bè, gia đình và đồng nghiệp

Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong khoa Triết học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh đã dạy dỗ và truyền đạt kiến thức và đam mê khoa học trong suốt ba năm học đã qua Kiến thức và lòng đam mê mà các thầy cô

đã gây dựng sẽ luôn là động lực cho mỗi học viên vững vàng hơn trong cuộc sống

Cảm ơn bạn bè, gia đình đã luôn ở bên cạnh và động viên, giúp đỡ trong những chặng đường đã qua và ở phía trước

Đặc biệt, xin gửi lời tri ân sâu sắc đến thầy Trần Kỳ Đồng đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất cho em hoàn thành bài luận văn tốt nghiệp Ngoài những kiến thức chuyên môn,

em còn học được ở Thầy rất nhiều giá trị cuộc sống Những bài học

đó sẽ mãi theo em trên con đường lập thân lập nghiệp

TP Hồ Chí Minh, tháng 12 - 2012

Nguyễn Tiến Dũng

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VÀ XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI 1.1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ 10

1.1.1 Điều kiện lịch sử cuối thế kỷ XIX và những tác động của giá trị văn hóa dân tộc đến sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ 10

1.1.2 Tác động của văn hóa phương Đông và phương Tây đối với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ 15

1.1.3 Chủ nghĩa Mác – Lênin – cơ sở lý luận trực tiếp hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ 21

1.1.4 Trí tuệ, phẩm chất và nhân cách của Hồ Chí Minh 26

1.2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ 28

1.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực chính trị 28

1.2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực kinh tế 36

1.2.3 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực văn hoá - xã hội 42

1.3 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI VIỆT NAM 49

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 62

CHƯƠNG 2 VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VÀO VIỆC PHÁT HUY Ý THỨC LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 2.1 ĐẶC ĐIỂM THỜI KÌ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ NHỮNG YÊU CẦU, NHIỆM VỤ ĐẶT RA 64

2.2 VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀO THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT HUY QUYỀN LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN TRONG XÂY DỰNG

NỀN VĂN HÓA MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 72

2.2.1 Xây dựng môi trường dân chủ trong đời sống văn hóa 79

2.2.2 Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong lĩnh vực văn hóa…… 88

2.2.3 Nâng cao năng lực quản lý văn hóa của Nhà nước 97

2.2.4 Nâng cao năng lực hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội trong việc xây dựng nền văn hóa mới 105

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 115

KẾT LUẬN 118

TÀI LIỆU THAM KHẢO 121

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã suốt đời đấu tranh cho dân tộc Việt Nam từ dân tộc nô lệ trở thành dân tộc độc lập, tự do và hạnh phúc Sinh thời, Bác từng nói: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho đồng bào ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành” [43, tr.161] Người ước mơ sao cho nhân dân luôn luôn được hạnh phúc và thực sự thực hiện quyền làm chủ của mình Nhân dân ta từ thân phận của kiếp sống nô lệ chuyển sang làm chủ đất nước, làm chủ cuộc sống

Trong di sản lý luận mà Người để lại, tư tưởng dân chủ là một nội dung quan trọng, thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Người về việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, để đảm bảo nước ta thực sự là nước dân chủ, bao nhiêu quyền hạn và lợi ích cũng đều nhằm phục vụ lợi ích cao nhất của nhân dân

Trong quá trình hiện thực hóa tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh vào cuộc sống, chúng ta phấn khởi nhìn thấy rằng, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều cố gắng trong việc phát huy dân chủ, đảm bảo quyền lợi thực sự cho nhân dân Đường lối đổi mới làm cho nhân dân ngày càng có cuộc sống hạnh phúc, no

ấm và tiến bộ hơn Nhân dân thực sự là người chủ của đất nước

Trong các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi văn hóa là một mặt trận chủ yếu cần có sự lãnh đạo sáng suốt, kịp thời để góp phần vào sự nghiệp đổi mới Xây dựng một nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là nội dung cốt lõi trong chiến lược văn hóa Nền văn hóa mới nhằm mục đích cao nhất là phục vụ và ngày càng nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Quá trình đổi mới diễn ra mạnh mẽ,

2

văn hóa Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi tiếp thu, chọn lọc, kế thừa, học hỏi những tinh hoa văn hóa thế giới Điều đó góp phần nâng tầm văn hóa Việt Nam Sự phát triển của kinh tế cùng với quá trình mở rộng và phát huy dân chủ đã tạo điều kiện phát huy những tìm tòi, sáng tạo trong hoạt động văn hóa, nghệ thuật và khuyến khích mọi nguồn lực để xây dựng và phát triển nền văn hóa mới

Xây dựng nền văn hóa mới là xây dựng đời sống tinh thần mới của xã hội Cùng với kinh tế, văn hóa phát triển làm cho đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng tăng lên Trong sự nghiệp cách mạng, văn hóa có mối liên hệ mật thiết với chính trị Do đó, trong đường lối lãnh đạo của mình, Đảng luôn khẳng định: “Cách mạng trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa là hết sức quan trọng, thậm chí phải đi trước các cuộc cách mạng khác để đưa đến thắng lợi toàn diện cho cách mạng Việt Nam” [61, tr.5] Chủ tịch Hồ Chí Minh coi sự nghiệp văn hóa chính là ngọn đuốc khai sáng, mở đường cho cả dân tộc

Văn hóa có liên lạc với chính trị rất mật thiết Phải làm thế nào cho văn hóa vào sâu trong tâm lý của quốc dân, nghĩa là văn hóa phải sửa được tham nhũng, được lười biếng, phù hoa, xa xỉ Văn hóa phải làm thế nào cho ai cũng

có lý tưởng tự chủ, độc lập, tư do Đồng thời văn hóa phải làm thế nào cho quốc dân có tinh thần vì nước quên mình, vì lợi ích chung mà quên lợi ích riêng Với xã hội, văn hóa phải làm cho mỗi người dân Việt Nam từ già đến trẻ, cả đàn ông và đàn bà, ai cũng hiểu cái nhiệm vụ của mình và biết hưởng cái hạnh phúc của mình nên được hưởng [30, tr 64]

Trong mỗi thời kỳ lịch sử, văn hóa luôn ảnh hưởng sâu sắc đến trình độ phát triển kinh tế của đất nước Do vậy, coi trọng chiến lược văn hóa, đề ra

3

những chủ trương, chính sách hợp lý là điều được chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên nhắc đến Ngày nay, nắm bắt thời cơ, điều kiện mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã tiếp tục lãnh đạo toàn dân xây dựng nền văn hóa mới với nhiệm vụ “soi đường cho quốc dân đi” [30, tr 64] Sự nghiệp văn hóa có thành công thì quá trình đổi mới chung của dân tộc mới đi vào chiều sâu và mang lại những lợi ích thiết thực

Từ đó, có thể khẳng định rằng, sự quan tâm đặc biệt của Đảng với chiến lược văn hóa là hoàn toàn có cơ sở thực tiễn Từ những kinh nghiệm thực tiễn của đất nước cũng như của các nước trên thế giới, một điều dễ nhận thấy rằng: Văn hóa tạo nên một sức mạnh tinh thần cộng đồng, dân tộc to lớn, kết nối toàn xã hội và tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế Không phải quốc gia, dân tộc nào cũng đổi mới văn hóa thành công Một trong những yếu tố quyết định thành công của văn hóa là phát huy rộng rãi quyền dân chủ văn hóa, dân chủ hóa văn hóa Chính nhân dân sẽ là lực lượng duy nhất làm chủ và đưa nền văn hóa của đất nước tiến lên Phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng văn hóa là nhân tố quyết định thành công

Ngày nay, khi đất nước ta đã tạo ra được thế và lực mới, văn hóa nước nhà có nhiều điều kiện để tiếp tục phát triển Nền văn hóa mới đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào Sự kết hợp giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại diễn ra một cách hài hòa Với mục tiêu đưa nền văn hóa nước nhà phát triển theo định hướng, cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được Đại hội XI của Đảng thông qua đã xác định:

Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ; làm cho văn hóa gắn kết chặt chẽ và thấm sâu vào toàn

Tuy nhiên, bên cạnh đó, nền văn hóa nước nhà cũng đang đối mặt với rất nhiều nguy cơ, thách thức Nền kinh tế thị trường, quá trình hội nhập diễn

ra mạnh mẽ dẫn đến những đối chiếu, so sánh đa chiều về các nền văn hóa khác nhau Từ đó, xuất hiện những tư tưởng sai trái về quyền văn hóa, không phù hợp với lợi ích và thực tiễn của đất nước Với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, dẫn đến mặt trái trong những ứng dụng của nó Những kẻ nhân danh quyền dân chủ văn hóa không ngừng tìm mọi cách để tuyên truyền, thực hiện mưu đồ phản động, gây xáo trộn đời sống văn hóa nhân dân Tình trạng quản lý văn hóa chưa chặt chẽ và hiệu quả ở một số địa phương dẫn đến những hậu quả đáng tiếc Nhiều di tích văn hóa bị xâm hại Nhiều nơi nhân dân chưa được hưởng các quyền văn hóa đầy đủ Môi trường văn hóa chưa thực sự tạo tâm lý thoải mái cho mỗi cá nhân thực hiện các quyền và nghĩa vụ văn hóa của mình Tình trạng độc đoán, mệnh lệnh, cá nhân, quan liêu, cửa quyền vẫn còn tồn tại trong đời sống văn hóa

5

Với quyết tâm dân chủ hóa văn hóa, xây dựng nền văn hóa mới vì nhân dân, trong thời kỳ mới cần phải tổng kết kinh nghiệm, vận dụng những giá trị của quá khứ vào thực tiễn Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ là một tài sản lý luận vô cùng quý giá mà Đảng Cộng sản Việt Nam cần vận dụng vào việc phát huy hơn nữa quyền dân chủ văn hóa của nhân dân Những thành công của nền văn hóa mới mà chủ tịch Hồ Chí Minh khởi xướng ngay sau Cách mạng Tháng Tám đã chứng minh một cách rõ nét về vai trò làm chủ của quần chúng nhân dân trong cách mạng văn hóa Giá trị tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh vì thế, càng phải được chú trọng nghiên cứu vận dụng cho phù hợp với định hướng xây dựng nền văn hóa mới hiện nay

Nhận thức tầm quan trọng cũng như ý nghĩa thực tiễn và lý luận của vấn đề nêu trên, khi nghiên cứu về văn hóa Việt Nam, tác giả quyết định chọn

đề tài: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ với việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới ở Việt Nam hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chủ nghĩa xã hội khoa học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tư tưởng Hồ Chí Minh đã trở thành một bộ môn khoa học, được nghiên cứu ngày càng sâu rộng nhằm hiện thực hóa tư tưởng của Người vào cuộc sống, vào thực tiễn đất nước

Nghiên cứu về tư tưởng dân chủ của Người và sự vận dụng tư tưởng đó vào xây dựng nền văn hóa hóa, đã có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu Dựa vào nội dung nghiên cứu của các tác giả, có thể khái quát các công trình nghiên cứu đó theo hai hướng như sau:

6

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu tập trung làm rõ nội dung tư tưởng

Hồ Chí Minh về dân chủ và sự vận dụng tư tưởng đó vào các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, trong đó có văn hóa Một số tác phẩm nghiên cứu tiêu

biểu như: Dân chủ - Di sản văn hóa Hồ Chí Minh của Nguyễn Khắc Mai, NXB Lao động, 1997; Luận án tiến sĩ Triết học: “ Vận dụng tư tưởng và Phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh trong quá trình thực hiện dân chủ” của Phạm Văn Bính, Học viện chính trị quốc gia, TP Hồ Chí Minh, 2003; Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ của TS Phạm Hồng Chương, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội 2004; Dân chủ với phát triển cộng đồng của PGS.TS Trần Quang Nhiếp, NXB Công an nhân dân, 2006; Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh của Phạm Văn Bính, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008

Thứ hai, các công trình nghiên cứu tập trung về sự vận dụng tư tưởng

Hồ Chí Minh về văn hóa và dân chủ vào quá trình xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam Các công trình nghiên cứu tiêu biểu có thể kể đến như:

- Luận án phó tiến sĩ Sử học: Hồ Chí Minh với việc xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam, Trường đại học Tổng hợp, Hà Nội, 1993; Hồ Chí Minh - Văn hóa và đổi mới, NXB Lao động, 1998; Đỉnh cao tư tưởng Hồ Chí Minh

về văn hóa, NXB Lao động, 2001; Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam, NXB Lao động, 2001; Văn hóa, đạo đức trong tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, 2008; Trí tuệ và bản lĩnh văn hóa Hồ Chí Minh, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, 2009 của cùng

một tác giả Bùi Đình Phong

- Văn hóa và triết lý phát triển trong tư tưởng Hồ Chí Minh của Đinh Xuân Lâm và Bùi Đình Phong, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008; Hồ Chí Minh văn hóa và đổi mới của Đinh Xuân Lâm, NXB Lao động, Hà Nội,

7

1998; Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh của Thành Duy, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004; Góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa của các tác giả Nông Đức Mạnh,

Đỗ Mười, Lê Khả Phiêu, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004; Văn hóa và con người Việt Nam trong tiến trình công nghiệp hoá – hiện đại hoá theo tư tưởng Hồ Chí Minh của Hoàng Chi Bảo, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006; Đảng lãnh đạo xây dựng và phát triển văn hóa trong thời kỳ đổi mới

của Nguyễn Danh Tiên, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012

Bên cạnh đó, xuất phát từ tầm quan trọng của việc vận dụng tư tưởng

Hồ Chí Minh vào quá trình xây dựng nền văn hóa mới, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách về phát huy dân chủ trong đời sống văn hóa Có thể nói, nghiên cứu về vấn đề này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích

- Làm rõ cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, khái quát những nội dung cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và xây dựng nền văn hóa mới

- Làm rõ những giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và xây dựng nền văn hóa mới Từ đó, nêu những giải pháp vận dụng nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới ở Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ

8

Để đạt được mục đích nêu trên, luận văn phải thực hiện những nhiệm

vụ cơ bản như sau:

- Phân tích những cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

- Phân tích khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, văn hóa và nền văn hóa mới

- Phân tích những thành công và hạn chế của quá trình xây dựng nền văn hóa mới hiện nay

- Đề xuất những giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

và xây dựng nền văn hóa mới vào việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới ở Việt Nam hiện nay

4 Phạm vi của đề tài

Trong giới hạn đề tài, luận văn chỉ mong muốn nghiên cứu, góp phần làm rõ hơn nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và văn hóa; qua đó vận dụng những nội dung ấy vào thực tiễn phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng nền văn hóa mới ở Việt Nam hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa thể hiện trong các văn kiện đại hội Đảng qua các thời kỳ

Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, phương pháp gắn lý luận với thực tiễn Ngoài ra, luận văn còn kết hợp các phương pháp phân tích - tổng hợp, logic - lịch sử, đối chiếu - so sánh,…

9

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: Đề tài góp phần làm rõ những vấn đề lý luận về tầm quan trọng của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và văn hóa trong xây dựng nền văn hóa mới ở Việt Nam hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài đóng góp những giải pháp khả thi trong quá trình vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào hiện thực xây dựng nền văn hóa mới hiện nay

Ngoài ra, luận văn còn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học và các đối tượng quan tâm đến chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Văn hóa học,…

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có hai chương, 5 tiết

10

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ

VÀ XÂY DỰNG NỀN VĂN HÓA MỚI

1.1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN

Ngay từ lúc đế quốc Pháp nổ súng xâm lược nước ta, nhân dân ta đã anh dũng đứng lên chống xâm lược Các phong trào cứu nước từ các cuộc

11

khởi nghĩa Bình Tây ở Lục Tỉnh, phong trào Cần Vương, Văn Thân đến các phong trào Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục, Duy Tân của các cụ Phan Bội Châu, Lương Văn Can, Phan Chu Trinh cho đến cuộc nổi dậy của Hoàng Hoa Thám và các cuộc khởi nghĩa sau đó đều lần lượt thất bại và bị đàn áp khốc liệt Cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở nước ta cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ

XX rơi vào sự bế tắc về đường lối Những thất bại của các phong trào yêu nước đã cho Hồ Chí Minh nhận thấy cần phải có một con đường mới để đưa

phong trào yêu nước đi đến thành công Những khái niệm Tự do, bình đẳng, bác ái đã lôi cuốn Người tìm một con đường mới để học hỏi, tìm một giải

pháp mới để cứu nước, giải phóng dân tộc

Bối cảnh quốc tế trong giai đoạn này cũng đang có những biến chuyển

to lớn Chủ nghĩa tư bản từ cạnh tranh tự do chuyển sang độc quyền đã xác lập quyền thống trị của chúng trên phạm vi toàn thế giới Chủ nghĩa đế quốc

đã trở thành kẻ thù chung của các dân tộc thuộc địa Chính vì vậy đã dẫn đến các cuộc đấu tranh sôi nổi của giai cấp vô sản chống lai sự bóc lột của chúng Đỉnh điểm là cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 đã lật đổ nhà nước tư sản, thiết lập chính quyền Xô Viết, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử loài người Với thắng lợi đó nhiều dân tộc thuộc địa của đế quốc Nga đã được tự

do, được hưởng quyền tự quyết, hình thành nên các quốc gia độc lập

Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước, cứu dân với hành trang là lòng yêu nước thương dân và truyền thống tốt đẹp của dân tộc Hành trang đó đem lại cho Người những hiểu biết, quan niệm đầu tiên về dân chủ Đó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân văn Việt Nam với những giá trị về dân chủ của cha ông nhằm cố kết cộng đồng, đoàn kết dân tộc trong tiến trình lịch sử

Mở rộng ra phạm vi xã hội, dân chủ thể hiện ở tâm lý bình quân chủ nghĩa của trình độ sản xuất tiểu nông Tâm lý đó đã tạo nên sự phản kháng dẫn đến đấu tranh của nông dân vào cuối thời kỳ Lý, Trần Đến giai đoạn cuối chế độ phong kiến, tư tưởng dân chủ nông dân đã phát triển đến trình độ mới với khẩu hiệu lấy của nhà giàu chia cho người nghèo, thể hiện qua các cuộc chiến tranh nông dân từ thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX

Thiết chế làng xã trong lịch sử Việt Nam đã tạo điều kiện cho các triều đại phong kiến tiến bộ thành lập bộ máy nhà nước lấy dân làm gốc và lấy ruộng đất công làm chỗ dựa kinh tế của chính quyền trung ương Cùng với việc tạo ra cơ chế bảo vệ quyền lợi nhân dân, các nhà nước đó cũng thực hiện việc tuyển chọn nhân tài không phân biệt đẳng cấp, giàu nghèo, thể hiện phần nào yếu tố dân chủ Quá trình đấu tranh giữ gìn đất nước đã giúp các triều đại nhận thấy phải gắn bó lợi ích vương triều với lợi ích dân tộc, hiểu rõ sức mạnh của nhân dân Dưới triều Lý, Lý Thường Kiệt nêu lên tư tưởng “dưỡng

13

dân” Với ông, phải bỏ các kế sách tham tàn, phải loại trừ sự sách nhiễu làm hại dân, phải ngăn chặn quan lại đục khoét dân để làm giàu cho mình Ông luôn nghiêm khắc nhắc nhở cấp dưới thực hành tư tưởng đó, không xâm phạm, nhũng nhiễu tài sản của dân trong bất kỳ hoàn cảnh nào Nhờ đó mà cuộc kháng chiến chống Tống do ông lãnh đạo đã thắng lợi rực rỡ ở thế kỷ

XI Vào thời Trần, trước thế giặc như vũ bão, Hội nghị Diên Hồng chính là biểu tượng cho một hình thức dân chủ trong việc thể hiện quyết tâm cứu nước của nhân dân ta Qua hội nghị này, nhà Trần biết được lòng dân, biết được kế sách đánh giặc hữu hiệu đồng thời thu phục được lòng dân, tăng thêm ý chí giết giặc của nhân dân Chính nhờ biết phát huy tính tích cực đó và tập hợp, đoàn kết rộng rãi mà đất nước vượt qua vô vàn khó khăn thử thách

Nguyễn Trãi - nhà chính trị, nhà quân sự lỗi lạc của dân tộc Việt Nam ở

thế kỷ XV là người đã góp phần tạo dựng nên chính sách thân dân thời kỳ Lê

sơ mà kết quả là giành được chủ quyền đất nước từ tay giặc Minh, đem lại xã hội thái bình, nhân dân no ấm và phát triển đến thịnh vượng với quan niệm phải "nuôi dân", phải lấy việc yên dân làm mục tiêu chiến đấu, phải tránh chính sự phiền hà làm hại đến cuộc sống của dân Nguyễn Trãi đã ví dân như nước, có thể chở thuyền và cũng có thể lật thuyền Vì vậy, muốn được lòng dân, điều tất yếu phải thực hiện là phải biết chăm lo cuộc sống, tránh chính sự phiền hà làm hại đến cuộc sống của dân

Thái độ và chính sách tiến bộ của các triều đại Lý, Trần, Lê đối với dân

đã tạo cho người dân sự gắn bó với triều đình, tạo cho đất nước một cục diện thống nhất, vững mạnh, tạo cho dân tộc một sức mạnh chống ngoại xâm và giữ gìn bờ cõi Lý luận làm cơ sở cho thái độ và chính sách đó tuy không nhiều nhưng quan điểm thì rõ ràng và ý nghĩa hiện thực thì vô cùng to lớn

14

Chính lý luận đó đã làm tiền đề cho sự chuyển biến nhận thức trong quan niệm về dân ở các thời kỳ lịch sử sau này, làm cơ sở cho sự hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh ở thế kỷ XX

Thực tế lịch sử đất nước cho thấy, một phong trào dân tộc rộng lớn bao giờ cũng gắn liền với những yếu tố dân chủ nhất định Vấn đề giải phóng dân tộc bao giờ cũng gắn liền với giải phóng con người, xóa bỏ những áp bức, bạo tàn và bất công Tất cả các thành công của các nhà chính trị Việt Nam trong lịch sử đều nhờ đã nhìn thấy quyền lợi thiết thực của nhân dân và tác động, xây dựng nên những đường lối phù hợp với những quyền lợi đó Đó cũng chính là bí quyết thành công trong chiến lược tập hợp và phát huy sức mạnh toàn dân tộc

Tác động tổng hợp của những nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội của Việt Nam trong lịch sử đã làm nảy sinh, bảo tồn và phát triển ở một mức độ nhất định, những giá trị dân chủ và có thể xem như đây là một trong những giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam Đó là dân chủ nông thôn nảy sinh trong quá trình dựng nước và giữ nước, là dân chủ công xã dựa trên sự bảo tồn các quan

hệ cộng đồng và một số biện pháp thân dân của các vương triều tiến bộ trong điều kiện phân hoá giai cấp và yêu cầu bức thiết của cuộc đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, bảo tồn và phát triển dân tộc

Những yếu tố dân chủ đó đã tác động không nhỏ tới văn hoá truyền thống Việt Nam, trong việc duy trì, củng cố sức mạnh cộng đồng để phát triển đất nước trước sức tác động nghiệt ngã của thiên nhiên và trước những kẻ thù xâm lăng, hung tàn luôn có tiềm lực vật chất mạnh hơn Điều đó cho thấy, những nhu cầu và hoạt động thể hiện tính dân chủ là kết quả của tiến trình bảo tồn và phát triển dân tộc, là đòi hỏi nội tại của dân tộc ta và là một nội dung

15

của chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam Do vậy, những biểu hiện dân chủ trong văn hoá truyền thống Việt Nam với các giá trị của nó, dù còn giản đơn, chưa trở thành một học thuyết, nhưng cũng là một cơ sở văn hoá vững chắc, thuận lợi để Hồ Chí Minh có thể so sánh, chọn lọc tiếp thu những giá trị dân chủ của nhân loại và chủ nghĩa Mác - Lênin

1.1.2 Tác động của văn hóa phương Đông và phương Tây đối với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Quá trình hoạt động trên con đường đi tìm chân lý đã tạo điều kiện cho

Hồ Chí Minh có cơ sở căn bản để tiếp thu, chọn lựa con đường phù hợp với dân tộc Người đã hoạt động trong phong trào công nhân và nhân dân lao động một số nước trên thế giới; đến với nhân dân cần lao ở các nước thuộc địa đang bị chủ nghĩa thực dân nô dịch; học tập, nghiên cứu các trào lưu tư tưởng, các thể chế chính trị; tiếp thu tư tưởng cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin; chọn lựa con đường cứu nước, giải phóng dân tộc là con đường cách mạng vô sản; đứng về phía Quốc tế Cộng sản; tham gia Đảng Cộng sản Pháp

Từ đó, Hồ Chí Minh nghiên cứu để xây dựng lý luận về cách mạng thuộc địa, trước hết là lý luận cách mạng để giải phóng dân tộc Việt Nam, xây dựng các nhân tố cách mạng của dân tộc, tổ chức và lãnh đạo cách mạng Việt Nam tiến lên giành những thắng lợi vĩ đại vì độc lập của dân tộc, tự do của toàn dân Đó cũng là nền tảng cơ bản để Người tiếp thu những giá trị dân chủ của nhân loại

và xây dựng tư tưởng dân chủ của mình

Xuất thân trong một gia đình khoa bảng, trước khi ra đi tìm đường cứu nước, dù phải tiếp cận những tri thức thông qua nền giáo dục theo kiểu Hán học hay của phương Tây, Hồ Chí Minh cũng đã được trang bị một học vấn thấm đậm chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam Cũng chính vì vậy,

sự mất còn của dân tộc Những giá trị văn hóa phương Đông đặc biệt là Nho giáo

mà Hồ Chí Minh tiếp thu đó là phải xem dân là gốc nước Người khẳng định: nhân

dân là gốc, công nông là gốc của cách mạng Trong Nho giáo cũng đã nói đến chữ tín, đến dân tin Có được dân tin thì triều chính mới vững vàng Và để được dân tin thì theo Khổng Tử phải làm hàng loạt việc có liên quan tới dân như phải làm sao cho được lòng dân, đáp ứng nguyện vọng của dân, loại trừ cái dân không thích Kế thừa và phát triển quan niệm này, Hồ Chí Minh luôn đề cao yêu cầu đối với những người làm chính trị, những cán bộ lãnh đạo chính trị phải làm sao được dân tin, dân yêu, không phải để lấy lòng dân, để lợi dụng dân mà phải rèn luyện phẩm chất, năng lực để vừa là người đầy tớ vừa là người lãnh đạo dân, hết lòng thương dân, vì dân, việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh Hồ Chí Minh yêu cầu những người làm chính trị phải tu dưỡng rèn luyện suốt đời cả trong đấu tranh giành chính quyền và trong xây dựng đất nước khi đã nắm được chính quyền

Người tiếp thu và vận dụng sáng tạo học thuyết Nho giáo Trong nhiều tác phẩm, bài viết, bài nói, Người sử dụng nhiều mệnh đề Nho giáo và đem lại

cho nó những ý nghĩa mới Trong bài Phong trào cộng sản quốc tế viết năm

1924, Hồ Chí Minh đã phân tích các vấn đề kinh tế như chế độ ruộng đất, chế

độ lao động Trung Hoa cổ đại và tóm tắt tư tưởng tiến bộ của các nhà tư tưởng phương Đông như:

Nhận xét đó cho thấy, Hồ Chí Minh hiểu biết rất sâu sắc về lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa phương Đông, đặc biệt là văn hóa Trung Hoa

Đối với Phật giáo, Hồ Chí Minh rất tâm đắc với quan niệm về lòng từ

bi, bác ái, cứu khổ cứu nạn, thương người như thể thương thân,…đã hòa vào văn hóa dân tộc và làm sâu sắc thêm tinh thần dân chủ trong văn hóa Việt Nam Phật giáo đã có đóng góp to lớn trong văn hóa dân tộc và làm sâu sắc thêm tinh thần dân chủ trong văn hóa Việt Nam Thiền phát Trúc Lâm ra đời

ở Việt Nam với chủ trương gắn bó giữa đạo và đời, tham gia vào đấu tranh chống kẻ thù dân tộc, bảo vệ đất nước là một minh chứng cụ thể

Những triết lý phật giáo đã được Việt Nam hóa theo hướng tích cực, trở nên ngày càng gắn bó với nhân dân và đất nước đã có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhận thức của Hồ Chí Minh Trên bình diện tư tưởng, Chủ tịch Hồ Chí Minh có nhiều mặt gần gũi, gặp gỡ với giáo lý Phật giáo Cốt tủy của Phật giáo là Từ bi hỷ xả, Vô ngã vị tha, Cứu khổ cứu nạn Điều mà Hồ Chí Minh quan tâm lớn nhất ở Phật giáo là vấn đề đoàn kết toàn dân vì nước Việt Nam Hòa bình, Thống nhất, Độc lập, Dân chủ và Giàu mạnh Trong thư gửi Hội Phật tử năm 1947, Người viết:

Đức Phật đại từ, đại bi, cứu khổ, cứu nạn, muốn cứu chúng sinh ra khỏi khổ nạn người phải hy sinh tranh đấu, diệt lũ ác ma Nay đồng bào ta đại đoàn kết, hy sinh của cải xương máu, kháng chiến đến cùng để đánh tan thực dân

18

phản động, để cứu quốc dân ra khỏi khổ nạn, để giữ gìn thống nhất và độc lập

Tổ quốc Thế là chúng ta làm theo lòng đại từ đại bi của Đức Phật Thích Ca, kháng chiến để đưa giống nòi ra khỏi ải nô lệ [35, tr.197]

Bên cạnh Nho giáo, Phật giáo, có thể tìm thấy tinh hoa văn hoá phương Đông cận đại cũng có những tác động mạnh mẽ tới sự hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh Đó là ảnh hưởng của chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn với chủ trương dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc Hồ Chí Minh đã không ngần ngại khẳng định chủ nghĩa Tôn Trung Sơn

có những chính sách phù hợp với điều kiện của nước ta với nội dung quan trọng là ba nguyên tắc: Dân tộc độc lập; Dân quyền tự do; Dân sinh hạnh phúc Trên lập trường, quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác - Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã thấy ở đó những tư tưởng tiến bộ, tích cực và có thể vận dụng vào cách mạng Việt Nam Người đã phát triển khái niệm “Độc lập - Tự

do - Hạnh phúc” lên một trình độ mới, mang tính giai cấp, tính nhân dân, tính dân tộc và tính cách mạng sâu sắc, triệt để của một cuộc cách mạng dân tộc dân chủ dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng tư tưởng Tiêu chí Độc lập – Tự do – Hạnh phúc của nước Việt Nam mới do Người nêu lên là sự gặp gỡ với tinh thần dân chủ đó dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, theo lập trường của giai cấp công nhân

Trong cuộc hành trình đi cứu nước, không chỉ chịu ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ phương Đông, mà Người còn tiếp xúc và hiểu thêm sâu sắc về dân chủ tư sản phương Tây Ngay từ đầu, khi ra đi tìm đường cứu nước, cứu dân, trước Cách mạng tháng Mười Nga, Hồ Chí Minh đã tiếp nhận trực tiếp

ba hình thức dân chủ tư sản hiện đại của nhân loại từ chính quê hương của nó:

Mỹ, Anh, Pháp

19

Trong cuộc hành trình sang các nước phương Tây để tìm con đường mới nhằm đưa dân tộc ta thoát khỏi cảnh nô lệ, Hồ Chí Minh đã có dịp tiếp xúc trực tiếp với các hình thức khác nhau của dân chủ tư sản

Hồ Chí Minh đến với văn hóa phương Tây khi đã có những kiến thức nhất định về truyền thống tốt đẹp của dân tộc: Nho giáo, Phật giáo…Người tiếp thu văn hóa phương Tây từ trước khi sang Pháp Trước hết đó là tư tưởng

tự do, bình đẳng, bác ái của cách mạng Tư sản Pháp (1789) Tiếp đó là những giáo lý của thiên chúa giáo Người đánh giá rất cao thiên chúa giáo, đặc biệt

là lòng nhân ái của Giê su

Văn minh phương Tây đem lại cho Nguyễn Ái Quốc những giá trị mà ở

phương Đông lúc bấy giờ chưa có Đó là những khái niệm: Tự do, bình đẳng, bác ái, nhân quyền, dân quyền, pháp quyền, dân chủ, cách mạng xã hội

Trong thực tiễn, Nguyễn Ái Quốc học được rất nhiều về các mô hình tổ chức đời sống nhà nước và đời sống xã hội theo hình thức chính thể cộng hoà dân chủ Những giá trị tiến bộ của phương Tây đã ảnh hưởng rất sâu sắc đến

tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc Trong Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Người viết: mọi người sinh ra đều bình đẳng, quyền được sống, quyền tự do và mưu cầu hạnh phúc Tạo hoá đã ban cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được Những giá trị mà theo Hồ Chí Minh là quý nhất như “Độc lập” “Tự do”,…là cái trời ban, nghĩa là “quyền tự nhiên”, không có trong các chế độ phong kiến chuyên chế phương Đông, ở các nước thuộc địa

Cuối năm 1917, Người từ Anh sang Pháp, sống và hoạt động tại Pari Đây là một quyết định có ý nghĩa lịch sử, mở ra một thời kỳ mới trong cuộc đời của mình Người được tiếp xúc trực tiếp với các tác phẩm của các nhà tư

Không chỉ chịu ảnh hưởng của các tư tưởng dân chủ tư sản này mà Người còn thực hành dân chủ qua các hoạt động chính trị của mình trên quê hương của các nhà tư tưởng dân chủ tư sản phương Tây Người đứng trong hàng ngũ đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, tham gia hội họp, sinh hoạt trong các câu lạc bộ Đặc biệt, với ngòi bút sắc sảo, Người

đã tham gia viết báo, thực hành quyền tự do ngôn luận một cách triệt để Người đã hấp thụ tư tưởng dân chủ, hình thành phong cách dân chủ cả trong cuộc sống thực tiễn và cách sinh hoạt khoa học của Câu lạc bộ Phôbua, Hội Liên minh Nhân quyền,…Chính những hoạt động phong phú đó đã góp phần không nhỏ tới việc hình thành tư tưởng, phong cách dân chủ Hồ Chí Minh và quyết định lựa chọn một mô hình dân chủ cho Việt Nam

Năm 1919, Hồ Chí Minh đã sử dụng nền dân chủ tư sản để đưa yêu sách 8 điểm tới Hội nghị Vécxây để đòi những quyền dân chủ tối thiểu cho nhân dân ta Đó là những yêu sách đòi quyền tự do dân chủ đầu tiên của Việt Nam được trình bày trước thế giới do Hồ Chí Minh thực hiện Sau sự kiện yêu sách 8 điểm của Người gửi tới Hội nghị Vécxây đòi những điều đơn giản

kế thừa và đổi mới, vận dụng và phát triển

1.1.3 Chủ nghĩa Mác – Lênin – cơ sở lý luận trực tiếp hình thành

tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Các giá trị dân chủ của văn hóa phương Đông và phương Tây được Hồ Chí Minh tổng hợp, chọn lọc và kế thừa, làm giàu thêm hành trang tư tưởng dân chủ của mình Tuy nhiên, Người đã sớm nhận thấy trong các giá trị đó còn những thiếu sót cần bổ sung và hoàn thiện để có thể tìm thấy một mô hình đúng đắn Đến khi tìm hiểu chủ nghĩa Mác – Lênin, Người đã tìm thấy ở đó con đường đúng đắn những giá trị hoàn thiện trong hành trình cứu nước nói chung, cũng như tìm hiểu về dân chủ nói riêng Có thể khẳng định rẳng, cơ sở chủ yếu và quan trọng nhất tạo nên và hoàn thiện tư tưởng Hồ Chí Minh về

dân chủ là chủ nghĩa Mác - Lênin Bằng hành trang là chủ nghĩa yêu nước,

với những giá trị dân chủ truyền thống, tiếp thu những giá trị bất hủ, không thể chối cãi của tư tưởng dân chủ mà nhân loại đã đạt được và trải nghiệm thực tế qua các hình thức dân chủ tư sản điển hình nhất ở các nước phương Tây, Hồ Chí Minh, sau hàng chục năm tìm tòi, đã có sự lựa chọn đúng đắn và đến với chủ nghĩa Mác – Lênin

22

Trên cơ sở truyền thống văn hóa Việt Nam, Hồ Chí Minh tiếp thu tinh hoa văn hóa phương Đông, phương Tây và cuối cùng Người đến với chủ nghĩa Lênin Đây là bước ngoặt trong quá trình tìm đường cứu nước và quá trình phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Bước ngoặt đó đã đánh dấu

sự định hình và khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh thuộc hệ tư tưởng của giai cấp vô sản - chủ nghĩa Mác-Lênin, mang bản chất cách mạng và khoa học triệt để

Chủ nghĩa Mác - Lênin, Cách mạng Tháng Mười và thời đại mới đã đem lại cho Người câu trả lời đúng đắn nhất Đó là muốn có một Việt Nam độc lập có chủ quyền, nhân dân ta là người chủ và làm chủ cuộc sống của mình thì toàn dân tộc Việt Nam phải tự mình xóa bỏ ách nô lệ, rũ bỏ mọi gông xiềng giành lấy độc lập tự do thực sự bằng cách "đem sức ta mà giải phóng cho ta", dưới ánh sáng soi đường của chủ nghĩa Mác- Lênin

Sau thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế phát triển mạnh mẽ Năm 1919, quốc tế III Quốc tế Cộng sản được thành lập Quốc tế Cộng sản đã kiên quyết ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc ở nhiều nước phương Đông Trong bản sơ thảo lần thứ nhất Luận cương về những vấn đề dân tộc thuộc địa của Lênin được Đại hội lần thứ II - Quốc tế Cộng sản họp năm 1920 thông qua, đã vạch ra đường lối cơ bản cho phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa và phụ thuộc Lần đầu tiên trên báo Nhân đạo ngày 16 và 17 tháng 7 năm 1920 đã đăng sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin Chính nội dung của sơ thảo này đã thu hút Nguyễn Ái Quốc nhanh chóng, bởi sơ thảo đã phê phán mọi luận điểm sai lầm của những người đứng đầu Quốc tế II

về vấn đề dân tộc thuộc địa, lên án mạnh mẽ tư tưởng sô vanh nước lớn, tư

Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên Ngồi một mình trong phòng

mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: Hỡi đồng bào bị đoạ đầy đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta Từ đó tôi hoàn toàn tin theo Lênin và tin theo Quốc tế thứ ba [40, tr.127]

Theo Người, chủ nghĩa Mác - Lênin đã giải quyết được vấn đề cứu nước gắn liền với cứu dân, giải phóng dân tộc gắn liền với giải phóng xã hội, giải phóng con người, làm cho toàn thể nhân dân được sống trong một xã hội dân chủ thực sự Rõ ràng, về tư tưởng, Hồ Chí Minh chú ý đến giá trị dân chủ cao nhất và trước hết của mỗi con người trong những quốc gia nô lệ là sự giải phóng của Tổ quốc và cùng với sự giải phóng này là giải phóng triệt để con người Với Hồ Chí Minh, không có giải phóng dân tộc thì không thể nói đến bất kì một giá trị dân chủ nào cho con người, nhưng giải phóng dân tộc phải

đi tới giải phóng con người một cách triệt để

Hồ Chí Minh đã vận dụng những lý luận đúng đắn, sáng tạo của chủ nghĩa Mác - Lênin về dân chủ Người đặc biệt tán thành quan điểm: Dân chủ

là một nhu cầu khách quan của nhân dân lao động, dân chủ là quyền lực thuộc

về nhân dân Đến với chủ nghĩa Mác – Lênin và hiểu sâu sắc bản chất khoa

24

học và cách mạng trong lý luận về dân chủ đã giúp Hồ Chí Minh hoàn thiện

tư tưởng của mình Nền dân chủ nước ta do Người chỉ đạo xây dựng thể hiện

rõ nét bản chất của dân chủ xã hội chủ nghĩa trên mọi lĩnh vực Trước hết, trong lĩnh vực chính trị, Hồ Chí Minh khẳng định: Trong chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa thì bao nhiêu quyền lực đều là của dân, bao nhiêu sức mạnh đều

ở nơi dân, bao nhiêu lợi ích đều là vì dân chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhà nước xã hội chủ nghĩa do đó, về thực chất là của nhân dân, do nhân dân

và vì nhân dân Đây cũng chính là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng: Bản chất chính trị của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là sự lãnh đạo chính trị của giai cấp công nhân thông qua đảng của nó đối với toàn xã hội, nhưng không phải chỉ để thực hiện quyền lực và lợi ích riêng cho giai cấp công nhân

mà chủ yếu là để thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn thể nhân dân, trong

đó có giai cấp công nhân Trên lĩnh vực kinh tế, Người khẳng định dân chủ trong lĩnh vực kinh tế là yếu tố cơ bản để thực hiện dân chủ trong các lĩnh vực còn lại Người cũng khẳng định quyền sở hữu về tư liệu sản xuất trong các thành phần kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa Đây chính là

sự kế thừa lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và thực tiễn xây dựng nước Nga sau Cách mạng Tháng Mười Trên lĩnh vực văn hóa – xã hội, Người chỉ đạo xây dựng đời sống văn hóa mới, xã hội mới lấy con người làm trung tâm, phát huy toàn diện các quyền dân chủ trong đời sống văn hóa – xã hội Những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về dân chủ trong lĩnh vực văn hóa – xã

hội được Người vận dụng sáng tạo vào thực tiễn Việt Nam

Để tiếp thu tinh hoa văn hoá dân tộc và nhân loại, tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin một cách sâu sắc về vấn đề dân chủ, đòi hỏi phải có một tầm nhìn bao quát, một trí tuệ sắc sảo của một tài năng kiệt xuất Với hiểu biết

Vì vậy, có thể nói, tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh được hình thành có cội nguồn, có điểm xuất phát từ dân tộc, được nâng lên tầm Nhân loại và phù hợp với sự tiến hoá của thời đại Với các yếu tố Dân tộc - Thời đại - Nhân loại, tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh không chỉ được nhân dân Việt Nam chấp nhận

mà còn phù hợp với yêu cầu chung của nhân loại và thuận theo xu thế phát triển chung của loài người

Rõ ràng, trong tư tưởng Hồ Chí Minh đã có sự tiếp thu nhiều di sản tư tưởng trong văn hoá nhân loại, nhưng đây là một sự tiếp thu đặc biệt, sự tiếp thu có kế thừa, chọn lọc để tạo ra một giá trị tư tưởng độc đáo, mới mẻ, cách mạng

Có thể nói, tư tưởng Hồ Chí Minh đã vượt qua chiếc áo chật trong tư tưởng tu thân của Khổng Tử Chủ nghĩa nhân văn hành động của Hồ Chí Minh đã vượt xa lòng thương người của tôn giáo Giêsu Sự vận dụng sáng tạo

26

phép biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin vào việc giải quyết những vấn đề dân tộc ở Việt Nam đã làm phong phú phép biện chứng duy vật và mang một sức mạnh mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh Chủ nghĩa yêu nước quốc tế ở Hồ Chí Minh khác hẳn với chủ nghĩa yêu nước chật hẹp Quan điểm về tính nhân dân với lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội của Hồ Chí Minh khác rất xa với chủ nghĩa Tam dân Tôn Trung Sơn Phong cách tư duy của Hồ Chí Minh là phong cách tư duy tổng hợp, khái quát, độc lập, tự chủ, sáng tạo gắn với thực tiễn đang vận động

1.1.4 Trí tuệ, phẩm chất và nhân cách của Hồ Chí Minh

Tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm hoạt động tinh thần của cá nhân, do Người sáng tạo trên cơ sở những nhân tố khách quan Do đó, tư tưởng Hồ Chí Minh phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố nhân cách, phẩm chất và năng lực tư duy của chính người sáng tạo ra nó

Nhân cách, phẩm chất, tài năng của Hồ Chí Minh đã tác động rất lớn đến

sự hình thành và phát triển tư tưởng của Người Đó là một con người sống có hoài bão, có lý tưởng, yêu nước, thương dân, có bản lĩnh kiên định, có lòng tin vào nhân dân, khiêm tốn, bình dị, ham học hỏi, nhạy bén với cái mới, thông minh, có hiểu biết sâu rộng, có phương pháp biện chứng, có đầu óc thực tiễn Chính nhờ vậy, Người đã khám phá sáng tạo về lý luận cách mạng thuộc địa trong thời đại mới, xây dựng được một hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc và sáng tạo về cách mạng Việt Nam, đã vượt qua mọi thử thách, sóng gió trong hoạt động thực tiễn, kiên trì chân lý, định ra các quyết sách đúng đắn và sáng tạo, biến tư tưởng thành hiện thực cách mạng

Hồ Chí Minh là một người có phẩm chất cá nhân tiêu biểu, một nhân cách chính trị vĩ đại của thời đại Phẩm chất cá nhân của Hồ Chí Minh thể

27

hiện trước hết ở tình yêu quê hương, đất nước, yêu nhân dân sâu sắc gắn liền với lý tưởng và tình cảm cách mạng Sức mạnh của tình cảm yêu nước, thương dân đã thúc đẩy Người làm cách mạng, làm chính trị và chỉ có làm cách mạng, làm chính trị với động cơ chân chính vì dân mới đảm bảo thực sự cho lý tưởng vì nước, vì dân được thực hiện Tư tưởng vì dân, lấy dân làm gốc không chỉ là quan điểm nhân văn mà còn là một quan điểm chính trị đặc sắc của Hồ Chí Minh

Phẩm chất, năng lực tạo thành nhân cách của Hồ Chí Minh thể hiện ở chí hướng, nhân sinh quan, thế giới quan khoa học, lý tưởng sống, niềm tin sâu sắc vào sự nghiệp cứu dân, cứu nước: sự nghiệp cách mạng của nhân dân Việt Nam và nhân dân lao động toàn thế giới, đó là con đường cứu nước và giải phóng dân tộc gắn liền với cách mạng vô sản và chủ nghĩa xã hội Năng lực trí tuệ của Hồ Chí Minh thể hiện ở trình độ vận dụng lý luận vào thực tiễn một cách sáng tạo, hợp lý Hồ Chí Minh là một nhà cách mạng, một nhà hoạt động chính trị mẫu mực về "học đi đôi với hành, lý luận gắn liền thực tiễn", thực tiễn cuộc sống và thực tiễn đấu tranh cách mạng

Phẩm chất của Hồ Chí Minh còn thể hiện ở sức mạnh và ý chí Sức mạnh và ý chí đó của Người đã cổ vũ sự quyết tâm cao độ của hàng triệu triệu con người Việt Nam và nhân loại tiến bộ trong đấu tranh cách mạng để thực hiện mục tiêu giải phóng

Tất cả những phẩm chất, trí tuệ và nhân cách của Hồ Chí Minh được phát huy trong suốt cuộc đời hoạt động chính trị của Người Nhờ vậy, giữa muôn vàn lý thuyết và học thuyết khác nhau, đối lập nhau, đúng - sai, thật - giả đan xen lẫn lộn, Hồ Chí Minh vẫn tìm ra được mục tiêu, lý tưởng cách mạng đúng đắn và con đường đi tới mục tiêu, lý tưởng đó Giữa thực tiễn vô

28

cùng sinh động với bao tình huống phức tạp, khó khăn, bao sóng gió thử thách, có khi đe dọa cả cuộc sống và sinh mệnh của mình, Người vẫn vươn lên, vẫn kiên trì chân lý, để có những quyết định đúng đắn và sáng suốt, những hoạt động sáng tạo để biến tư tưởng thành hiện thực

1.2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ

1.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực chính trị

Tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh trong lĩnh vực chính trị được diễn giải rất rõ ràng và ngày càng hoàn chỉnh Có thể thấy, tuổi 13 bị hấp dẫn bởi những từ Tự do, Bình đẳng, Bác ái, đến khi Người đưa yêu sách 8 điểm tới Hội nghị Vécxây, năm 1919, và sau đó là sự lựa chọn đúng đắn con đường cách mạng cho dân tộc Việt Nam, vấn đề dân chủ trong lĩnh vực chính trị luôn luôn được đặt ra như một trong những tiêu chí để Hồ Chí Minh phê phán, lựa chọn và hoàn thiện và đưa vào thực tiễn cách mạng nước ta

Quan điểm Hồ Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực chính trị cho thấy rằng, quyền lực của nhân dân được khẳng định bằng Hiến pháp và pháp luật, được bảo đảm trong việc tổ chức ra nhà nước dân chủ mới của dân, do dân và

vì dân Quan điểm đó thể hiện ở những vấn đề cơ bản sau đây:

Thứ nhất, Người khẳng định dân chủ quyền lực của nhân dân

Người nói: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” [36, tr 515]

Quan niệm địa vị cao nhất là dân được Người giải thích ngắn gọn vì dân là chủ Theo Hồ Chí Minh, địa vị là chủ được quyết định bởi mọi quyền hành và lực lượng là của dân, mọi công việc là do dân và do đó, thành quả của

29

nền dân chủ với địa vị cao nhất là nhân dân thì mọi lợi ích là của dân chứ không phải của một thiểu số nào

Ngay từ năm 1941, khi xây dựng chương trình của Mặt trận Việt Minh,

Hồ Chí Minh đã thiết kế chế độ dân chủ cộng hoà cho nước ta sau khi cuộc cách mạng do nhân dân thực hiện thắng lợi Với thắng lợi của cuộc cách mạng do nhân dân tiến hành, quan Tuyên ngôn độc lập, Hồ Chí Minh đã tuyên bố trước toàn thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam mới – nước Việt Nam dân chủ cộng hoà với mục tiêu phấn đấu cũng chính là tiêu chí chung của toàn thể nhân dân Việt Nam: Độc lập, Tự do, Hạnh phúc Mục tiêu đó thể hiện nội dung lớn nhất, khái quát nhất của nền dân chủ ở nước ta là sự gắn bó hữu cơ của độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội

Trước hết, vị thế quyền làm chủ và là làm chủ của nhân dân được khẳng định qua Tuyên ngôn độc lập do Người soạn thảo, trong đó các giá trị

về dân chủ gắn liền với bình đẳng và công bằng xã hội…Những nội dung thể hiện các giá trị về dân chủ của Tuyên ngôn độc lập lại được khẳng định bằng một bản Hiến pháp thấm đậm tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh và cũng chính Người lại sáng lập nhà nước dân chủ ở nước ta

Hiến pháp 1946 đặt cơ sở pháp lý đầu tiên chi việc thực hiện quyền lực của nhân dân trong điều kiện lịch sử khó khăn lúc đó Và cũng vì vậy, trong

Lời nói đầu của Hiến pháp 1946 đã khẳng định ngay: “Nhiệm vụ của dân tộc

ta trong giai đoạn này là bảo toàn lãnh thổ, giành độc lập hoàn toàn và kiến thiết quốc gia trên nền tảng dân chủ”1 [6, tr 76] Trên cơ sở đó, Quốc hội Việt

1 Đây là lời nói đầu của Hiến pháp dân chủ đầu tiên ở nước ta – Hiến pháp năm 1946 và cũng là hiến pháp

duy nhất trong bốn hiến pháp của nước ta có Lời nói đầu chỉ rõ nguyên tắc xây dựng Hiến pháp (Phạm Hồng Chương trích dẫn từ Hiến pháp Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003, tr.7)

30

Nam có nhiệm vụ phải xây dựng Hiến pháp nước nhà dựa trên ba nguyên tắc

cơ bản sau đây:

- Đoàn kết toàn dân không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo

- Đảm bảo các quyền tự do dân chủ

- Thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của dân1

[6, tr.77] Những nguyên tắc trong xây dựng Hiến pháp được tuân thủ và khẳng định ở Chương I – Chính thể, trong điều 1 của Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam mới do Hồ Chí Minh làm Trưởng ban soạn thảo:

Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hoà

Cũng ngay ở chương I, điều 1 của Hiến pháp năm 1946 đã khẳng định một cách rõ ràng quyền lực của nhân dân:

"Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, trai gái, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo"2

Hiến pháp năm 1946 cũng quy định những quyền cụ thể cho Quốc hội , Chủ tịch nước, Chính phủ, Toà án và chính quyền cấp tỉnh Toàn bộ quyền lực tập trung trong nhân dân Điều này thể hiện rõ nhất khái niệm dân chủ theo tư tưởng Hồ Chí Minh Tư tưởng dân chủ của Người thể hiện sâu sắc tư tưởng nhân văn của con người Việt Nam, thể hiện chiều sâu của triết lý phương Đông và cũng chính tư tưởng đó tạo nên sức mạnh Việt Nam trong xây dựng đất nước nói chung cũng như trong quá trình hoàn thiện nền dân chủ nước nhà Người đã viết: “Nghĩ cho cùng vấn đề tư pháp cũng như mọi

2 Phạm Hồng Chương trích dẫn từ Hiến pháp Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003, tr.7

31

vấn đề khác, trong lúc này là vấn đề ở đời và làm người Ơ đời và làm người

là phải thương nước, thương dân, thương nhân loại bị khổ đau, áp bức” [43,tr.85]

Thứ hai, xây dựng nhà nước dân chủ, vì dân

Về nhà nươc dân chủ, vì dân trong tư tưởng của Hồ Chí Minh, đó là nhà nước phục vụ nhân dân, lấy lợi ích của nhân dân làm mục đích tối cao Người khẳng định rằng “nhiệm vụ của chính quyền dân chủ là phục vụ nhân dân” [40, tr.606] và “mọi công việc đều vì lợi ích của nhân dân mà làm” [36, tr.66]…"Trong xã hội không có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ cho lợi ích của nhân dân" [38, tr.276]

Hồ Chí Minh cho rằng nhà nước vì dân là nhà nước “việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân phải hết sức tránh” [34, tr.47] Trong nhà nước vì dân, nhân dân là người chủ, địa vị cao nhất trong xã hội thuộc về nhân dân, thì mối quan hệ giữa nhân viên nhà nước với nhân dân được xây dựng trên cơ sở tin cậy, yêu quý nhau Người từng nói “dân muốn

gì, ta phải làm nấy” [43, tr.148] Để tạo được mối quan hệ tốt đẹp đó, Hồ Chí Minh đã thường xuyên giáo dục, rèn luyện đội ngũ cán bộ công chức nhà nước có tinh thần phục vụ nhân dân, có đạo đức cách mạng trong sáng

Hồ Chí Minh thường xuyên giáo dục, rèn luyện đội ngũ cán bộ nhà nước tinh thần phục vụ nhân dân vô điều kiện trên cơ sở của sự tin cậy, yêu quý, tôn trọng và hiểu biết nhau Đội ngũ cán bộ nhà nước không phải là

“quan cách mạng” đè đầu cưỡi cổ dân,thu vén lợi ích riêng mà phải vừa là đầy

tớ cho nhân dân, công bộc của nhân dân, vừa là người lãnh đạo thật trung thành của nhân dân Người nói: “Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta” [34, tr.56] Người luôn nhắc nhở cán bộ đảng viên phải luôn

32

gần dân, hiểu biết dân, học hỏi dân Người kịch liệt phê phán và đòi hỏi loại

trừ những kẻ quan liêu, thoái hóa, những kẻ miệng thì nói dân chủ, nhưng làm việc theo lối quan chủ Người đã chỉ ra: "Nguyên nhân bệnh ấy là: Xa

nhân dân…khinh nhân dân…sợ nhân dân…không tin cậy nhân dân…không biết nhân dân…không yêu thương nhân dân"[36, tr.292] Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là nội dung đạo đức cách mạng mà suốt đời chủ tịch Hồ Chí Minh đã dày công vun đắp, bồi dưỡng cho từng cán bộ, viên chức nhà nước, đảng viên của đảng cầm quyền Người khẳng định: “Tham ô, lãng phí, quan liêu là những xấu xa của xã hội cũ…Chúng ta muốn xây dựng một xã hội mới, một xã hội tự do bình đẳng, một xã hội cần, kiệm, liêm, chính – cho nên chúng ta phải tẩy cho sạch hết những thói xấu của xã hội cũ” [36, tr.496]

Để xây dựng cho được một nhà nước trong sạch vững mạnh và đảm bảo quyền dân chủ cho con người, Hồ Chí Minh nêu lên vấn đề phải chống cho được nạn tham ô lãng phí Đó là những "kẻ thù khá nguy hiểm vì nó không mang gươm, mang súng, mà nó nằm trong các tổ chức của ta, làm hỏng việc của ta" [36, tr.490] Muốn sửa chữa tận gốc quan liêu, tham nhũng phải ra sức thực hành dân chủ, Người nêu rõ trước hết phải thực hành dân chủ trong đảng, trong các cơ quan nhà nước, từ chính quyền làng xã trở lên để phát triển dân chủ trong toàn xã hội Người còn nhấn mạnh, muốn chống được quan liêu, lãng phí tham ô, tham nhũng, muốn thực hành được dân chủ rộng rãi, đúng đắn không bị làm cho biến dạng lệch lạc thành những phản dân chủ, phải áp dụng tổng hợp mọi biện pháp từ phát triển kinh tế, văn hoá, giáo dục, đạo đức cách mạng, đến tăng cường pháp luật kỷ cương xã hội, phải giáo dục đạo đức và ý thức pháp luật cho nhân dân, và nhân dân phải có điều kiện tham gia trực tiếp vào công việc quản lý nhà nước

33

Hồ Chí Minh đã khẳng định nhà nước dân chủ kiểu mới của chế độ ta

là nhà nước của dân, do dân, vì dân,lấy khối liên minh công – nông – trí làm nền tảng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam,với bộ máy nhà nước thống nhất từ Trung ương đến địa phương tạo thành một hệ thống để bộ máy

đó có đủ năng lực thực hiện tốt những nhiệm vu do thực tiễn đặt ra Một nhà nước trong sạch và sáng suốt bao giờ cũng là nhân tố sống còn của chính trị dân chủ

Để làm được điều đó, Hồ Chí Minh cho rằng Đảng “phải thật sự tôn trọng quyền làm chủ của nhân… phải luôn chăm lo đến đời sống của quần chúng Phải “chí công vô tư” và có tinh thần “lo trước thiên hạ vui sau thiên hạ” [40, tr.311], không những thế Đảng còn phải tạo được uy tín, niềm tin trong nhân dân Và tư tưởng xuyên suốt trong quan điểm dân chủ của Hồ Chí Minh là “…làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” [43, tr.161] Đó cũng chính là điều mong ước cuối cùng của Người: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh,và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới” [42, tr.500]

Thứ ba, xây dựng Đảng và các tổ chức chính trị xã hội vững mạnh, phát huy quyền làm chủ của nhân dân

Theo tư tưởng của Người, xây dựng Đảng và các tổ chức chính trị xã hội vững mạnh trước hết tạo tiền đề căn bản cho việc thực hiện quyền dân chủ của nhân dân Xây dựng Đảng để phát huy dân chủ trước hết phải thực hiện dân chủ trong Đảng Cùng với việc tuân thủ những nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt đảng của chủ nghĩa Mác - Lênin trong xây dựng Đảng kiểu mới của giai

sự Đảng phải là tấm gương thực hành dân chủ

Hiểu rõ nhiệm vụ của một đảng lãnh đạo chế độ dân chủ, Hồ Chí Minh luôn chú trọng tới vấn đề tư cách, phẩm chất của đảng viên và cán bộ của đảng Người cho rằng, Đảng phải luôn chú ý tăng cường mối quan hệ giữa Đảng với nhân dân, học hỏi, vận động nhân dân, phải xứng đáng là người lãnh đạo và là người đầy tớ trung thành của nhân dân:

Đảng ta là một Đảng cầm quyền Mỗi đảng viên và cán bộ phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, thật sự cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô

tư Phải giữ gìn Đảng ta thật trong sạch, phải xứng đáng là người lãnh đạo, là người đầy tớ thật trung thành của nhân dân [16, tr.526]

Cùng với sự chú trọng nâng cao phẩm chất và năng lực của Đảng, Hồ Chí Minh còn quan tâm đến việc xây dựng các tổ chức chính trị , nghề nghiệp, xã hội khác nhau của nhân dân và coi đó là những lực lượng xây dựng

và thúc đẩy sự phát triển nền dân chủ

Bên cạnh đó, ngoài việc xây dựng các yếu tố trong hệ thống chính trị vững mạnh, dân chủ, kỉ cương, Người đặc biệt chú trọng vấn đề phát huy quyền làm chủ của nhân dân Một trăn trở lớn đối với Người là làm thế nào để dân biết hưởng, biết dùng quyền dân chủ, dám nói, dám làm để biến dân chủ

từ Hiến pháp thành thực tiễn trong cuộc sống Theo Hồ Chí Minh, để nhân