phçn hai h¦íng dén thùc hiön chuèn kiõn thøc kü n¡ng m«n lþch sö líp 10 ch­¬ng tr×nh chuèn 124 lþch sö thõ giíi thêi nguy£n thuû cæ §¹i vµ trung §¹i chñ ®ò 1 x héi nguy£n thuû a chuèn kiõn thøc kü

+ Sù ph¸t triÓn vµ t«i luyÖn truyÒn thèng yªu níc trong c¸c thÕ kØ phong kiÕn ®éc lËp : c¸c biÓu hiÖn cña truyÒn thèng yªu níc trong qu¸ tr×nh dùng níc vµ gi÷ níc.... + Cïng víi nÒn ®éc [r]

Phần hai

HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

môn lịch sử lớp 10 chơng trình chuẩn

LịCH Sử THế GIớI THờI NGUYÊN THUỷ,

Cổ ĐạI Và TRUNG ĐạI

Chủ đề 1

Xã HộI NGUYÊN THUỷ

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Nguồn gốc con ngời và quá trình chuyển biến từ vợn cổ thành

Ngời tối cổ, Ngời tinh khôn

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạn

đầu của xã hội nguyên thuỷ

Vai trò của công cụ bằng kim loại và sự tiến bộ của sản xuất, quan

hệ xã hội

Nêu quá trình tan rã của xã hội nguyên thuỷ và hiểu nguyên

nhân của quá trình đó

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Nguồn gốc loài ngời và quá trình chuyển biến từ vợn cổ thành Ngời tối cổ, Ngời tinh khôn

Biết đợc nguồn gốc loài ngời và quá trình chuyển biến từ vợn cổ thành Ngời tối cổ, Ngời tinh khôn :

Khái niệm vợn cổ (hình thành khái niệm)+ Nguồn gốc của loài ngời : do quá trình tiến hoá của sinh giới.+ Thời gian tồn tại : khoảng 6 đến 15 triệu năm trớc

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc điểm : đứng và đi bằng 2 chân, 2 chi trớc có thể cầm, nắm ;

ăn hoa quả, củ và cả động vật nhỏ (mô tả theo kênh hình)

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịa điểm tìm thấy hoá thạch : Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Phi, Tây á, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á(xác định trên lợc đồ)

Ngời tối cổ :+ Thời gian tồn tại : từ khoảng 4 triệu đến 4 vạn năm trớc

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc điểm : đã là ngời, hoàn toàn đi đứng bằng 2 chân, đôi tay đãtrở nên khéo léo, thể tích sọ não lớn và hình thành trung tâm phát tiếngnói trong não tuy nhiên dáng đi còn lom khom, trán thấp và bợt rasau, u mày cao (miêu tả theo kênh hình)

+ Biết chế tạo công cụ và phát minh ra lửa

+ Nơi tìm thấy di cốt : Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Phi, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á, Trung Quốc, châu

Âu (sử dụng lợc đồ để giới thiệu)

Ngời tinh khôn :

+ Thời gian xuất hiện : 4 vạn năm trớc

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc điểm : có cấu tạo cơ thể nh ngời ngày nay, thể tích sọ não

lớn, t duy phát triển (miêu tả theo kênh hình, lập bảng so sánh Ngời tối

cổ và Ngời tinh khôn)

+ Nơi tìm thấy di cốt : ở khắp các châu lục

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộng lực của quá trình chuyển biến từ vợn thành ngời :

+ Do vai trò của quy luật tiến hoá

+ Vai trò của lao động đã tạo ra con ngời và xã hội loài ngời

2 Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai

đoạn đầu của xã hội nguyên thuỷ

Trình bày đợc về đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội

trong giai đoạn đầu của xã hội nguyên thuỷ ; giải thích đợc khái niệm

công xã thị tộc mẫu hệ :

Giai đoạn đầu của xã hội nguyên thuỷ gồm 2 giai đoạn nhỏ là bầy

ngời nguyên thuỷ và công xã thị tộc Công xã thị tộc lại bao gồm : công

xã thị tộc mẫu hệ và công xã thị tộc phụ hệ Khi công xã thị tộc phụ hệ

hình thành và phát triển cũng là lúc xã hội nguyên thuỷ bắt đầu tan rã ;

trong xã hội mà trớc hết là trong gia đình đã bắt đầu xuất hiện sự bất

bình đẳng và sự đối kháng Vì vậy, có thể coi công xã thị tộc phụ hệ

thuộc "giai đoạn cuối" của công xã nguyên thuỷ

Về nội dung này có các "đơn vị kiến thức" sau đây :

a) Thời kì bầy ngời nguyên thuỷ

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống vật chất : biết sử dụng đá ghè, đẽo thô sơ làm công cụ ;sống chủ yếu nhờ săn bắt, hái lợm ; ở trong các hang động, mái đá ;biết làm ra lửa để sởi và nớng chín thức ăn (sử dụng kênh hình)

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống tinh thần : đã có ngôn ngữ và mầm mống của tôn giáo,nghệ thuật nguyên thuỷ

Tổ chức xã hội : sống thành từng bầy gồm 5 – 7 gia đình,không ổn định

b) Công xã thị tộc mẫu hệ

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống vật chất : sử dụng công cụ bằng đá mài, xơng và sừng ;kinh tế chủ yếu nhờ trồng trọt và chăn nuôi nguyên thuỷ kết hợp với săn bắn, hái lợm ; biết làm đồ gốm, dệt vải, đan lới đánh cá, làmnhà ở

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống tinh thần : ngôn ngữ, tôn giáo và nghệ thuật nguyênthuỷ phát triển (tô tem, vạn vật hữu linh, ma thuật, thờ cúng tổ tiên ;hội hoạ, điêu khắc và sử dụng đồ trang sức)

Tổ chức xã hội : thị tộc và bộ lạc ; quan hệ huyết thống, cùnglàm chung, hởng chung

3 Vai trò của công cụ bằng kim loại và sự tiến bộ của sản xuất, quan hệ xã hội

Biết đợc sự xuất hiện công cụ bằng kim loại, hiểu đợc hệ quả của việc sử dụng công cụ bằng kim loại :

Sự xuất hiện công cụ bằng kim loại :+ Sự phát triển từ công cụ đồ đá sang công cụ bằng kim loại

+ Khoảng 5500 năm trớc, phát hiện đồng đỏ Nơi phát hiện sớmnhất là Tây á và Ai Cập

+ Khoảng 4000 năm trớc, phát hiện đồng thau ở nhiều nơi (trong

đó có Việt Nam)

+ Khoảng 3000 năm trớc, con ngời đã biết sử dụng đồ sắt

 Hệ quả của việc sử dụng công cụ bằng kim loại :

+ Tính vợt trội của nguyên liệu đồng và sắt so với đá, xơng

và sừng

+ Sự tiến bộ của kĩ thuật chế tác công cụ : kĩ thuật luyện kim, đúc

đồng và sắt ; loại hình công cụ mới : lỡi cuốc, lỡi cày bằng sắt (sử

dụng kênh hình, tài liệu)

+ Sản xuất phát triển : nông nghiệp dùng cày (khai phá đất hoang,

mở rộng diện tích trồng trọt) ; thủ công nghiệp (luyện kim, đúc đồng,

làm đồ gỗ ) ; năng suất lao động tăng, làm xuất hiện một lợng sản

phẩm thừa thờng xuyên

+ Quan hệ xã hội : công xã thị tộc phụ quyền thay thế công xã thị

tộc mẫu quyền (hình thành khái niệm "công xã thị tộc phụ quyền" ; so

sánh hai giai đoạn của xã hội nguyên thuỷ)

4 Quá trình tan rã của xã hội thị tộc và nguyên nhân của quá

trình đó

Biết đợc quá trình tan rã của xã hội thị tộc đợc bắt đầu từ

khi xuất hiện công cụ bằng kim loại (từ khi hình thành công xã thị tộc

Do quá trình chiếm hữu của cải d thừa và khả năng lao động của

mỗi gia đình khác nhau làm xuất hiện kẻ giàu – ngời nghèo Xã hội

nguyên thuỷ chuyển dần sang xã hội có giai cấp

Nguyên nhân : do sự phát triển của sức sản xuất, làm xuất hiệncủa cải d thừa thờng xuyên

Chủ đề 2

Xã HộI Cổ ĐạI

Nội dung 1 CáC QUốC GIA Cổ ĐạI PHƯƠNG ĐÔNG

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Hiểu biết tình hình phát triển sớm ở Ai Cập, Lỡng Hà, Trung Quốc, ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ cổ đại và sự hình thành các quốc gia cổ đại ở ph-

ơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

Phân tích kết cấu xã hội và chế độ chuyên chế cổ đại ở phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

Trình bày một số thành tựu văn hoá của phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông cổ đại(lịch, chữ viết, toán học, kiến trúc )

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Tình hình phát triển sớm ở Ai Cập, Lỡng Hà, Trung Quốc,

ấn Độ cổ đại và sự hình thành các quốc gia cổ đại ở phơng Đông

nhỏ của ngời Su-me.

ở ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ : khoảng thiên niên kỉ III TCN, hình thành các quốc

gia cổ đại ở lu vực sông ấn

ở Trung Quốc : khoảng thế kỉ XXI TCN, hình thành vơng triều

nhà Hạ

Nh vậy, các nhà nớc ở phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông thời cổ đại đợc hình thành sớm

hơn ở Hi Lạp và Rô-ma tới hơn 1000 năm và sớm nhất

thế giới

Lập niên biểu về sự hình thành các quốc gia cổ đại phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

b) Quá trình hình thành nhà nớc

Khi xã hội nguyên thuỷ tan rã, đã hình thành các công xã Do nhu

cầu trị thuỷ và làm thuỷ lợi, các công xã tự liên kết thành các liên

minh công xã, rồi thành nhà nớc

c) Cơ sở và nguyên nhân của quá trình hình thành nhà nớc sớm

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnợc hình thành trên lu vực các dòng sông lớn, vì có :

+ Thuận lợi : đất phù sa màu mỡ và mềm, nớc tới đầy đủ

+ Khó khăn : trị thuỷ các dòng sông, phải làm kênh tới tiêu

Nông nghiệp phát triển sớm và cho năng suất cao, xuất hiện của

cải d thừa ngay từ khi cha có đồ sắt

Công tác thuỷ lợi đòi hỏi sự hợp sức và sáng tạo

2 Kết cấu xã hội và chế độ chuyên chế cổ đại ở phơng Đông

Nêu đợc các tầng lớp xã hội và địa vị của các tầng lớp, giai cấp

trong xã hội ; hiểu đợc về chế độ chuyên chế cổ đại phơng Đông :

 Xã hội cổ đại phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông phân hoá thành các tầng lớp

+ Nông dân công xã : là tầng lớp đông đảo nhất và có vai trò to lớn ;nhận ruộng đất canh tác và nộp tô thuế

+ Quý tộc : vua, quan lại và tăng lữ là giai cấp bóc lột có nhiều củacải và quyền thế

+ Nô lệ : số lợng không nhiều, chủ yếu phục vụ, hầu hạ tầng lớpquý tộc

+ Vẽ lợc đồ các giai cấp trong xã hội cổ đại phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

 Về chế độ chuyên chế cổ đại ở phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông :+ Khái niệm "chế độ chuyên chế cổ đại" là chế độ nhà nớc của xãhội có giai cấp đầu tiên ở phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông, trong đó vua là ngời đứng đầu, cóquyền lực tối cao

+ Quyền lực của vua : nắm cả pháp quyền và thần quyền, có têngọi khác nhau ở mỗi nớc : Pha-ra-ôn (Ai Cập), En-xi (Lỡng Hà) hayThiên tử (Trung Quốc)

Dới vua là bộ máy hành chính quan liêu, đứng đầu là quan Vidiahoặc Thừa tớng ; có chức năng thu thuế, trông coi và xây dựng cáccông trình công cộng và chỉ huy quân đội

3 Một số thành tựu văn hoá cổ đại phơng Đông

Trình bày đợc một số thành tựu văn hoá cổ đại phơng Đông :

Sự ra đời của lịch và thiên văn học :+ Gắn liền với nhu cầu sản xuất nông nghiệp và trị thuỷ các dòng sông

+ Nông lịch : một năm có 365 ngày đợc chia thành 12 tháng, tuần,ngày và mùa

+ Biết đo thời gian bằng ánh sáng Mặt Trời ; ngày có 24 giờ

Chữ viết :

+ C dân phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông là ngời đầu tiên phát minh ra chữ viết ;

đây là phát minh lớn của loài ngời

+ Thời gian xuất hiện chữ viết : khoảng thiên niên kỉ IV TCN

+ Giá trị : là những phát minh quan trọng, có ảnh hởng đến thành

tựu văn minh nhân loại

Kiến trúc :

+ Một số công trình kiến trúc tiêu biểu ở mỗi nớc : kim tự tháp ở

Ai Cập, thành Ba-bi-lon ở Lỡng Hà, những khu đền tháp kiểu kiến trúc

Hinđu ở ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ

+ Giá trị : là những di tích lịch sử văn hoá nổi tiếng thế giới, thể

hiện sức lao động và tài năng sáng tạo vĩ đại của con ngời

+ Quan sát các hình 4, 5 (SGK) và nêu nhận xét về các các công

trình kiến trúc ở đây

Lập bảng hệ thống kiến thức về các thành tựu văn hoá cổ đại

ph-ơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

Nội dung 2 CáC QUốC GIA Cổ ĐạI PHƯƠNG TÂY –

HI LạP Và RÔ-MA

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Phân tích điều kiện tự nhiên và quá trình xuất hiện nền văn minh

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Điều kiện tự nhiên và sự xuất hiện nền văn minh cổ đại Hi Lạp và Rô-ma

Trình bày đợc những đặc điểm của điều kiện tự nhiên và nền kinh

tế ; biết đợc sự xuất hiện nền văn minh Hi Lạp và Rô-ma :

 Điều kiện tự nhiên :

+ Vùng ven biển, nhiều đảo, đất canh tác ít và khô cứng đã tạo ranhững thuận lợi và khó khăn

+ Nền tảng kinh tế công – thơng : sự phát triển của thủ công nghiệp

và thơng nghiệp (nông nghiệp cũng nhằm xuất khẩu) ; kinh tế hàng hoá tiền tệ cổ đại

+ Hình thành trên cơ sở trình độ phát triển cao của sức sản xuất

(đồ sắt đã khá phổ biến) và nền tảng kinh tế công thơng

Quá trình hình thành các thị quốc ở Hi Lạp và Rô-ma

Lập bảng so sánh về điều kiện tự nhiên và kinh tế giữa các quốc

gia cổ đại phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông và phơng Tây

2 Nhà nớc thành bang, hoạt động kinh tế, thể chế chính trị :

Sự phát triển của thủ công nghiệp : làm đồ gốm, đồ mĩ nghệ, chế

tác kim loại, làm rợu nho, dầu ôliu ; có xởng thủ công quy mô lớn

Thơng nghiệp : chủ yếu thơng mại đờng biển ; nhiều hải cảng

(Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnê Lốt, Pi-rê ) ; có thuyền lớn, có buồm và nhiều mái chèo ; xuất đi

hàng thủ công, nông sản đã chế biến, nhập về lúa mì, thực phẩm, lông

thú, tơ lụa, hơng liệu, xa xỉ phẩm

Kinh tế hàng hoá  tiền tệ : biểu hiện là sản xuất hàng hoá để

xuất khẩu ; lu thông tiền tệ

c) Thể chế chính trị

Hình thành khái niệm "dân chủ chủ nô Aten" : biểu hiện làkhông có vua, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại hội công dân có quyền tối cao, bầu ra Hội đồng 500ngời để điều hành đất nớc

"Cộng hoà quý tộc Rô-ma" : biểu hiện là không có vua, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại hộicông dân bầu ra 2 Chấp chính quan để điều hành đất nớc, nhng ViệnNguyên lão của các đại quý tộc vẫn có quyền lực tối cao

Bản chất : dù là dân chủ hay cộng hoà vẫn là một bớc tiến lớn sovới chế độ chuyên chế cổ đại ở phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nhng bản chất vẫn là nềndân chủ của chủ nô, bóc lột và đàn áp đối với nô lệ

Hiểu rõ khái niệm "chế độ chiếm hữu nô lệ"

Quan sát hình 7  Pê-ri-clét (SGK), tìm hiểu về nhân vật này

3 Những thành tựu văn hoá cổ đại phơng Tây (liên hệ với các thành tựu văn hoá cổ đại phơng Đông)

Phân tích những thành tựu văn hoá cổ đại phơng Tây (liên hệ với các thành tựu văn hoá cổ đại phơng Đông) :

Lịch và chữ viết :Dùng dơng lịch : 1 năm có 365 ngày và 1/4, chính xác hơn

Hệ chữ cái Rô-ma (chữ Latinh) gồm 26 chữ cái ; hoàn chỉnh, đơngiản và rất linh hoạt, đợc dùng phổ biến hiện nay

Sự ra đời của khoa học :

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnã đạt tới trình độ khái quát hoá và trừu tợng hoá, trở thành nềntảng của các khoa học

Một số nhà khoa học nổi tiếng : Ta-lét, Pi-ta-go, Ơ-clít (Toán học) ;

ác-si-mét (Vật lí) ; Pla-tôn, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnê-mô-crít, A-ri-xtốt (Triết học), Hi-pô-crát (Y học), Hê-rô-đốt, Tu-xi-đít (Sử học), A-ri-xtác (Thiên văn học)

Văn học :

+ Văn học viết phát triển cao, hình thành các thể loại văn học :

tiểu thuyết, thơ trữ tình, bi kịch, hài kịch

Một số tác phẩm và nhà văn, nhà thơ nổi tiếng : I-li-át và Ô-đi-xê ;

Xa-phơ "nàng thơ thứ mời", Et-xin, Xô-phốc-lơ, Ơ-ri-pít

Nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và hội hoạ :

Nghệ thuật hoàn mĩ, đậm tính hiện thực và tính dân tộc

Kiến trúc : một số công trình tiêu biểu nh đền Pác-tê-nông, đấu

+ Phát triển cao, đạt tới trình độ khái quát hoá và trừu tợng hoá

+ Có ảnh hởng sâu rộng và lâu dài tới quá trình phát triển của lịch

sử văn minh nhân loại

Nguyên nhân :

+ Do sự phát triển cao của nền kinh tế công thơng

+ Bóc lột sức lao động của nô lệ, giải phóng giai cấp chủ nô khỏi

lao động chân tay

+ Do giao lu và tiếp thu thành tựu văn hoá của phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

Thái độ đối với di sản văn hoá của nhân loại

Quan sát hình 9,10,11 (SGK) và nêu nhận xét về những thành

tựu văn hoá cổ đại Hi Lạp và Rô-ma, liên hệ so sánh với những thành

tựu văn hoá cổ đại phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông

Chủ đề 3

Xã HộI PHONG KIếN

Nội dung 1 TRUNG QUốC THờI PHONG KIếN

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Trình bày sơ giản về sự hình thành xã hội cổ đại ở Trung Quốc

Những nét chính về quá trình hình thành chế độ phong kiếnTrung Quốc

Những nét nổi bật về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội ở cácthời Tần, Hán, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng, Tống, Nguyên, Minh, Thanh

Nêu và phân tích những thành tựu văn hoá Trung Quốc thờiphong kiến : Nho giáo, sử học, văn học, kiến trúc, kĩ thuật

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

I  QUá TRìNH HìNH THàNH X HộI PHONG KIếNã HộI PHONG KIếN

1 Sự hình thành xã hội cổ đại Trung Quốc

Trình bày đợc về sự hình thành xã hội cổ đại ở Trung Quốc :

Cuối thời Xuân Thu Chiến Quốc (thế kỉ VIII thế kỉ IIITCN), ở Trung Quốc, diện tích sản xuất mở rộng, sản lợng, năng suấttăng Do đó, xã hội có sự biến đổi, hình thành các giai cấp mới : địachủ và nông dân

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịa chủ : quan lại có nhiều ruộng đất, trở thành địa chủ Có cảnhững nông dân giàu có cũng biến thành địa chủ

+ Nông dân bị phân hoá : môt số ngời giàu trở thành giai cấp bóclột ; (địa chủ), những nông dân giữ đợc ruộng đất gọi là nông dân tựcanh ; những ngời không có ruộng đất phải nhận ruộng của địa chủ để

cày cấy và nộp tô ruộng đất gọi là nông dân lĩnh canh Nông dân đều

phải nộp thuế, đi lao dịch cho nhà nớc

Quan hệ bóc lột địa tô của địa chủ với nông dân lĩnh canh thay

cho quan hệ cũ và xã hội phong kiến đợc hình thành

Vẽ sơ đồ về cơ cấu xã hội Trung Quốc lúc mới hình thành

 Quan sát hình 12 (SGK) để biết đợc những bức tợng bằng đất

nung trong lăng mộ của Tần Thuỷ Hoàng và hiểu biết thêm về nhân

 Năm 221 TCN, Tần là nớc có tiềm lực kinh tế, quân sự mạnh đã

thống nhất đợc Trung Quốc, Tần Thuỷ Hoàng lên ngôi vua, chế độ

phong kiến hình thành

 Sau 15 năm, vào năm 206 TCN Lu Bang lập ra nhà Hán, chế độ

phong kiến Trung Quốc tiếp tục đợc xác lập

 Năm 618, Lý Uyên đàn áp khởi nghĩa nông dân, lên ngôi vua,

lập ra nhà Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng

 Năm 1368, Chu Nguyên Chơng lãnh đạo khởi nghĩa nông dân

thắng lợi, lên ngôi vua, lập ra nhà Minh (1368 1644)

 Năm 1644, khởi nghĩa của Lý Tự Thành đã lật đổ triều Minh,

nh-ng lại bị nh-ngời Mãn xâm chiếm, lập ra nhà Thanh (1644 1911)

 Lập niên biểu về các triều đại phong kiến Trung Quốc với các

nét chủ yếu của mỗi triều đại

+ ở Trung ơng : Hoàng đế có quyền tối cao, bên dới có Thừa tớng,

(quan văn) Thái uý (quan võ) và các quan coi giữ các mặt khác

+ Tại địa phơng, chia thành quận, huyện với các chức Thái thú và

Huyện lệnh, phải chấp hành mệnh lệnh của nhà vua

Chính quyền ở thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng, từng bớc hoàn chỉnh chính quyền từ

trung ơng xuống địa phơng nhằm tăng cờng quyền lực tuyệt đối củahoàng đế

+ Lập thêm chức Tiết độ sứ (là những thân tộc và công thần) đi cai

trị vùng biên cơng

+ Tuyển dụng quan lại bằng thi cử (con em địa chủ)

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến thời nhà Minh, quan tâm đến xây dựng chế độ quân chủchuyên chế tập quyền bằng việc :

+ Bỏ chức Thái uý và Thừa tớng, vua nắm quân đội

+ Lập ra sáu bộ do các quan thợng th phụ trách từng bộ : Lễ, Binh,

Hình, Công, Lại, Hộ

+ Các bộ chỉ đạo trực tiếp các quan ở tỉnh.

Nhà Thanh đã củng cố bộ máy chính quyền và thực hiện :

+ Chính sách áp bức dân tộc.

+ Mua chuộc địa chủ, thu hút ngời Hán vào bộ máy quan lại.

 Các triều đại phong kiến Trung Quốc tiến hành nhiều cuộc xâm

lợc các vùng xung quanh

+ Thời Tần – Hán : xâm chiếm Triều Tiên và đất đai của ngời

Việt cổ

+ Nhà Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng tiếp tục chính sách xâm lợc : Nội Mông, Tây Vực,

Triều Tiên, An Nam lãnh thổ đợc mở rộng

+ Nhà Minh và nhà Thanh : mở rộng bành trớng ra bên ngoài,

trong đó có xâm lợc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt, nhng đã thất bại nặng nề

 Lập bảng hệ thống kiến thức về tổ chức bộ máy nhà nớc của các

triều đại phong kiến Trung Quốc

2 Sự phát triển kinh tế

Trình bày đợc sự phát triển kinh tế Trung Quốc thời phong kiến :

Nông nghiêp :

+ Thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng, thực hiện chính sách quân điền và chế độ tô  dung 

điệu Ruộng t nhân phát triển Do vậy, kinh tế thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng phát triển cao

hơn so với các triều đại trớc (hình thành các khái niệm tô 

dung điệu)

+ Thời Minh Thanh, trong nông nghiệp có bớc tiến bộ về kĩ

thuật canh tác, diện tích mở rộng hơn, sản lợng lơng thực tăng

Thủ công nghiệp và thơng nghiệp :

+ Thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng bớc vào giai đoạn thịnh đạt : có các xởng thủ công

(tác phờng) luyện sắt, đóng thuyền có đông ngời làm việc

+ Thời Minh – Thanh, mầm mống kinh tế TBCN đã xuất hiện :

hình thành các công xởng thủ công (trong các nghề làm giấy, gốm,

dệt ) ; có ngời làm thuê trong một số nghề dệt, mía đờng

Ngoại thơng :

+ Thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng, ngoài đờng biển đã hình thành "con đờng tơ lụa",

buôn bán với nớc ngoài làm cho ngoại thơng đợc khởi sắc

+ Thời Minh Thanh, thành thị mở rộng và đông đúc, đây lànhững trung tâm chính trị và kinh tế lớn (nh Bắc Kinh, Nam Kinh) Nhng chính sách "đóng cửa" của các triều đại phong kiến đã làm hạnchế buôn bán với nớc ngoài

 Lập bảng hệ thống kiến thức để thấy đợc sự phát triển của kinh tếthời kì phong kiến ở Trung Quốc

3 Tình hình xã hội

Biết đợc tình hình xã hội Trung Quốc thời phong kiến :

 Trong giai đoạn đầu của thời kì hình thành và phát triển của xãhội phong kiến, đời sống nhân dân đợc cải thiện ít nhiều

 Vào cuối các triều đại, giai cấp thống trị tăng cờng bóc lột nhândân, tô thuế nặng nề, đời sống nhân dân khổ cực

 Mâu thuẫn giai cấp trong xã hội ngày một tăng, nhiều cuộc khởinghĩa nổ ra có tính chất chu kì, làm sụp đổ các triều đại Những lãnh

tụ của các cuộc khởi nghĩa lại lên ngôi vua, tiếp tục xây dựng triều đạiphong kiến mới

III  VĂN HOá TRUNG QUốC

Trình bày đợc những thành tựu văn hoá Trung Quốc thời phong kiến : Nho giáo, Sử học, Văn học, kiến trúc, khoa học  kĩ thuật :

Nho giáo :+ Giữ vai trò quan trọng trong lĩnh vực t tởng, là cơ sở lí luận, t t-ởng và công cụ sắc bén phục vụ cho nhà nớc phong kiến tập quyền + Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến đời Tống, Nho giáo phát triển thêm, các vua nhà Tống rất

Phật giáo :

+ Thịnh hành, nhất là thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng, Tống Các nhà s Trung Quốc

sang ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ tìm hiểu giáo lí của đạo Phật, các nhà s ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ đến Trung

Quốc truyền đạo

+ Kinh Phật đợc dịch, in ra chữ Hán ngày một nhiều, chùa chiền

đợc xây dựng ở các nơi

Sử học :

+ Thời Tần – Hán, Sử học trở thành lĩnh vực khoa học độc lập :

T Mã Thiên với bộ Sử kí, Hán th của Ban Cố Thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng thành lập cơ

quan biên soạn gọi là Sử quán

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến thời Minh – Thanh, sử học cũng đợc chú ý với những tác

phẩm lịch sử nổi tiếng

Văn học :

+ Văn học là lĩnh vực nổi bật của văn hoá Trung Quốc Thơ ca dới

thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng có bớc phát triển nhảy vọt, đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật,

với những thi nhân mà tên tuổi còn sống mãi đến ngày nay, tiêu biểu

nhất là Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnỗ Phủ, Lý Bạch, Bạch C Dị

+ ở thời Minh Thanh, xuất hiện loại hình văn học mới là "tiểu

thuyết chơng hồi" với những kiệt tác nh Thuỷ hử của Thi Nại Am,

Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung

Khoa học kĩ thuật :

+ Nhiều thành tựu rực rỡ trong các lĩnh vực Toán học, Thiên văn,

Y học

+ Ngời Trung Quốc có rất nhiều phát minh, trong đó có 4 phát

minh quan trọng, có cống hiến đối với nền văn minh nhân loại là giấy,

kĩ thuật in, la bàn và thuốc súng

Nội dung 2 ấN Độ THờI PHONG KIếN

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Biết sơ giản về xã hội ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ cổ đại (hình thành các quốc gia

đầu tiên nh Ma-ga-đa, sự thịnh trị dới thời vua A-sô-ca)

Hiểu nét chính về sự hình thành, phát triển quốc gia phong kiến

ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ : ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ thống nhất và Vơng triều Gúp-ta Sự chinh phục củangời Hồi giáo lập nên Vơng triều Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnê-li Những chính sách tích cực củaA-cơ-ba

Nêu đợc văn hoá truyền thống ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ, tôn giáo, nghệ thuật, chữ viết

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

I  X HộI Cổ ĐạI ấN Độã HộI PHONG KIếN

Biết đợc đôi nét về ấn Độ thời cổ đại :

Nằm ở vùng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Bắc của sông Hằng, thiên nhiên thuận lợi nênphát triển sớm nhất miền Bắc ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ, đã hình thành một số nhà nớc docác tiểu vơng đứng đầu

Các tiểu vơng chú ý phát triển kinh tế, nhng thờng xảy tranhgiành ảnh hởng với nhau

Ma-ga-đa là nớc mạnh do nhà vua Bim-bi-sa-ra đứng đầu, có

kinh đô Pa-ta-li-pu-tra

Vua kiệt xuất nhất là A-sô-ca (thế kỉ III TCN) :

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnánh dẹp các nớc nhỏ, thống nhất lãnh thổ

+ Theo đạo Phật và có công tạo điều kiện cho đạo Phật truyền bá

rộng khắp Ông cho dựng nhiều cột sắt, khắc chữ, gọi là "cột A-sô-ca"

Quan sát lợc đồ hình 16 (SGK), xác định ví trí một số địa danh

ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ thời cổ đại trên lợc đồ

II  Sự HìNH THàNH, PHáT TRIểN QUốC GIA PHONG KIếN

ấN Độ

Trình bày đợc sự hình thành, phát triển của quốc gia phong kiến

ấn Độ :

1 Vơng triều Gúp-ta

 Vai trò của Vơng triều Gúp-ta (319 467) : chống lại sự xâm lợc

của các tộc ở Trung á, thống nhất miền Bắc, làm chủ miền Trung ấn

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ, tồn tại qua 9 đời vua

- Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến thế kỉ VII, ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ lại rơi vào tình trạng chia rẽ, phân tán, do

chính quyền trung ơng suy yếu và đất nớc quá rộng lớn Lúc đó chỉ có

nớc Pa-la ở vùng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Bắc và nớc Pa-la-va ở miền Nam là nổi trội hơn

cả

2 Vơng triều Hồi giáo Đê-li

 Hoàn cảnh ra đời của Vơng triều Hồi giáo Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnê-li : do sự phân tán

đã không đem lại sức mạnh thống nhất để chống lại cuộc tấn công bên

ngoài của ngời Hồi giáo gốc Thổ

 Quá trình hình thành : năm 1206, ngời Hồi giáo chiếm đất ấn

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ, lập nên Vơng quốc Hồi giáo ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ, gọi là Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnê-li

 Chính sách thống trị : truyền bá, áp đặt Hồi giáo, tự dành chomình quyền u tiên ruộng đất, địa vị trong bộ máy quan lại ; có sự phânbiệt sắc tộc và tôn giáo Văn hoá Hồi giáo đợc du nhập vào ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ

3 Vơng triều Mô-gôn

 Năm 1398, thủ lĩnh – vua Ti-mua Leng thuộc dòng dõi Mông Cổ tấn công ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ, đến năm 1526 Vơng triều Mô-gôn đợcthành lập

 Các đời vua đều ra sức củng cố theo hớng "ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ hoá" và xâydựng đất nớc, ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ có bớc phát triển mới dới thời vua A-cơ-ba (1556

 1605) với nhiều chính sách tích cực (xây dựng chính quyền mạnh,hoà hợp dân tộc, phát triển kinh tế, văn hoá, nghệ thuật )

 Giai đoạn cuối, do những chính sách cai trị hà khắc của giai cấpthống trị (chuyên chế, đàn áp, lao dịch nặng nề, xây dựng nhiều côngtrình rất tốn kém ) tạo nên sự phản ứng của nhân dân ngày càng cao,nên ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ lâm vào khủng hoảng ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ đứng trớc sự xâm lợc củathực dân phơng Tây (Bồ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnào Nha và Anh)

Lập bảng hệ thống kiến thức về quá trình hình thành và pháttriển quốc gia phong kiến ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ

III  VĂN HOá TRUYềN THốNG ấN Độ

Trình bày đợc những thành tựu về văn hoá của ấn Độ, qua đó hiểu đợc ảnh hởng của nó đến văn hoá các nớc trong khu vực Đông Nam á và Việt Nam :

Tôn giáo :+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnạo Phật : tiếp tục đợc phát triển, truyền bá khắp ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ Kiếntrúc Phật giáo phát triển (chùa hang, tợng Phật bằng đá)

+ ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ giáo hay đạo Hin-đu ra đời và phát triển, với tín ngỡng từ

cổ xa, tôn thờ nhiều thần thánh Các công trình kiến trúc thờ thần cũng

đợc xây dựng với phong cách nghệ thuật độc đáo

+ Hồi giáo bắt đầu đợc truyền bá đến Trung á, lập nên Vơng quốc

Hồi giáo nữa ở Tây Bắc ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ

Chữ viết : có từ rất sớm, từ chữ đơn giản Bra-mi (Brahmi) đã

nâng lên, sáng tạo và hoàn thiện thành hệ chữ Phạn (Sanskrit) dùng để

viết văn, khắc bia Chữ Pa-li viết kinh Phật

Văn học cổ điển ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ – văn học Hin-đu, mang tinh thần và

triết lí Hin-đu giáo rất phát triển (giới thiệu vắn tắt bộ sử thi nổi tiếng)

Về kiến trúc : có nghệ thuật tạc tợng Phật ; một số công trình

mang dấu ấn kiến trúc Hồi giáo, xây dựng kinh đô Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnê-li trở thành một

thành phố lớn nhất thế giới lúc bấy giờ

Những giá trị và ý nghĩa đó làm nền cho văn hoá truyền thống ấn

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ có giá trị văn hoá vĩnh cửu

 Có ảnh hởng ra bên ngoài, nhất là khu vực Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á, đồng

thời bớc đầu tạo ra sự giao lu văn hoá Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Tây

Quan sát hình 17 (SGK) để biết đợc nét đặc sắc của văn hoá

ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ

Miêu tả một công trình kiến trúc nổi tiếng của ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ (su tầm t

liệu, ảnh )

Nội dung 3 CáC NƯớC ĐÔNG NAM á THờI PHONG KIếN

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Sự hình thành các quốc gia cổ đại Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á (điều kiện tự

nhiên, sự ra đời các quốc gia cổ đại, đôi nét về tình hình chính trị,

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Sự hình thành các quốc gia cổ đại Đông Nam á

Trình bày nét nổi bật về điều kiện tự nhiên và sự hình thành các quốc gia cổ đại Đông Nam á :

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạniều kiện tự nhiên :+ Gió mùa và ảnh hởng của nó tới khí hậu Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịa hình bị chia cắt, nhỏ, manh mún

Sự ra đời các quốc gia cổ đại :+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạniều kiện hình thành : sự xuất hiện kĩ thuật luyện kim ; sự pháttriển của nông nghiệp trồng lúa nớc ; ảnh hởng của văn hoá ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ vàTrung Hoa

+ Quá trình hình thành : một số vơng quốc đã đợc hình thànhtrong giai đoạn này : Cham-pa, Phù Nam, Tam-bra-lin-ga, Tu-ma-sic,Ma-lay-u, Ka-lin-ga

Kinh tế, chính trị – xã hội :+ Kĩ thuật luyện kim (đồng và sắt) ; trồng cây ăn củ, ăn quả, nôngnghiệp trồng lúa nớc ; dệt vải, làm gốm

+ Là những quốc gia nhỏ, phân tán trên những địa bàn nhỏ hẹp

Quan sát lợc đồ, xác định vị trí các quốc gia cổ đại Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á

2 Sự hình thành, phát triển và suy thoái của các quốc gia

phong kiến Đông Nam á

Trình bày sự hình thành, phát triển và suy thoái của các quốc gia

phong kiến Đông Nam á :

Sự hình thành :

+ Khái niệm "quốc gia phong kiến dân tộc" : lấy một bộ tộc đông

và phát triển nhất làm nòng cốt

+ Thời gian hình thành : thế kỉ VII đến thế kỉ X

+ Tên và địa bàn một số quốc gia tiêu biểu : Cam-pu-chia

của ngời Khơ-me ; Sri Kset-tria ở lu vực sông I-ra-oa-đi ;

Hi-ri-pun-giay-a, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnva-ra-va-ti ở Mê Nam ; Sri-vi-giay-a, Ma-ta-ram ở

In-đô-nê-xi-a

Giai đoạn phát triển của các quốc gia phong kiến Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Nam á :

+ Thời gian : từ nửa sau thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XVIII

+ Tên và địa bàn một số quốc gia tiêu biểu : Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt, Ăng-co,

Pa-gan Tôn-gu, Mô-giô-pa-hit, Su-khô-thay – A-út-thay-a, Lan Xang

Những nét chính : kinh tế phát triển (lúa gạo, sản phẩm thủ công,

hơng liệu) ; chính trị ổn định, tập quyền

Thời kì suy thoái :

+ Thời gian : từ nửa sau thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX

+ Những nét chính : khủng hoảng kinh tế, chính trị ; sự xâm nhập

của các nớc t bản phơng Tây

3 Các chặng đờng lịch sử và những thành tựu văn hoá truyền

thống đặc sắc của Cam-pu-chia và Lào

Trình bày các chặng đờng lịch sử và những thành tựu văn hoá

truyền thống đặc sắc của Cam-pu-chia và Lào :

Vơng quốc Cam-pu-chia :+ Các giai đoạn phát triển lịch sử : thế kỉ VI đến năm 802 : nớcChân Lạp

 Từ năm 802 đến năm 1432 : thời kì Ăng-co, là giai đoạn pháttriển thịnh đạt

 Từ năm 1432 đến năm 1863 : thời kì Phnôm Pênh là thời kì suythoái, sau đó trở thành thuộc địa của Pháp

+ Thành tựu văn hoá tiêu biểu : chữ Khơ-me cổ ; văn học dân gian

và văn học viết ; kiến trúc và điêu khắc : Ăng-co Vát và Ăng-co Thom

đặc sắc, độc đáo

Vơng quốc Lào :+ Các giai đoạn phát triển lịch sử :

 Trớc thế kỉ XIV : các mờng Lào cổ

 Năm 1353 : Pha Ngừm thống nhất, thành lập Vơng quốc Lan Xang

 Từ năm 1353 đến nửa đầu thế kỉ XVIII : phát triển thịnh đạt

 Từ nửa sau thế kỉ XVIII đến năm 1893 : suy yếu (chia thành

3 nớc : Luông Pha-bang, Viêng Chăn và Chăm-pa-xắc) và bị thực dânPháp xâm lợc

+ Thành tựu văn hoá tiêu biểu : chữ viết, kiến trúc : Thạt Luổng

Nội dung 4 TÂY ÂU THờI TRUNG ĐạI

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Trình bày quá trình phong kiến hoá ở Vơng quốc Phơ-răng

Hiểu biết về lãnh địa phong kiến, các quan hệ chính trong xã hội

phong kiến Tây Âu

Trình bày quá trình ra đời, phát triển của thành thị trung đại Tây

Âu, sự phát triển của kinh tế hàng hoá, những phát kiến lớn về địa lí

Nêu đợc sự nảy sinh của phơng thức sản xuất TBCN ở Tây Âu,

những biến đổi trong xã hội

Trình bày về phong trào Văn hoá Phục hng, Cải cách tôn giáo và

Chiến tranh nông dân (nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa)

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

I  Sự HìNH THàNH CáC VƯƠNG QUốC PHONG KIếN ở

TÂY ÂU

1 Các vơng quốc của ngời Giéc-man

Biết đợc sự suy yếu của đế quốc Rô-ma và sự xâm nhập của ngời

Giéc-man :

Thế kỉ III, đế quốc Rô-ma lâm vào tình trạng suy thoái, xã hội

rối ren

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến cuối thế kỉ V, ngời Giéc-man từ phơng Bắc đang trong thời

kì chế độ công xã nguyên thuỷ tan rã tràn vào Rô-ma Năm 476, chế

độ chiếm nô kết thúc

2 Sự hình thành quan hệ phong kiến

Trình bày đợc quá trình phong kiến hoá ở Vơng quốc Phơ-răng :

Những việc làm của ngời Giéc-man :

+ Thủ tiêu bộ máy nhà nớc cũ, thành lập nên nhiều vơng quốc

"man tộc" mới nh Vơng quốc Phơ-răng, Vơng quốc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Gốt, Tây Gốt,

+ Chiếm ruộng đất của chủ nô Rô-ma cũ rồi chia cho nhau

+ Thủ lĩnh của họ tự xng vua và phong tớc vị : công tớc, bá tớc,nam tớc

+ Từ bỏ tôn giáo nguyên thuỷ, tiếp thu Ki-tô giáo

 Kết quả :+ Hình thành tầng lớp quý tộc vũ sĩ, tăng lữ, quan lại có đặcquyền, giàu có

+ Nô lệ, nông dân biến thành nông nô phụ thuộc vào lãnh chúa + Quan hệ phong kiến đã đợc hình thành ở Tây Âu, điển hình là ởVơng quốc Phơ-răng

II  L NH ĐịA PHONG KIếNã HộI PHONG KIếN

Hiểu biết về lãnh địa phong kiến ; các quan hệ chính trong xã hội phong kiến Tây Âu :

Lãnh địa là một khu đất rộng, trong đó có cả ruộng đất trồngtrọt, đồng cỏ, rừng rú, sông đầm Trong khu đất của lãnh chúa cónhững lâu đài, dinh thự, nhà thờ, nhà kho, thôn xóm của nông dân

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc điểm của lãnh địa :

+ Là một đơn vị kinh tế riêng biệt và đóng kín, tự cấp, tự túc :

 Nông dân trong lãnh địa nhận ruộng cày cấy và nộp tô, họ bị

buộc chặt vào lãnh chúa

 Cùng với sản xuất lơng thực, nông nô còn dệt vải, làm giày dép,

đóng đồ đạc, rèn vũ khí cho lãnh chúa

 Về cơ bản không có sự mua bán, trao đổi với bên ngoài (trừ sắt,

muối, tơ lụa, đồ trang sức )

+ Mỗi lãnh địa là một đơn vị chính trị độc lập :

 Lãnh chúa nắm quyền về chính trị, t pháp, tài chính, có quân đội,

chế độ thuế khoá, tiền tệ riêng có quyền "miễn trừ" không ai can

thiệp vào lãnh địa của lãnh chúa

 Mỗi lãnh địa còn nh một pháo đài bất khả xâm phạm, có hào sâu,

tờng cao, có kị sĩ bảo vệ

Quan hệ trong lãnh địa :

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống của lãnh chúa :

 Sống nhàn rỗi, xa hoa, sung sớng Thời bình chỉ luyện tập cung

kiếm, cỡi ngựa, dạ hội, tiệc tùng

 Bóc lột nặng nề và đối xử hết sức tàn nhẫn với nông nô

+ Cuộc sống của nông nô :

 Nông nô là ngời sản xuất chính trong các lãnh địa Họ bị

gắn chặt và lệ thuộc vào lãnh chúa, nhận ruộng đất để cày cấy và phải

nộp tô nặng, ngoài ra họ còn phải nộp nhiều thứ thuế khác (thuế thân,

cới xin )

 Mặc dù có gia đình riêng, có nông cụ và gia súc, nhng phải sống

trong túp lều tối tăm bẩn thỉu

+ Các cuộc đấu tranh của nông nô :

 Do bị bóc lột nặng nề, lại bị lãnh chúa đối xử tàn nhẫn, nông nônhiều lần nổi dậy chống lại lãnh chúa

 Hình thức : đốt kho tàng, bỏ trốn vào rừng, khởi nghĩa (nh khởinghĩa Giắc-cơ-ri ở Pháp năm 1358, Oát Tay-lơ ở Anh năm 1381)

Quan sát hình 25 (SGK) và miêu tả một lãnh địa phong kiến

Lập bảng hệ thống kiến thức về lãnh địa : cấu tạo, quan hệ xã hội

III  THàNH THị TRUNG ĐạI TÂY ÂU

Trình bày đợc quá trình ra đời, phát triển của thành thị trung đại Tây Âu :

Nguyên nhân xuất hiện các thành thị :+ Sản xuất phát triển và có nhiều biến đổi, xuất hiện tiền đề củakinh tế hàng hoá, sản phẩm xã hội ngày càng nhiều, không bị đóng kíntrong lãnh địa

+ Thủ công nghiệp diễn ra quá trình chuyên môn hoá mạnh mẽ,nhiều ngời bỏ ruộng đất, thoát khỏi lãnh địa

Sự ra đời của thành thị :+ Những ngời thợ thủ công có nhu cầu tập trung ở nơi thuận tiện(ngã ba, ngã t đờng, bến sông, ) để sản xuất và mua bán ở bên ngoàilãnh địa

+ Tại những nơi này c dân ngày càng đông lên, rồi trở thành thịtrấn nhỏ, sau này phát triển thành thành thị

Hoạt động của thành thị :+ C dân thành thị chủ yếu là những thợ thủ công và thơng nhân

+ Phờng hội, thơng hội : là một tổ chức của những ngời lao động

thủ công cùng làm một nghề, nhằm giữ độc quyền sản xuất, tiêu thụ

sản phẩm, chống sự áp bức, sách nhiễu của các lãnh chúa ; phát triển

sản xuất và bảo vệ quyền lợi của thợ thủ công Ngời ta đặt ra quy chế

riêng gọi là Phờng quy

+ Vai trò của thơng nhân : thu mua hàng hoá của nơi sản xuất, bán

cho ngời tiêu thụ và tổ chức các hội chợ để thúc đẩy thơng mại

Vai trò của thành thị :

+ Phá vỡ nền kinh tế tự cấp tự túc, tạo điều kiện cho kinh tế hàng

hoá giản đơn phát triển

1 Nguyên nhân và điều kiện

Hiểu đợc nguyên nhân, điều kiện dẫn tới các cuộc phát kiến

địa lí :

Do nhu cầu về hơng liệu, vàng bạc, thị trờng tăng cao

Con đờng giao lu buôn bán qua Tây á và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịa Trung Hải bị ngời

ả Rập độc chiếm

Khoa học kĩ thuật có nhiều tiến bộ :

+ Ngành hàng hải đã có những hiểu biết về địa lí, đại dơng, sử

dụng la bàn

+ Kĩ thuật đóng tàu có bớc tiến quan trọng, đóng đợc những tàu

lớn có thể đi xa và dài ngày ở các đại dơng lớn

2 Các cuộc phát kiến lớn về địa lí

Trình bày đợc 4 cuộc phát kiến lớn trên lợc đồ :

Năm 1487, B Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạni-a-xơ đã đi đến cực Nam của lục địa châu Phi,

đặt tên là mũi Bão Tố, sau đổi thành mũi Hảo Vọng

Năm 1492, C Cô-lôm-bô đi từ Tây Ban Nha đến đợc Cu Ba và một

số đảo thuộc vùng biển Ăng-ti, là ngời đầu tiên phát hiện ra châu Mĩ

Năm 1497, Va-xcô đơ Ga-ma đã đến đợc Ca-li-cút (ấn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnộ,

5  1498)

Năm 1519, Ph Ma-gien-lan là ngời đã thực hiện chuyến đi đầutiên vòng quanh thế giới bằng đờng biển (1519  1521)

Lập niên biểu các cuộc phát kiến lớn về địa lí

3 Hệ quả của phát kiến địa lí

Rút ra đợc hệ quả của các cuộc phát kiến địa lí :

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnem lại hiểu biết mới về Trái Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnất, về những con đờng mới, dântộc mới Tạo điều kiện cho sự giao lu giữa các nền văn hoá, văn minhkhác nhau

Thúc đẩy thơng nghiệp phát triển, thị trờng đợc mở rộng, tạo

điều kiện cho chủ nghĩa t bản ra đời

Tuy nhiên, có hạn chế là đã làm nảy sinh quá trình cớp bócthuộc địa và buôn bán nô lệ

V  Sự NảY SINH CHủ NGHĩA TƯ BảN ở TÂY ÂU

1 Sự tích luỹ ban đầu của chủ nghĩa t bản

Biết đợc quá trình tích luỹ ban đầu của chủ nghĩa t bản :

Sau các cuộc phát kiến địa lí, tầng lớp quý tộc, thơng nhân Tây

Âu tích luỹ đợc số vốn ban đầu thông qua việc cớp bóc của cải, tài

nguyên, vàng bạc của các nớc châu Mĩ, châu Phi và châu á

Việc buôn bán với các nớc phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông, đặc biệt là buôn bán nô

lệ phát triển

Quý tộc, thơng nhân Tây Âu tiến hành tớc đoạt ruộng đất của

nông dân và t liệu sản xuất của thợ thủ công, biến họ thành những ngời

làm thuê

2 Những hình thức kinh doanh t bản chủ nghĩa và sự biến đổi

về xã hội ở Tây Âu

Trình bày đợc các hình thức kinh doanh mới và những biến đổi về

xã hội ở Tây Âu :

Các hình thức kinh doanh mới :

+ Thủ công nghiệp : các công trờng thủ công mọc lên thay thế các

phờng hội, hình thành quan hệ chủ với thợ

+ Trong nông nghiệp, các đồn điền trang trại đợc hình thành, ngời

lao động trở thành công nhân nông nghiệp, làm công ăn lơng

+ Trong thơng nghiệp, các công ti thơng mại lớn thay thế cho các

thơng hội trung đại

Sự biến đổi xã hội ở Tây Âu : các giai cấp mới trong xã hội Tây

Âu đợc hình thành – giai cấp t sản và giai cấp vô sản

+ Giai cấp t sản : đại diện cho nền sản xuất mới là chủ các công

tr-ờng thủ công, trang trại, ngân hàng

+ Những ngời làm thuê, bị bóc lột trở thành giai cấp công nhân

Nh thế, chủ nghĩa t bản đã ra đời

Lập bảng so sánh cơ cấu xã hội phong kiến và xã hội t bản

So sánh hình thức kinh doanh t bản chủ nghĩa với sản xuất,

th-ơng mại thời phong kiến

VI  PHONG TRàO VĂN HOá PHụC HƯNG

Trình bày đợc hoàn cảnh ra đời, những thành tựu, nội dung và ý nghĩa của phong trào Văn hoá Phục hng :

Hoàn cảnh ra đời :+ Giai cấp t sản có thế lực về kinh tế, song cha có địa vị về xã hội tơng ứng, muốn xoá bỏ trở ngại phong kiến, muốn có nền vănhoá riêng

+ Chế độ phong kiến, giáo lí đạo Ki-tô kìm hãm sự phát triển củagiai cấp t sản

 Khái niệm "Văn hoá Phục hng" : khôi phục, phát huy giá trị, tinh

hoa văn hoá xán lạn cổ đại Hi Lạp  Rô-ma, đấu tranh xây dựng mộtnền văn hoá mới, một cuộc sống tiến bộ

 Thành tựu :

+ Khoa học kĩ thuật có tiến bộ vợt bậc về y học, toán học

+ Văn học nghệ thuật phát triển phong phú với những tài năng

nh Lê-ô-na đơ Vanh-xi, Sếch-xpia

Nội dung và ý nghĩa của phong trào Văn hoá Phục hng :+ Lên án Giáo hội Ki-tô và tấn công vào trật tự xã hội phong kiến.+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnề cao giá trị con ngời, xây dựng thế giới quan tiến bộ

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnấu tranh công khai trên lĩnh vực t tởng văn hoá, chống lại hệ t

tởng phong kiến lỗi thời và Giáo hội Thiên Chúa

+ Mở đờng cho sự phát triển cao của văn hoá loài ngời

Quan sát hình 28 (SGK) để biết đợc một trong những thành tựu

của phong trào Văn hoá Phục hng

VII  CảI CáCH TÔN GIáO

Trình bày đợc nguyên nhân, diễn biến, nội dung và ý nghĩa của

phong trào cải cách tôn giáo :

Nội dung và ý nghĩa :

+ Không muốn thủ tiêu tôn giáo, dùng những biện pháp ôn hoà để

quay về với giáo lí Ki-tô nguyên thuỷ

+ Cải cách, bãi bỏ các thủ tục và nghi lễ phiền toái

Dẫn đến sự phân hoá thành Tân giáo và Cựu giáo

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnây là cuộc đấu tranh công khai đầu tiên trên lĩnh vực văn hoá ttởng của giai cấp t sản chống lại chế độ phong kiến, cổ vũ và mở đờngcho nền văn hoá châu Âu phát triển cao hơn

VIII  CHIếN TRANH NÔNG DÂN ĐứC

Trình bày đợc nguyên nhân, diễn biến, ý nghĩa của chiến tranh nông dân Đức :

Nguyên nhân :+ Giai cấp t sản đang lên bị chế độ phong kiến bảo thủ cản trở sựphát triển của họ

+ Nông dân bị áp bức bóc lột nặng nề, tiếp thu đợc t tởng cải cáchtôn giáo và t tởng của Lu-thơ

Diễn biến :+ Từ mùa xuân năm 1524, cuộc đấu tranh đã có tính chất quyếtliệt, mở đầu cho cuộc chiến tranh nông dân Lãnh tụ kiệt xuất củaphong trào là Tô-mát Muyn-xe

+ Phong trào nông dân đã giành thắng lợi bớc đầu, đi đến đòi thủtiêu chế độ phong kiến Nhng cuối cùng cũng bị thất bại

ý nghĩa :+ Là một sự kiện lịch sử lớn lao, biểu hiện tinh thần đấu tranhquyết liệt và khí phách anh hùng của nông dân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức chống lại chế độphong kiến

+ Báo hiệu sự khủng hoảng, suy vong của chế độ phong kiến ở Tây Âu

Chủ đề 4

ÔN TậP LịCH Sử THế GIớITHờI NGUYÊN THUỷ, Cổ ĐạI Và TRUNG ĐạI

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Hệ thống hoá những nội dung chính và sự kiện lịch sử tiêu biểu, so

sánh (những nét chính) giữa xã hội phong kiến phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông và xã hội

phong kiến phơng Tây

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

Hệ thống hoá những sự kiện tiêu biểu của lịch sử thế giới thời

nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại bằng các câu hỏi nêu vấn đề Phân

tích nguyên nhân dẫn đến sự ra đời, những biểu hiện phát triển của các

nớc phơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông và phơng Tây tiêu biểu

VIệT NAM Từ THờI NGUYÊN THUỷ ĐếN THế Kỉ X

Nội dung 1 VIệT NAM THờI NGUYÊN THUỷ

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Biết đợc cách ngày nay khoảng 30 40 vạn năm, Ngời tối cổ đãsống trên đất nớc ta : di tích ở Lạng Sơn, Thanh Hoá, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Nai, BìnhPhớc

Biết đợc sự hình thành của công xã thị tộc (văn hoá Sơn Vi) và

sự phát triển của công xã thị tộc (văn hoá Hoà Bình, "cuộc cách mạng

đá mới")

Hiểu đợc ý nghĩa ra đời của thuật luyện kim và biết đợc những

đặc điểm chính về cuộc sống của các bộ lạc Phùng Nguyên, Sa Huỳnh,

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Nai

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Những dấu tích Ngời tối cổ ở Việt Nam

Biết đợc những dấu tích của Ngời tối cổ đã sống trên đất nớc ta :

Cách đây 30 40 vạn năm, trên đất nớc ta đã có con ngời sinhsống Các bằng chứng về khảo cổ học đã chứng minh điều này : rănghoá thạch và các công cụ đá ghè đẽo thô sơ mà các nhà khảo cổ họctìm thấy ở Lạng Sơn, Thanh Hoá, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Nai, Bình Phớc (sử dụngkênh hình)

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc điểm của Ngời tối cổ : sống thành từng bầy, săn bắt thúrừng và hái lợm để sinh sống

Sử dụng lợc đồ, xác định những địa điểm có dấu tích của Ngời

tối cổ và giải thích về những rìu tay tìm đợc ở núi Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnọ (Thanh Hoá)

(hình 71 SGK) Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnây là những công cụ đá đợc ghè đẽo qua loa thuộc

sơ kì thời đại đá cũ mà Ngời tối cổ dùng để chặt, đập

2 Sự hình thành và phát triển của công xã thị tộc

Biết đợc sự hình thành của công xã thị tộc (văn hoá Sơn Vi) và

sự phát triển của công xã thị tộc (văn hoá Hoà Bình ; "cuộc cách

mạng đá mới") :

Sau một quá trình dài phát triển và tiến hoá, Ngời tối cổ đã

chuyển hoá thành Ngời tinh khôn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnó là dấu tích mà các nhà khảo cổ

học đã tìm thấy tại các di tích văn hoá Ngờm (Võ Nhai Thái

Nguyên), Sơn Vi (Lâm Thao Phú Thọ)

Chủ nhân của văn hoá Sơn Vi c trú trong các hang động, mái đá

ngoài trời, ven bờ sông, suối, trên một địa bàn khá rộng : Sơn La, Lai

Châu, Lào Cai, Yên Bái, Bắc Giang, Thanh Hoá, Nghệ An, Quảng Trị

Họ sống thành các thị tộc Công cụ lao động của họ là những hòn đá

đợc ghè đẽo (sử dụng kênh hình)

Hoạt động kinh tế : săn bắt, hái lợm là hoạt động chủ đạo

Sau nền văn hoá Sơn Vi, ở Hoà Bình, Bắc Sơn và nhiều

địa phơng khác trên đất nớc Việt Nam, các nhà khảo cổ học đã

tìm thấy dấu tích của văn hoá sơ kì đá mới, cách ngày nay khoảng

Công cụ đợc cải tiến đã làm tăng năng suất lao động Việc trao

đổi sản phẩm giữa các bộ lạc đợc đẩy mạnh Nhờ vậy, cuộc sống conngời cũng đợc ổn định và cải thiện Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống tinh thần đợc nâng cao

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịa bàn c trú của con ngời cũng đợc mở rộng hơn trớc

Cuộc "cách mạng đá mới" đã tạo tiền đề cho sự ra đời thuậtluyện kim và nông nghiệp trồng lúa nớc

3 Sự ra đời của thuật luyện kim và nghề trồng lúa nớc

Hiểu đợc ý nghĩa ra đời của thuật luyện kim và biết đợc những

đặc điểm chính về cuộc sống của các bộ lạc Phùng Nguyên, Sa Huỳnh, Đồng Nai :

Cách ngày nay khoảng 3000 4000 năm, các bộ lạc trên đất

n-ớc ta, trên cơ sở trình độ phát triển cao của kĩ thuật chế tác đá, làmgốm đã biết khai thác, sử dụng nguyên liệu đồng và thuật luyện kim

để chế tạo công cụ lao động và các vật dụng trong cuộc sống Nghềtrồng lúa nớc trở nên phổ biến

Các bộ lạc Phùng Nguyên làm nông nghiệp trồng lúa nớc, sống

định c lâu dài trong các thị tộc mẫu hệ Công cụ lao động chủ yếu làbằng đá Họ làm đồ gốm bằng bàn xoay, biết xe chỉ, dệt vải, chăn nuôi

gia súc, gia cầm nh trâu, bò, lợn, gà Trong các di chỉ của văn hoá

Phùng Nguyên, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy xỉ đồng, dây đồng,

dùi đồng

Các bộ lạc ở vùng châu thổ sông Mã (Thanh Hoá), sông Cả

(Nghệ An) cũng đã tiến đến thời đại sơ kì đồng thau Hoạt động kinh

tế của c dân chủ yếu là nông nghiệp trồng lúa Bên cạnh đó có các

nghề thủ công làm đá, làm gốm ở các di tích, các nhà khảo cổ cũng

tìm thấy các hiện vật bằng đồng

ở khu vực Nam Trung Bộ (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh, Khánh Hoà), chủ nhân của văn hoá Sa Huỳnh cũng biết đến kĩ

thuật luyện kim và tiến đến buổi đầu của thời đại kim khí, cách ngày

nay chừng 3000 4000 năm Hoạt động kinh tế chủ yếu của c dân Sa

Huỳnh là nông nghiệp trồng lúa Ngoài ra họ còn làm gốm, dệt vải và

làm đồ trang sức

ở lu vực sông Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Nai (Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Phớc,

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Nai, Bình Dơng, Long An ), các nhà khảo cổ học đã phát hiện

đợc một số di tích thuộc thời đại đồ đồng C dân văn hoá Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Nai

làm nông nghiệp trồng lúa nớc và các cây lơng thực khác Ngoài ra, họ

còn làm nghề khai thác sản vật rừng, săn bắn, làm nghề thủ công

Nh vậy, cách ngày nay khoảng 3000 4000 năm, các bộ lạc

sinh sống trên các vùng miền khác nhau của Việt Nam đã bớc vào

thời đại kim khí Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnó chính là cơ sở, tiền đề làm cho xã hội nguyên

thuỷ ở nớc ta chuyển sang thời đại dựng nớc đầu tiên

Lập niên biểu về các nền văn hoá nêu trên

Nội dung 2 CáC QUốC GIA Cổ ĐạI TRÊN ĐấT NƯớC VIệT NAM

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Tóm tắt đợc quá trình hình thành quốc gia Văn Lang, Âu Lạc.Tình hình kinh tế, xã hội

Trình bày đợc những nét khái quát về tình hình kinh tế, văn hoá,xã hội của các quốc gia Cham-pa và Phù Nam

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Quốc gia Văn Lang Âu Lạc

Trình bày đợc nét chính quá trình hình thành quốc gia Văn Lang,

Âu Lạc ; tình hình kinh tế, xã hội :

Quá trình hình thành quốc gia Văn Lang Âu Lạc :+ Sự chuyển biến của nền kinh tế : với các công cụ lao động bằng

đồng thau phổ biến và bắt đầu có công cụ bằng sắt Nền nông nghiệptrồng lúa nớc với việc dùng cày và sức kéo của trâu bò khá phổ biến

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnã có sự phân công lao động giữa nông nghiệp và thủ công nghiệp + Sự chuyển biến xã hội : từ sự chuyển biến trong nền kinh tế đãdẫn đến sự phân hoá giàu nghèo ngày càng rõ rệt Cùng với sự phânhoá xã hội là sự tan rã của công xã thị tộc và sự ra đời của công xãnông thôn với các gia đình nhỏ theo chế độ phụ hệ

+ Công tác trị thuỷ, thuỷ lợi phục vụ nông nghiệp và chống ngoạixâm cũng đợc đặt ra

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạna đến sự ra đời của Nhà nớc Văn Lang Âu Lạc

 Tổ chức Nhà nớc Văn Lang Âu Lạc còn rất đơn giản, sơ khai.

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnứng đầu Nhà nớc Văn Lang là vua Hùng, đứng đầu Nhà nớc Âu Lạc

là vua Thục An Dơng Vơng Giúp việc cho vua có Lạc hầu, Lạc tớng

Cả nớc chia làm 15 bộ, do Lạc tớng đứng đầu Dới bộ là các xóm, làng

do Bồ chính (già làng) cai quản (vẽ sơ đồ về tổ chức nhà nớc đầu tiên

này)

Nhà nớc Âu Lạc đợc mở rộng hơn về lãnh thổ so với Nhà nớc Văn

Lang, có quân đội mạnh, vũ khí tốt và thành Cổ Loa kiên cố

Nhờ đó, nhân dân Âu Lạc đã tiến hành kháng chiến chống ngoại xâm

thắng lợi

Kết cấu xã hội Văn Lang Âu Lạc gồm có các tầng lớp : vua,

quý tộc, dân tự do, nô tì

 C dân Văn Lang Âu Lạc có đời sống vật chất và tinh thần khá

phong phú : ăn gạo nếp, gạo tẻ, khoai, sắn, ở nhà sàn, có tục nhuộm

răng đen, ăn trầu Nữ mặc áo, váy, nam đóng khố

Tín ngỡng phổ biến là sùng bái tự nhiên, thờ cúng tổ tiên, sùng

kính các anh hùng có công với nớc, với làng

Quan sát hình 30 Lỡi cày đồng và hình 31  Một đoạn thành

ngoại Cổ Loa (SGK) và nhận xét về quốc gia Văn Lang Âu Lạc

2 Quốc gia cổ Cham-pa

Trình bày đợc những nét khái quát về tình hình kinh tế, văn hoá,

xã hội của quốc gia Cham-pa :

Quốc gia cổ Cham-pa đợc hình thành trên cơ sở của văn hoá Sa

Huỳnh ở khu vực đồng bằng ven biển miền Trung và Nam Trung Bộ

Việt Nam ngày nay (sử dụng lợc đồ)

Thời gian : cuối thế kỉ II, nớc Lâm ấp ra đời sau cuộc khởi

nghĩa do Khu Liên lãnh đạo giành thắng lợi

 Lãnh thổ của nớc Lâm ấp về sau đợc mở rộng đến sông Gianh(Quảng Bình) ở phía Bắc, đến sông Dinh (Bình Thuận) ở phía Nam và

đổi tên nớc là Cham-pa, kinh đô ban đầu đóng ở Sin-ha-pu-ra (TràKiệu Quảng Nam) Sau đó rời đến In-đra-pu-ra (Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng Dơng Quảng Nam) rồi đến Vi-giay-a (Chà Bàn Bình Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh)

 Cham-pa theo chế độ quân chủ, vua nắm mọi quyền hành vềchính trị, kinh tế, tôn giáo

Hoạt động kinh tế của c dân Cham-pa : chủ yếu là nông nghiệptrồng lúa, sử dụng công cụ bằng sắt và sức kéo của trâu bò Ngoàinông nghiệp, họ còn có các nghề thủ công và khai thác lâm thổ sản.Nhiều công trình xây dựng đạt ở trình độ cao nh các tháp Chăm, tợng

và các bức chạm

Văn hoá : ngời Chăm ở nhà sàn, có tục ăn trầu, thờ cúng tổ tiên

và hoả táng ngời chết Từ thế kỉ IV, dân tộc Chăm đã có chữ viết Tôngiáo của ngời Chăm là Hin-đu và Phật giáo

Xã hội : gồm tầng lớp quý tộc, dân tự do, nông dân lệ thuộc vànô lệ

Sau một thời kì phát triển, từ cuối thế kỉ XV Cham-pa suy thoái

và trở thành một bộ phận của lãnh thổ, c dân và văn hoá Việt Nam

Quan sát hình 32 Khu di tích thánh địa Mĩ Sơn (Quảng Nam)

và nhận xét về công trình kiến trúc này

3 Quốc gia cổ Phù Nam

Trình bày đợc những nét khái quát về tình hình kinh tế, văn hoá, xã hội của quốc gia Phù Nam :

Thời gian ra đời : trên cơ sở của nền văn hoá óc Eo (An Giang),vào khoảng thế kỉ I, quốc gia cổ Phù Nam hình thành ; phát triển nhất làtrong các thế kỉ III V

Về kinh tế : c dân Phù Nam chủ yếu là sản xuất nông nghiệp

trồng lúa nớc, ngoài ra còn làm nghề thủ công, ngoại thơng

Về văn hoá : c dân có tập quán ở nhà sàn, mặc áo chui đầu,

xăm mình, xoã tóc Nghệ thuật ca múa nhạc cũng khá phát triển Tôn

giáo là Phật giáo và Hin-đu giáo Tục chôn ngời chết có thuỷ táng,

hoả táng, thổ táng (sử dụng hình 78, SGK)

Xã hội : đã có sự phân hoá giàu nghèo, gồm các tầng lớp quý

tộc, bình dân và nô lệ

Từ cuối thế kỉ VI, Phù Nam suy yếu, bị Chân Lạp thôn tính

Quan sát hình 33 ấm đất nung (thế kỉ VIII) (SGK), để biết đợc

sự phát triển của nghề thủ công ở quốc gia Phù Nam

Lập bảng so sánh điểm giống và khác nhau trong đời sống

kinh tế, văn hoá, tín ngỡng của c dân Văn Lang – Âu Lạc, c dân

Cham-pa và c dân Phù Nam

Nội dung 3 THờI BắC THUộC Và CáC CUộC

ĐấU TRANH GIàNH ĐộC LậP DÂN TộC

(Từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X)

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

 Trình bày đợc chính sách cai trị của các triều đại phong kiến

phơng Bắc : tổ chức bộ máy cai trị, bóc lột về kinh tế và đồng hoá về

văn hoá Giải thích đợc mục đích của các chính sách đó Những

chuyển biến về kinh tế, văn hoá, xã hội Việt Nam dới ảnh hởng của

những chính sách trên

 Trình bày đợc những nét chính của một số cuộc khởi nghĩa tiêu

biểu : khởi nghĩa Hai Bà Trng, cuộc khởi nghĩa Lý Bí và sự thành lập

nớc Vạn Xuân, cuộc khởi nghĩa của Khúc Thừa Dụ, Ngô Quyền vàchiến thắng Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

I  Thời Bắc thuộc

1 Chế độ cai trị của các triều đại phong kiến phơng Bắc

Trình bày đợc chính sách cai trị của các triều đại phong kiến

ph-ơng Bắc Giải thích đợc mục đích của các chính sách đó :

Tổ chức bộ máy cai trị : Sau khi chiếm đợc Âu Lạc, nhà Triệu chia thành quận và sáp nhậpvào nớc Nam Việt của Trung Quốc Tiếp đó các triều đại Hán, Tuỳ, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạn-ờng tiếp tục đặt ách cai trị lên đất nớc ta Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc biệt từ sau khi lật đổchính quyền của Hai Bà Trng

Chính sách bóc lột về kinh tế và đồng hoá về văn hoá : + Thực hiện chính sách bóc lột, cống nạp đối với nhân dân ta : bắtnộp những thứ lâm thổ sản quý, cớp ruộng đất lập đồn điền, nắm độcquyền muối và sắt

+ Mở trờng học dạy chữ Hán và truyền bá Nho giáo vào ViệtNam, bắt nhân dân ta phải thay đổi phong tục theo ngời Hán

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạna ngời Hán ở lẫn với ngời Việt

+ Chính quyền đô hộ còn áp dụng luật pháp hà khắc và thẳng tay

đàn áp các cuộc nổi dậy của nhân dân ta

Phân tích âm mu của phong kiến Trung Quốc về việc thực hiệncác chính sách trên

2 Những chuyển biến về kinh tế, văn hoá và xã hội

Trình bày những chuyển biến về kinh tế, văn hoá, xã hội Việt

Nam dới ảnh hởng của những chính sách trên :

Về kinh tế :

+ Nông nghiệp : công cụ bằng sắt ngày càng đợc sử dụng phổ biến

Công cuộc khai hoang mở rộng diện tích canh tác đợc đẩy mạnh, các

công trình thuỷ lợi đợc xây dựng Năng suất lúa tăng hơn trớc

+ Thủ công nghiệp có những bớc phát triển mới Các nghề cũ nh

rèn sắt, khai thác vàng bạc, làm đồ trang sức tiếp tục phát triển Một

số nghề mới xuất hiện nh nghề làm giấy, làm thuỷ tinh

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng giao thông thuỷ bộ giữa các vùng, quận đợc hình thành

Về văn hoá, xã hội :

+ Mặc dù các triều đại phong kiến phơng Bắc tìm mọi cách để nô

dịch và đồng hoá, nhng nhân dân ta một mặt biết tiếp thu những yếu tố

tích cực của nền văn hoá Trung Quốc nh ngôn ngữ, văn tự Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồng thời

cải biến cho phù hợp với thực tiễn Việt Nam Các phong tục tập quán

truyền thống của dân tộc vẫn đợc bảo tồn

+ Mâu thuẫn bao trùm trong xã hội là mâu thuẫn giữa nhân dân ta

với chính quyền đô hộ phong kiến phơng Bắc Vì vậy, các cuộc đấu

tranh giành độc lập đã nổ ra

II  CáC CUộC ĐấU TRANH GIàNH ĐộC LậP DÂN TộC

1 Khái quát phong trào đấu tranh từ thế kỉ I đến đầu thế kỉ X

Biết đợc khái quát về phong trào đấu tranh chống Bắc thuộc của

nhân dân ta :

Năm 40, cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ đầu tiên của nhân

dân Âu Lạc bùng nổ Từ đó cho đến thế kỉ X, nhiều cuộc khởi nghĩa

liên tiếp nổ ra ở cả ba quận Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam

Nhiều cuộc khởi nghĩa đã giành đợc thắng lợi và thành lập chínhquyền tự chủ nh : khởi nghĩa Hai Bà Trng, khởi nghĩa Lý Bí và khởinghĩa của Khúc Thừa Dụ

Các cuộc khởi nghĩa nổ ra liên tiếp đã chứng tỏ tinh thần yêu

n-ớc và ý chí quật cờng của dân tộc

2 Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu

Trình bày đợc những nét chính của một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu :

Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trng : + Mùa xuân năm 40, Hai Bà Trng nổi dậy khởi nghĩa

+ Cuộc khởi nghĩa đợc đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia.+ Quân khởi nghĩa lần lợt đánh chiếm Mê Linh (Vĩnh Phúc), CổLoa (Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Anh Hà Nội) và Luy Lâu (Thuận Thành Bắc Ninh).Thái thú Tô Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh phải bỏ chạy về nớc

+ Cuộc khởi nghĩa thắng lợi, Trng Trắc đợc suy tôn làm vua, đóng

đô ở Mê Linh

Cuộc kháng chiến chống quân Hán xâm lợc :+ Trng Vơng đã xây dựng chính quyền độc lập tự chủ trong 2 năm + Mùa hè năm 42, Mã Viện đợc vua Hán cử làm chỉ huy một đạoquân sang xâm lợc nớc ta

+ Cuộc kháng chiến của nhân dân ta do Hai Bà Trng lãnh đạo đãdiễn ra quyết liệt nhng do lực lợng yếu nên cuối cùng thất bại (trìnhbày theo lợc đồ)

+ Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trng thể hiện khí phách anh hùng củadân tộc và vai trò to lớn của phụ nữ Việt Nam

Cuộc khởi nghĩa Lý Bí và sự thành lập Nhà nớc Vạn Xuân :

+ Cuộc khởi nghĩa nổ ra vào năm 542 Cha đầy 3 tháng, nghĩa

quân đã chiếm đợc châu thành Long Biên, chính quyền đô hộ bị

lật đổ

+ Mùa xuân năm 544, Lý Bí lên ngôi vua (Lý Nam Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnế), đặt quốc

hiệu là Vạn Xuân, dựng kinh đô ở cửa sông Tô Lịch (Hà Nội)

+ Năm 545, nhà Lơng cử Trần Bá Tiên cùng với Thứ sử Giao Châu

đem quân sang xâm lợc nớc ta Lý Nam Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnế mang quân ra trấn giữ Chu

Diên Nhng trớc thế giặc mạnh, Lý Nam Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnế phải rút quân về Vĩnh

Phúc, rồi Phú Thọ và sau đó trao quyền cho Triệu Quang Phục 

một tớng trẻ và tài năng

+ Năm 550, cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi, Triệu Quang

Phục lên làm vua

+ ý nghĩa của khởi nghĩa Lý Bí

Cuộc khởi nghĩa của Khúc Thừa Dụ :

+ Năm 905, nhân sự suy yếu của nhà Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnờng, Khúc Thừa Dụ đợc

nhân dân ủng hộ, đánh chiếm Tống Bình (Hà Nội), giành quyền tự chủ

+ Năm 907, Khúc Hạo lên thay, đã tiến hành một số cải cách về

kinh tế, hành chính nhằm ổn định tình hình xã hội

+ Phân tích rõ ý nghĩa cuộc khởi nghĩa của Khúc Thừa Dụ, đặc

biệt là những cải cách của Khúc Hạo trong toàn bộ tiến trình khởi

nghĩa của nhân dân ta trong thời Bắc thuộc, đa đến thắng lợi của trận

Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng năm 938

Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng năm 938 :

+ Năm 931, Dơng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnình Nghệ lãnh đạo nhân dân đánh bại cuộcxâm lợc của quân Nam Hán và xng là Tiết độ sứ thay họ Khúc Nhngsau đó ông bị Kiều Công Tiễn giết hại

+ Công Tiễn cho ngời sang cầu cứu nhà Nam Hán Nhân cơ hội

đó, quân Nam Hán sang xâm lợc nớc ta

+ Ngô Quyền đã dùng kế đóng cọc trên sông Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng, cho quânmai phục hai bên bờ sông và nhử quân địch vào trong trận địa bãi cọc.Với kế sách này, Ngô Quyền đã đánh bại cuộc xâm lợc của quân NamHán (kết hợp sử dụng lợc đồ trang 86, SGK)

+ ý nghĩa lịch sử : chiến thắng Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng lịch sử năm 938 đã mở

ra một thời đại mới thời đại độc lập, tự chủ lâu dài của dân tộc

Chủ đề 6

VIệT NAM Từ THế Kỉ X ĐếN THế Kỉ XV

Nội dung 1 QUá TRìNH HìNH THàNH Và PHáT TRIểN

CủA NHà NƯớC PHONG KIếN

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Trình bày khái quát sự hình thành nhà nớc phong kiến (thời Ngô

 Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh – Tiền Lê) và ngày càng đợc phát triển, hoàn thiện (qua cácthời Lý, Trần, Hồ, Lê sơ) Sự hoàn chỉnh của luật pháp qua các bộluật : Hình th, Hình luật, Quốc triều hình luật (còn gọi là Luật Hồng

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức) ; quân đội đợc tổ chức chính quy, chính sách "ngụ binh nông"

Biết đợc chính sách đối nội (quan tâm tới đời sống của nhândân, đoàn kết các dân tộc), đối ngoại (khéo léo song luôn giữ vững tthế của một quốc gia độc lập, tự chủ)

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Bớc đầu xây dựng Nhà nớc độc lập ở thế kỉ X

Trình bày khái quát sự hình thành nhà nớc phong kiến thời

Ngô  Đinh – Tiền Lê :

Năm 939, sau khi đánh bại quân xâm lợc Nam Hán, Ngô Quyền

xng vơng, đóng đô ở Cổ Loa (Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Anh Hà Nội) Năm 944, Ngô

Quyền mất, nhà Ngô suy vong, dẫn đến "loạn 12 sứ quân"

Năm 968, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh Bộ Lĩnh đem quân dẹp loạn và thống nhất đất

n-ớc Ông lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Cồ Việt và chuyển

kinh đô về Hoa L (Ninh Bình)

Tiếp nối nhà Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh, nhà Tiền Lê đã xây dựng nên một nhà nớc

quân chủ sơ khai ở trung ơng gồm 3 ban : Văn ban, Võ ban và

Tăng ban Cả nớc đợc chia làm 10 đạo Quân đội đợc tổ chức lại và

xây dựng theo hớng chính quy

 Mặc dù chỉ là nhà nớc quân chủ sơ khai nhng nhà nớc thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh

Tiền Lê đã đặt cơ sở cho việc xây dựng và hoàn thiện nhà nớc quân

chủ ở các triều đại sau

Lập bảng hệ thống kiến thức về thời kì đầu của nhà nớc phong

kiến dân tộc

2 Phát triển và hoàn chỉnh nhà nớc phong kiến ở các thế kỉ XI

XV

Hiểu đợc nhà nớc phong kiến ngày càng đợc phát triển, hoàn

thiện qua các thời Lý, Trần, Hồ, Lê sơ :

 Năm 1009, nhà Lý đợc thành lập

Năm 1010, Lý Thái Tổ cho dời đô về Thăng Long (Hà Nội), mở ra

một thời kì phát triển mới của lịch sử dân tộc

Năm 1054, Lý Thánh Tông đổi tên nớc là Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt

 Tổ chức bộ máy nhà nớc :Trải qua các triều đại Lý, Trần, Hồ, Lê sơ (từ thế kỉ XI đến thế kỉ XV),nhà nớc quân chủ ngày càng đợc hoàn thiện và tổ chức chặt chẽ Từtrung ơng đến địa phơng, tổ chức chính quyền đợc bổ sung và có hệthống hơn Chức năng, quyền hạn và nhiệm vụ của các cơ quan, cácchức quan cũng đợc quy định cụ thể và rõ ràng

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến thời Lê Thánh Tông với cuộc cải cách hành chính, tổ chức

bộ máy nhà nớc ở trung ơng cũng nh chính quyền ở địa phơng cónhững thay đổi chặt chẽ và hệ thống hơn

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnây cũng là thời kì xác lập của chế độ phong kiến Việt Nam.Thời Lê sơ, giáo dục phát triển Thi cử trở thành nguồn để tuyểnchọn quan lại chủ yếu, đặc biệt là thời Lê Thánh Tông

Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nớc và chính quyền thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh Tiền Lê, Lý, Trần, Hồ và Lê sơ để có thể so sánh và thấy đợc sự pháttriển và hoàn thiện, hệ thống, chặt chẽ của nó từ thế kỉ X đến thế kỉ

XV, đặc biệt ở thời Lê Thánh Tông

Luật pháp :

+ Năm 1042, vua Lý Thái Tông ban hành bộ Hình th bộ luật

thành văn đầu tiên của nớc ta

+ Thời Trần có bộ Hình luật, thời Lê sơ có bộ Luật Hồng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức (hay

Quốc triều hình luật) Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnây là bộ luật hoàn chỉnh và tiến bộ nhất dới

chế độ phong kiến Với 722 điều 16 chơng, bên cạnh việc bảo vệ

quyền lợi của giai cấp thống trị, bộ luật đã đề cập đến mọi mặt của đời

sống kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá

Quân đội :

+ Từ thời Lý, quân đội ngày càng đợc tổ chức chặt chẽ hơn so với

thời Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh Tiền Lê

+ Trải qua thời Trần, Hồ đến thời Lê sơ, lực lợng quân đội ngày

càng đợc tăng cờng cả về số lợng, chất lợng và trang bị vũ khí Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạniều

này cũng thể hiện sự vững mạnh của nhà nớc phong kiến qua từng thời

kì lịch sử

Nhận xét về bộ luật thành văn đầu tiên ở nớc ta cũng nh những

điều luật thể hiện tính tiến bộ và tích cực của bộ Luật Hồng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức

Hoạt động đối nội :

+ Thực hiện chính sách nhằm đoàn kết dân tộc và xây dựng nhà

n-ớc quân chủ vững mạnh của các triều đại Lý, Trần và Lê sơ, nh :

+ Luôn coi trọng vấn đề an ninh của đất nớc

+ Quan tâm đến đời sống nhân dân : đắp đê chống lụt, quan tâm

Nội dung 2 CÔNG CUộC XÂY DựNG Và PHáT TRIểN

KINH Tế TRONG CáC THế Kỉ X XV–

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Biết đợc nông nghiệp ngày càng đợc mở rộng và phát triển : khaihoang ngày càng gia tăng, nhà nớc quan tâm đến đê điều ; thủ côngnghiệp phát triển ; các triều đại đều lập các xởng thủ công, các nghềtrong dân gian ngày càng phát triển và tinh xảo hơn ; thơng nghiệpngày càng phát triển ở các đô thị và nông thôn

Biết đợc sự phân hoá xã hội ngày càng sâu sắc Cuối thời Trần ;nhiều cuộc đấu tranh của nông dân bùng nổ Nhà Trần suy vong, nhà

Hồ thành lập

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Mở rộng và phát triển nông nghiệp

Biết đợc ruộng đất ngày càng đợc mở rộng, nông nghiệp phát triển :

Công cuộc khai hoang, mở rộng diện tích canh tác phát triển,một mặt nhà nớc phong kiến có chính sách khuyến khích khai hoang,mặt khác nhân dân các làng xã tự động tiến hành khai hoang Nhờ vậy,

vùng châu thổ các con sông lớn và vùng ven biển đợc khai phá, nhiều

xóm làng mới đợc thành lập

Công việc đắp đê từ thời Lý đã đợc chú ý Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnến thời Trần và thời

Lê sơ, nhà nớc cũng có những biện pháp đắp đê ở các con sông lớn và

đê biển

Sản xuất nông nghiệp : nhà nớc thời Tiền Lê, Lý, Trần và Lê sơ

đều quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, hằng năm các vua đều làm lễ

cày tịch điền để khuyến khích nhân dân sản xuất Trong các bộ luật đều

có các điều luật bảo vệ sức kéo của trâu bò và sản xuất nông nghiệp

Phép quân điền đợc đặt ra từ thời Lê sơ để chia ruộng đất

công làng xã

Trao đổi, nêu kết luận : nhờ các chính sách trên, nông nghiệp ở

nớc ta từ thế kỉ X đến thế kỉ XV có bớc phát triển mới

2 Phát triển thủ công nghiệp

Biết đợc sự phát triển của thủ công nghiệp :

Kinh tế nông nghiệp phát triển đã tạo tiền đề cho thủ công

nghiệp phát triển

Trong dân gian, các nghề thủ công truyền thống nh đúc đồng,

rèn sắt, làm đồ gốm sứ, ơm tơ dệt lụa đều phát triển Bên cạnh đó, các

nghề làm gạch, chạm khắc đá, làm đồ trang sức, làm giấy đều phát

 Quan sát hình 36 Hình rồng và hoa dây (SGK) để biết đợc sựphát triển của thủ công nghiệp

3 Mở rộng thơng nghiệp

Trình bày đợc thơng nghiệp ngày càng phát triển ở các đô thị và nông thôn :

Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, thơng nghiệp trong nớc ngày càng

đ-ợc mở rộng Các chợ làng, chợ liên làng, chợ chùa mọc lên ở nhiềunơi Các sản phẩm nông nghiệp, thủ công nghiệp là những mặt hàng đ-

ợc mang ra buôn bán ở các chợ và giữa các vùng với nhau

Thời Lý, Trần và Lê sơ, Thăng Long là một đô thị lớn với nhiềuphố phờng và chợ, sản xuất và buôn bán các loại hàng hoá sản phẩm

Giao thơng với nớc ngoài đợc mở rộng Các cảng Vân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnồn(Quảng Ninh), Lạch Trờng (Thanh Hoá), Càn Hải (Nghệ An), HộiThống (Hà Tĩnh), Thị Nại (Bình Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh) đều đợc hình thành và pháttriển ở thời kì này Ngoài ra, ở biên giới Việt Trung còn có các địa

điểm để thơng nhân hai nớc trao đổi buôn bán

4 Tình hình phân hoá xã hội và cuộc đấu tranh của nhân dân

Biết đợc sự phân hoá xã hội ngày càng sâu sắc :

 Sự phát triển mọi mặt của nền kinh tế dới chế độ phong kiến, mộtmặt góp phần phát triển đất nớc, nâng cao đời sống nhân dân, mặtkhác cũng đẩy nhanh sự phân hoá xã hội, giữa giai cấp thống trị vàgiai cấp bị trị, trong đó chủ yếu là nông dân

Từ cuối thế kỉ XIV, do vua quan, quý tộc nhà Trần ăn chơi xa xỉ,

không quan tâm đến cuộc sống của nhân dân Thêm vào đó tình trạng

mất mùa, đói kém đã dẫn đến các cuộc đấu tranh của nông dân

Cuộc khủng hoảng của xã hội Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt cuối thế kỉ XIV đã đa

đến những cải cách của Hồ Quý Ly và sự thành lập Vơng triều Hồ vào

năm 1400 thay thế nhà Trần

Nội dung 3 NHữNG CUộC KHáNG CHIếN

CHốNG NGOạI XÂM ở CáC THế Kỉ X XV–

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Trình bày đợc những nét khái quát (diễn biến, kết quả, ý nghĩa)

của các cuộc kháng chiến : hai lần chống Tống, các cuộc kháng chiến

chống quân xâm lợc Mông  Nguyên, chống quân xâm lợc Minh và

khởi nghĩa Lam Sơn

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

1 Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lợc Tống

Trình bày theo lợc đồ những nét khái quát về diễn biến, kết quả, ý

nghĩa của các cuộc kháng chiến hai lần chống Tống :

Cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê :

+ Năm 981, nhà Tống nhân cơ hội Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh Tiên Hoàng mất, ngời

nối ngôi là Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạninh Toàn còn nhỏ tuổi, đã mang quân sang xâm lợc nớc

ta Trớc tình hình đó, Thập đạo tớng quân Lê Hoàn đợc Thái hậu Dơng

Vân Nga và các tớng lĩnh suy tôn làm vua, lãnh đạo cuộc kháng chiến

+ Nhân dân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt chiến đấu anh dũng, đã bắt đợc nhiều tớng

giặc, quân Tống phải rút quân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnất nớc đợc độc lập

Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý :+ Âm mu xâm lợc của nhà Tống đối với Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt : vào những năm

70 của thế kỉ XI, nhà Tống đang gặp những khó khăn Trong nớc,nông dân nổi dậy đấu tranh, phía Bắc hai nớc Liêu và Hạ uy hiếp.Theo lời khuyên của Vơng An Thạch, vua Tống cho tập trung quân ởmột số nơi giáp với Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt, chuẩn bị cuộc xâm lợc

+ Trớc tình hình đó, vua Lý giao cho Thái uý Lý Thờng Kiệt lãnh

đạo cuộc kháng chiến

+ Năm 1075, Lý Thờng Kiệt đã kết hợp quân đội của triều đìnhvới lực lợng dân binh của các tù trởng dân tộc ít ngời tập kích sang đấtTống, đánh tan các đạo quân của nhà Tống ở các cứ điểm Ung Châu,Khâm Châu, Liêm Châu rồi rút về nớc

+ Năm 1077, khoảng 30 vạn quân Tống sang xâm lợc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt

D-ới sự lãnh đạo của Lý Thờng Kiệt, nhân dân ta xây dựng phòng tuyếnsông Nh Nguyệt (sông Cầu) và đánh tan quân xâm lợc Nền độc lậpcủa nớc ta đợc giữ vững

2 Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lợc Mông Nguyên ở thế kỉ XIII

Trình bày theo lợc đồ diễn biến, kết quả, ý nghĩa của ba lần kháng chiến chống quân xâm lợc Mông  Nguyên :

Thế kỉ XIII, đế quốc Mông Cổ hình thành và phát triển, vó ngựacủa chúng đã giày xéo từ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông sang Tây, từ Âu sang á Nhân dân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnạiViệt phải 3 lần kháng chiến chống quân xâm lợc Mông Nguyên(1258, 1285 và 1287  1288)

Các vua Trần cùng các tớng lĩnh và đặc biệt là nhà quân sự TrầnQuốc Tuấn đã lãnh đạo nhân dân đứng lên đánh giặc

Cả 3 lần quân Mông Nguyên đều thất bại Với các chiến thắng :

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnông Bộ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnầu, Chơng Dơng, Hàm Tử, Tây Kết, Vạn Kiếp, đặc biệt

chiến thắng Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng năm 1288 Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnây là chiến thắng oanh liệt của

quân và dân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc

3 Phong trào đấu tranh chống quân xâm lợc Minh và khởi

nghĩa Lam Sơn

Trình bày trên lợc đồ diễn biến, kết quả, ý nghĩa của khởi nghĩa

Lam Sơn :

Năm 1407, quân Minh xâm lợc nớc ta, cuộc kháng chiến của

quân dân ta đã gây nhiều khó khăn cho địch Tuy nhiên, do sự chênh

lệch về lực lợng, cuộc kháng chiến thất bại, nớc ta lại rơi vào ách đô

hộ của nhà Minh

Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa đã nổ ra ở đầu thế kỉ XV Tiêu

biểu nhất là cuộc khởi nghĩa do Lê Lợi lãnh đạo nổ ra ở Lam Sơn

(Thanh Hoá) vào năm 1418 Với chiến lợc chiến thuật tài giỏi, có

bộ tham mu khởi nghĩa sáng suốt, và đợc nhân dân nhiệt liệt hởng

ứng

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã giành đợc thắng lợi Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnất nớc đợc

giải phóng, nhà Hậu Lê đợc lập nên vào năm 1428, mở đầu một thời kì

mới của lịch sử dân tộc

Lập bảng hệ thống kiến thức về các cuộc kháng chiến của quân

và dân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

Rút ra nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử và bài học kinh

nghiệm của các cuộc kháng chiến đó

Nội dung 4 XÂY DựNG Và PHáT TRIểN VĂN HOá DÂN

TộC TRONG CáC THế Kỉ X XV–

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

T tởng và tôn giáo : Nho giáo, Phật giáo và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnạo giáo, sự thay đổivai trò thống trị về t tởng của Phật giáo và Nho giáo

Biết đợc giáo dục ngày càng phát triển và có quy củ hơn ; sựphát triển của văn học chữ Hán và chữ Nôm

Biết đợc đặc điểm nổi bật của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc ;khái quát về sự hình thành và phát triển những loại hình sân khấu, đặcbiệt là múa rối nớc

và là t tởng chi phối nội dung giáo dục, thi cử

+ Mặc dù vậy, từ thế kỉ X đến thế kỉ XIV, trong nhân dân ảnh ởng của Nho giáo còn ít Trong khi đó, Phật giáo lại giữ vị trí quantrọng và phổ biến Từ vua đến quan và dân đều sùng đạo Phật, cácnhà s đợc triều đình coi trọng

h-+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnạo giáo tồn tại song song với Nho giáo và Phật giáo Một số

đạo quán đợc xây dựng

Từ cuối thế kỉ XIV, Phật giáo và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnạo giáo suy giảm Trong khi

đó, ở thế kỉ XV, Nho giáo đợc nâng lên địa vị độc tôn, trở thành hệ t

t-ởng chính thống của nhà nớc phong kiến thời Lê sơ Sự phát triển của

giáo dục Nho học cũng góp phần củng cố vị trí của Nho giáo

2 Giáo dục, văn hoá, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật

Biết đợc giáo dục ngày càng phát triển và có quy củ hơn ; sự phát

triển của văn học chữ Hán và chữ Nôm ; kể tên đợc những công trình

khoa học đặc sắc :

Giáo dục :

+ Từ thế kỉ XI đến thế kỉ XV, giáo dục Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt từng bớc đợc

hoàn thiện và phát triển, trở thành nguồn đào tạo quan lại chủ yếu

+ Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho lập Văn Miếu Năm 1075,

khoa thi quốc gia đầu tiên đợc tổ chức ở kinh thành

+ Sang thời Trần, giáo dục, thi cử đợc quy định chặt chẽ hơn

+ Thời Lê sơ, nhà nớc quy định : cứ 3 năm có một kì thi Hội để chọn

tiến sĩ Trong dân gian, số ngời đi học ngày càng đông và số ngời đỗ đạt

cũng tăng thêm nhiều Riêng thời Lê Thánh Tông (1460  1497) đã tổ

chức đợc 12 khoa thi Hội, có 501 ngời đỗ tiến sĩ Năm 1484, nhà nớc

quyết định dựng bia ghi tên tiến sĩ Nhiều trí thức tài giỏi đã góp phần

quan trọng vào công cuộc xây dựng, phát triển đất nớc

Tìm hiểu thêm về việc tổ chức thi cử, lập bia tiến sĩ

Văn học :

+ Ban đầu, văn học mang nặng t tởng Phật giáo Từ thời Trần, văn

học dân tộc càng phát triển Công cuộc xây dựng đất nớc và các cuộc

kháng chiến chống ngoại xâm trở thành chủ đề chính của các bài thơ,

phú và hịch nh "Hịch tớng sĩ", "Bạch Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnằng giang phú", "Bình Ngô Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại

cáo" Hàng loạt tập thơ chữ Hán ra đời thể hiện lòng yêu nớc và tự

ợc xây dựng ở cuối thế kỉ XIV là những công trình nghệ thuật tiêu biểu

và đặc sắc của Việt Nam Ngoài ra, các đền tháp Chăm cũng đợc xâydựng

+ Nghệ thuật điêu khắc cũng có những nét đặc sắc nh : rồng mìnhtrơn cuộn trong lá đề, bệ chân cột hình hoa sen nở, các bức phù điêu

có các cô tiên, vũ nữ vừa múa, vừa đánh đàn

+ Nghệ thuật sân khấu nh tuồng, chèo ngày càng phát triển Múarối nớc là một loại hình nghệ thuật đặc sắc, phát triển từ thời Lý.+ Âm nhạc phát triển với các nhạc cụ nh trống cơm, sáo, tiêu, đàncầm, đàn tranh

+ Ca múa trong các ngày lễ hội dân gian khá phổ biến

+ Quan sát các hình 39 Chùa Một Cột (Hà Nội), hình 40 Thápchùa Phổ Minh (Nam Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh), hình 41  Lan can đá chạm rồng tại điệnKính Thiên (Hà Nội) để giải thích, minh hoạ cho những công trình vănhoá  nghệ thuật tiêu biểu ở Việt Nam trong các thế kỉ X XV, tổchức tham quan nếu có điều kiện

Khoa học kĩ thuật :+ Từ thế kỉ X đến thế kỉ XV, nhiều công trình khoa họcra đời, nh :

"Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt sử kí" của Lê Văn Hu (thời Trần), "Lam Sơn thực lục",

"D địa chí" của Nguyễn Trãi, "Hồng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức bản đồ" thời Lê Thánh Tông

+ Về quân sự có "Binh th yếu lợc" và "Vạn Kiếp tông bí truyền th"

của Hng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnạo Vơng Trần Quốc Tuấn Toán học có "Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại thành toán

pháp" của Lơng Thế Vinh, "Lập thành toán pháp" của Vũ Hữu

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnầu thế kỉ XV, Hồ Nguyên Trừng đã cho chế tạo súng thần cơ

và thuyền chiến Kinh đô Thăng Long đợc xây dựng từ thời Lý, sang

thời Trần và thời Lê sơ đợc xây dựng thêm

 Sử dụng kiến thức các môn học có liên quan để hiểu sâu hơn về

những công trình văn hoá tiêu biểu nhất trên các lĩnh vực giáo dục, văn

học, nghệ thuật và khoa học mà nhân dân ta đã làm đợc trong các thế

kỉ X XV Từ đó, xác định trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ

và phát huy di sản văn hoá dân tộc

Chủ đề 7

VIệT NAM Từ THế Kỉ XVI ĐếN THế Kỉ XVIII

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Biết đợc khái quát về những biến đổi của nhà nớc phong kiến

trong các thế kỉ XVI XVIII : nguyên nhân sụp đổ của nhà Lê, thành

lập nhà Mạc ; nguyên nhân đất nớc bị chia cắt (Bắc triều và Nam triều,

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong) ; tổ chức nhà nớc phong kiến ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng

Ngoài và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong

Trình bày đợc tình hình phát triển kinh tế và giải thích đợc

nguyên nhân phát triển của kinh tế hàng hoá

Hiểu đợc tình hình văn hoá ở các thế kỉ XVI XVIII : Nho giáo

suy thoái, sự du nhập của đạo Thiên Chúa ; sự phát triển của giáo dục,

nghệ thuật và khoa học kĩ thuật

Trình bày đợc vai trò của Nguyễn Huệ trong sự nghiệp thốngnhất đất nớc (đánh đổ chúa Nguyễn, chúa Trịnh, bớc đầu thống nhất

đất nớc) và chống ngoại xâm (chống quân Xiêm và quân Thanh)

Sự thành lập Vơng triều Tây Sơn Trình bày đợc các chính sáchkinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

I  NHữNG BIếN ĐổI CủA NHà NƯớC PHONG KIếN TRONG CáC THế Kỉ XVI XVIII

1 Sự suy sụp của triều Lê sơ Nhà Mạc thành lập

Biết đợc khái quát về những biến đổi của nhà nớc phong kiến trong các thế kỉ XVI  XVIII : nguyên nhân sụp đổ của nhà Lê và sự thành lập nhà Mạc :

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnầu thế kỉ XVI, triều Lê sơ suy sụp Các vua Lê nh Uy Mục,

T-ơng Dực không còn quan tâm đến việc triều chính và đời sống nhândân Bọn quan lại, địa chủ cũng nhân đó mà hạch sách, chiếm đoạtruộng đất Nhân dân cực khổ đã vùng dậy đấu tranh Một số thế lựcphong kiến cũng hợp quân, đánh nhau Mạnh hơn cả là thế lực củaMạc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnăng Dung Năm 1527, Mạc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnăng Dung ép vua Lê phải nhờngngôi và lập ra nhà Mạc

Thay thế triều Lê, triều Mạc đã thực hiện một số chính sách vềkinh tế, chính trị và văn hoá nhằm ổn định trật tự xã hội : xây dựngchính quyền, tổ chức lại quân đội, giải quyết vấn đề ruộng đất và tổchức thi cử để tuyển chọn quan lại

Quan sát hình 42 Di tích thành nhà Mạc (Lạng Sơn) để hiểuthêm về nhà Mạc

2 Đất nớc bị chia cắt

Lí giải đợc nguyên nhân đất nớc bị chia cắt thành Bắc triều và

Nam triều, Đàng Ngoài và Đàng Trong :

Không chấp nhận chính quyền của nhà Mạc, một số quan lại

cũ của nhà Lê (đứng đầu là Nguyễn Kim) đã tập hợp lực l ợng để

chống lại nhà Mạc

Chiến tranh Nam Bắc triều diễn ra ; đến năm 1592, nhà Mạc

bị lật đổ Nhng sau đó, một thế lực phong kiến mới của họ Nguyễn lại

hình thành ở phía Nam

Chiến tranh Trịnh Nguyễn diễn ra từ năm 1627 đến năm 1672

Cuối cùng cũng không phân thắng bại, hai bên giảng hoà, lấy sông

Gianh làm ranh giới Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnất nớc chia làm hai : Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài

3 Nhà nớc phong kiến ở Đàng Ngoài

Trình bày đợc tổ chức nhà nớc phong kiến ở Đàng Ngoài :

Sau khi lật đổ nhà Mạc, chính quyền Nam triều chuyển về

Thăng Long, nhà nớc phong kiến đợc xây dựng lại do vua Lê đứng

đầu Tuy nhiên, địa vị vua Lê không còn nh trớc ở trung ơng có hai

bộ phận : triều đình do vua đứng đầu và phủ chúa do chúa Trịnh đứng

đầu

ở địa phơng : Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài đợc chia thành 12 trấn, do Trấn thủ

đứng đầu Dới trấn là phủ, huyện, châu, xã

Nhà nớc Lê Trịnh tổ chức thi cử để tuyển chọn quan lại Ngoài

việc sử dụng bộ luật Hồng Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức, một số điều luật cũng đợc bổ sung

thêm cho phù hợp với hoàn cảnh đơng thời

Quân đội đợc tổ chức lại Nhà nớc Lê Trịnh cũng chú ý đến

việc xây dựng lực lợng quân đội và có những chính sách u ái đối với

quân đội

Quan sát hình 43 Phủ chúa Trịnh (tranh vẽ thế kỉ XVII) vànhận xét về bộ máy nhà nớc thời Lê  Trịnh

4 Chính quyền ở Đàng Trong

Trình bày đợc tổ chức nhà nớc phong kiến ở Đàng Trong :

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnối với Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong, chúa Nguyễn xây dựng chính quyền củariêng mình, nhng chỉ là một chính quyền địa phơng, niên hiệu vẫndùng là vua Lê, giai đoạn đầu quan lại vẫn do vua Lê chúa Trịnh cửvào Từ năm 1614, chúa Nguyễn mới dùng ngời của mình để bổdụng quan lại Tuy nhiên, vẫn dùng niên hiệu vua Lê cho đến năm1744

Sau khi chiến tranh Trịnh Nguyễn chấm dứt, họ Nguyễn mởrộng lãnh thổ về phía Nam (từ Quảng Bình đến Nam Bộ ngày nay)

Các chúa Nguyễn xây dựng chính quyền riêng của mình : cả

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong đợc chia thành 12 dinh Phủ chúa đóng ở chính dinh Mỗidinh có 2 hoặc 3 ti trông coi công việc Riêng cơ quan thu thuế đợc gọi

là "Bản đờng quan" Dới dinh là phủ, huyện, tổng, xã

Quân đội cũng đợc chúa Nguyễn tổ chức khá chặt chẽ

Do điều kiện đặc biệt, việc tuyển dụng quan lại của chúaNguyễn chủ yếu là lấy từ dòng họ Nguyễn và tiến cử Mãi đến giữa thế

kỉ XVII, chúa Nguyễn mới mở khoa thi để tuyển quan lại, nhng khôngphổ biến

Năm 1744, Nguyễn Phúc Khoát quyết định xng vơng, thành lậptriều đình trung ơng Nhng chỉ tồn tại một thời gian ngắn Từ giữa thế

kỉ XVIII, chính quyền Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong lâm vào khủng hoảng

Vẽ sơ đồ về tổ chức bộ máy nhà nớc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàngTrong, so sánh với các giai đoạn trớc

II  TìNH HìNH KINH Tế ở CáC THế Kỉ XVI XVIII

1 Tình hình nông nghiệp ở các thế kỉ XVI XVIII

Trình bày đợc tình hình nông nghiệp Đàng Ngoài và Đàng Trong

ở các thế kỉ XVI – XVIII :

Từ cuối thế kỉ XV  đầu thế kỉ XVI, ruộng đất ngày càng tập

trung vào tay tầng lớp địa chủ, quan lại Ruộng đất t hữu ngày càng

phát triển Nhà nớc không quan tâm đến sản xuất nh trớc Mất mùa,

đói kém xảy ra luôn Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống nông dân khổ cực và họ đã vùng dậy

đấu tranh

Từ nửa sau thế kỉ XVII, nông nghiệp dần dần ổn định trở lại

Nhân dân Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong đều tiến hành khai hoang,

mở rộng diện tích canh tác Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc biệt ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong, diện tích ruộng

đất tăng nhanh, vùng đất Nam Bộ đợc khai phá và trở thành vựa lúa ở

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong

Các giống lúa đợc sử dụng trong sản xuất nông nghiệp đã đem

lại năng suất cao, nhất là ở đồng bằng sông Cửu Long

Việc đắp đê, đào sông, làm thuỷ lợi đợc chú trọng

Ngoài trồng lúa, các loại cây nh sắn, khoai, ngô, đậu và các loại

cây ăn quả đều phát triển

Từ thế kỉ XVI XVIII cũng là thời kì gia tăng tình trạng tập

trung ruộng đất vào tay giai cấp địa chủ phong kiến ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong,

nhất là vùng đất Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh có những địa chủ lớn có rất nhiều ruộng đất

2 Sự phát triển của thủ công nghiệp

Trình bày đợc những biểu hiện sự phát triển của thủ công nghiệp

Đàng Ngoài và Đàng Trong ở các thế kỉ XVI – XVIII :

Các nghề thủ công truyền thống trong dân gian tiếp tục pháttriển và đạt trình độ cao : nghề gốm, sứ, dệt vải lụa, làm giấy, làm đồtrang sức, đúc đồng, rèn sắt

Một số nghề thủ công mới xuất hiện nh : nghề khắc bản in gỗ,nghề làm đờng trắng, nghề làm đồng hồ, nghề làm tranh sơn mài Một

số làng nghề xuất hiện

Ngành khai mỏ phát triển ở cả Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong và Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài.Nhiều mỏ đồng, kẽm, thiếc, vàng đợc khai thác ở thời kì này Bêncạnh việc nhà nớc đứng ra khai mỏ, còn có một số chủ mỏ là ngời Việt

và ngời Hoa

3 Sự phát triển của thơng nghiệp

Biết đợc sự phát triển của thơng nghiệp ở các thế kỉ XVI  XVIII :

Từ thế kỉ XVI – XVIII, buôn bán trong nớc cũng có bớc pháttriển mới Nhiều chợ làng, chợ liên làng, chợ huyện mọc lên Một sốlàng buôn xuất hiện và một số vùng đã có các trung tâm buôn bán

Một số ngời đã dám bỏ vốn ra kinh doanh Mua hàng thủ công,hoặc thóc lúa rồi mang đi bán Việc buôn bán giữa miền xuôi và miềnnúi đợc tăng cờng

ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong, nhiều nhà buôn mua thóc từ Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh mang bán

ở Phú Xuân và miền Trung Nhà nớc đã lập nhiều trạm dịch ở bếnsông và những chỗ giao thông quan trọng để thu thuế

Từ thế kỉ XVI, do bối cảnh chung của tình hình thế giới, việcgiao lu buôn bán giữa các nớc cũng đợc mở rộng Ngoại thơng ViệtNam cũng có bớc phát triển nhanh chóng

Bên cạnh việc buôn bán với các nớc Trung Quốc, Nhật Bản,

Gia-va, Xiêm, Việt Nam còn buôn bán với các nớc Bồ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnào Nha, Tây BanNha, Hà Lan, Anh và Pháp

Tuy nhiên, từ giữa thế kỉ XVIII, do chính sách thuế khoá cũng

nh thái độ của chúa Nguyễn và chúa Trịnh, ngoại thơng sa sút dần

Quan sát hình 45 Thơng cảng Hội An (tranh vẽ cuối thế kỉ

XVIII) để biết đợc sự phát triển của thơng nghiệp thời kì này

4 Sự hng khởi của các đô thị

Trình bày đợc sự hng khởi của các đô thị :

Sự phát triển của kinh tế hàng hoá đã tạo điều kiện cho các đô

thị cũ phát triển và các đô thị mới đợc hình thành

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài : buôn bán sầm uất nhất là Thăng Long với tên Kẻ

Chợ có 36 phố phờng và 8 chợ Phố Hiến (Hng Yên) ra đời, cũng

hoạt động buôn bán tấp nập

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong : Hội An là phố cảng lớn nhất, nhiều thơng nhân

Nhật Bản, Trung Quốc làm nhà và có những khu phố riêng Các

thuyền buôn nớc ngoài cũng thờng ra vào buôn bán Thanh Hà cũng là

một đô thị mới bên bờ sông Hơng ra đời Ngoài ra, Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh, thị tứ

N-ớc Mặn (Bình Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh) cũng phát triển ở thời kì này

Tuy nhiên, đến cuối thế kỉ XVIII, ngoại thơng sa sút ; đầu thế kỉ

XIX một số đô thị suy tàn

III  PHONG TRàO NÔNG DÂN TÂY SƠN Và Sự NGHIệP

THốNG NHấT ĐấT NƯớC, BảO Vệ Tổ QUốC CUốI THế Kỉ XVIII

1 Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nớc cuối thế

kỉ XVIII

Trình bày đợc nét chính về phong trào Tây Sơn lật đổ chúa

Nguyễn, vua Lê, chúa Trịnh, thống nhất đất nớc :

Vào giữa thế kỉ XVIII, chế độ phong kiến Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài khủng

hoảng sâu sắc Phong trào nông dân bùng lên rầm rộ, kéo dài trong

hơn 10 năm, nhng cuối cùng bị đàn áp

Nửa sau thế kỉ XVIII, chế độ phong kiến Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong cũng bớcvào khủng hoảng Năm 1771, cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ ở ấpTây Sơn (Bình Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh) do 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ,Nguyễn Lữ lãnh đạo Từ Tây Sơn, cuộc khởi nghĩa đã phát triển, lật đổchính quyền của họ Nguyễn ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong, làm chủ vùng đất từQuảng Nam trở vào

Từ năm 1786 đến năm1788, phong trào Tây Sơn tiếp tục tiến ra

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài, lật đổ chính quyền vua Lê chúa Trịnh, làm chủ đất nớc

Sự nghiệp thống nhất đất nớc về cơ bản đợc hoàn thành

2 Các cuộc kháng chiến ở cuối thế kỉ XVIII

Trình bày trên lợc đồ cuộc kháng chiến chống quân Xiêm và quân Thanh :

Kháng chiến chống Xiêm (1785) :+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnầu những năm 80 của thế kỉ XVIII, sau khi chính quyền chúaNguyễn bị lật đổ, một ngời cháu của chúa Nguyễn là Nguyễn ánhchạy sang Xiêm (nay là Thái Lan) cầu cứu Vua Xiêm sai tớng đem 5vạn quân thuỷ, bộ sang xâm lợc nớc ta

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnầu năm 1785, quân Tây Sơn dới sự chỉ huy của Nguyễn Huệ

đã tổ chức trận Rạch Gầm Xoài Mút đánh tan quân xâm lợc Xiêm,bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc

 Kháng chiến chống Thanh (1789) :+ Sau khi chính quyền vua Lê, chúa Trịnh bị lật đổ, Lê ChiêuThống cùng một số cận thần bỏ chạy lên phía Bắc và sang Trung Quốccầu cứu nhà Thanh Vua Thanh sai tớng đem 29 vạn quân sang xâm l-

ợc nớc ta

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnợc tin đó, Bắc Bình Vơng Nguyễn Huệ quyết định lên ngôiHoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, chỉ huy quân tiến ra Bắc Chỉ

trong 5 ngày (từ đêm 30 tháng Chạp năm Mậu Thân đến mồng 5 Tết

Kỉ Dậu) với cuộc hành quân thần tốc, nghĩa quân Tây Sơn đã đánh bại

hoàn toàn quân xâm lợc và tiến vào Thăng Long Chiến thắng Ngọc

Hồi Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnống Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạna còn vang mãi về sau

Nhận xét về vai trò và nghệ thuật quân sự tài giỏi của Nguyễn

Huệ cũng nh nghĩa quân Tây Sơn trong hai lần kháng chiến chống

ngoại xâm

3 Vơng triều Tây Sơn

Trình bày đợc sự thành lập Vơng triều Tây Sơn và các chính sách

kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá :

Sau khi đánh tan quân xâm lợc Mãn Thanh, Nguyễn Huệ chính

thức xây dựng một chính quyền mới theo chế độ quân chủ chuyên chế,

thống trị từ Thuận Hoá trở ra Bắc Quang Trung rất có ý thức mời

những ngời tài giỏi ra giúp nớc (3 lần viết th mời Nguyễn Thiếp làm

Viện trởng Viện Sùng chính)

Quang Trung cũng ban chiếu kêu gọi dân phiêu tán về quê sản

xuất Lập lại sổ hộ tịch, địa bạ, không để ruộng đất bỏ hoang

Mở rộng và phát triển kinh tế công thơng nghiệp

Tổ chức lại giáo dục thi cử, đa chữ Nôm làm văn tự chính thức

của quốc gia

Quân đội đợc tổ chức quy củ và trang bị vũ khí đầy đủ

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặt quan hệ tốt đẹp với nhà Thanh cũng nh các nớc Lào và

Chân Lạp

Năm 1792, Quang Trung đột ngột qua đời

Năm 1802, trớc sự tấn công của Nguyễn ánh, Vơng triều Tây

Sơn sụp đổ

Quan sát hình 47 Tợng Quang Trung (Quy Nhơn Bình

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh), tìm hiểu về công lao to lớn của Nguyễn Huệ Quang Trung

đối với đất nớc, dân tộc

IV  TìNH HìNH VĂN HOá ở CáC THế Kỉ XVI XVIII

Cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hoá, từ thế kỉ XVI, một số giáo sĩ đạo Thiên Chúa phơng Tây theo các thuyền buôn nớc ngoài vào Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt truyền đạo Một tôn giáo mới xuất hiện : đạoThiên Chúa

Thế kỉ XVII, do nhu cầu của việc truyền đạo, chữ Quốc ngữtheo mẫu tự Latinh cũng ra đời Tuy nhiên, bấy giờ chữ Quốc ngữ cha

đợc phổ cập trong xã hội, phải đến đầu thế kỉ XX, chữ Quốc ngữ mới

đợc sử dụng phổ biến

Các tín ngỡng truyền thống trong dân gian vẫn đợc duy trì vàphát huy nh tục thờ cúng tổ tiên, thờ những ngời anh hùng có côngvới nớc, với làng

2 Phát triển giáo dục và văn học

Biết đợc sự phát triển của giáo dục văn học chữ Nôm và văn học dân gian :

Giáo dục :

+ Thay thế nhà Lê, nhà Mạc tiếp tục phát triển giáo dục, tổ chức

đều đặn các kì thi để chọn lựa nhân tài Thời kì nhà Mạc đã tổ chức

đ-ợc 22 kì thi hội lấy đđ-ợc 485 Tiến sĩ

+ Nhà nớc Lê Trịnh đợc khôi phục, giáo dục Nho học tiếp tục

đ-ợc duy trì Nhiều khoa thi đđ-ợc tổ chức nhng số ngời đỗ đạt và đi thi

không nhiều nh trớc ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Trong, năm 1646 chúa Nguyễn mở khoa

thi đầu tiên

+ ở triều đại Tây Sơn, với chính sách chăm lo giáo dục của Quang

Trung, chữ Nôm đợc dùng trong công việc hành chính, thi cử

Mặc dù vậy, nội dung giáo dục vẫn là kinh sử Các bộ môn khoa

học tự nhiên ít đợc chú ý

Văn học :

+ Bên cạnh dòng văn học chữ Hán, văn học chữ Nôm phát triển

mạnh hơn trớc và chiếm vị trí trọng yếu Các nhà thơ nổi tiếng nh

Nguyễn Bỉnh Khiêm, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnào Duy Từ, Phùng Khắc Khoan đã dùng chữ

Nôm để sáng tác

+ Văn học dân gian phát triển rầm rộ, thể hiện ớc mơ về một cuộc

sống tự do và thanh bình của ngời dân lao động

3 Nghệ thuật và khoa học kĩ thuật

Trình bày đợc sự phát triển của giáo dục, nghệ thuật và khoa học 

kĩ thuật :

 Trong các thế kỉ XVI XVIII, nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc

tiếp tục phát triển, thể hiện ở các chùa mới đợc xây dựng nh chùa

Thiên Mụ (Huế), tợng Phật ở các chùa

 Nghệ thuật dân gian đợc hình thành trong các công trình điêu

VIệT NAM ở NửA ĐầU THế Kỉ XIX

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Biết đợc dới triều Nguyễn, nhà nớc phong kiến tập quyền đợcxây dựng và củng cố : quyền hành của vua, luật pháp, quân đội ; quan

hệ ngoại giao khép kín

Nông nghiệp khó khăn, thủ công nghiệp phát triển

Văn học chữ Nôm, kiến trúc phát triển

Giải thích đợc vì sao tình hình xã hội dới triều Nguyễn không ổn

định, nhiều cuộc đấu tranh, khởi nghĩa đã diễn ra

B HƯớNG DẫN THựC HIệN CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG

I  TìNH HìNH CHíNH TRị, KINH Tế, VĂN HOá DƯớI TRIềU NGUYễN (NửA ĐầU THế Kỉ XIX)

1 Xây dựng và củng cố bộ máy nhà nớc chính sách ngoại giao

Biết đợc dới triều Nguyễn, nhà nớc phong kiến tập quyền đợc xây dựng và củng cố :

Sau khi đánh bại Vơng triều Tây Sơn, năm 1802, Nguyễn ánhlên ngôi vua, lấy hiệu là Gia Long, lập ra nhà Nguyễn và đóng đô ở

Phú Xuân Năm 1804, nhà Nguyễn đổi tên nớc là Việt Nam và đến

thời Minh Mạng đổi thành Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Nam

Chính quyền trung ơng đợc tổ chức lại theo mô hình của nhà Lê

với quyền hành chuyên chế tuyệt đối của vua Tuy nhiên, triều đình

chỉ trực tiếp cai quản 11 dinh, trấn ở Trung Bộ (từ Thanh Hoá đến Bình

Thuận) Còn 11 trấn ở Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnàng Ngoài và 5 trấn ở vùng Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh (Nam

Bộ ngày nay) gọi là Bắc thành và Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh thành do một tổng trấn

đứng đầu Tổng trấn có quyền quyết định các công việc và chỉ báo cáo

về Trung ơng khi có công việc quan trọng

Năm 1831  1832, vua Minh Mạng quyết định bãi bỏ Bắc thành

và Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh thành, chia cả nớc làm 30 tỉnh và một phủ Thừa Thiên

Mỗi tỉnh đều có Tổng đốc, Tuần phủ cai quản, cùng hai ti Bố chính và

án sát Dới tỉnh là các phủ, huyện (châu ở miền núi), tổng và xã

Nhà Nguyễn cũng chú ý tổ chức thi cử để tuyển dụng quan lại

Nhà Nguyễn ban hành bộ Hoàng Việt luật lệ hay còn gọi là Luật

Gia Long với gần 400 điều, bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị,

các tôn ti trật tự phong kiến và các vấn đề kinh tế, xã hội, chính trị,

văn hoá

Quân đội đợc tổ chức chặt chẽ, khoảng 20 vạn ngời, đợc trang bị

vũ khí đầy đủ

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnối ngoại : đối với nhà Thanh, nhà Nguyễn giữ thái độ hoà hảo

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnối với các nớc nhỏ nh Lào, Chân Lạp, nhà Nguyễn bắt họ phải thần

phục Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnối với các nớc phơng Tây, nhà Nguyễn có phần dè dặt và hạn

chế trong quan hệ

2 Tình hình kinh tế và chính sách của nhà Nguyễn

Biết đợc tình hình kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp, thơng nghiệp và các chính sách của nhà Nguyễn :

Nông nghiệp :+ Vấn đề ruộng đất và tình hình nông nghiệp ở đầu thế kỉ XIX cónhững khó khăn nhất định Do vậy, nhà nớc đã có những chính sách đểgiải quyết khó khăn

+ Ruộng đất t phát triển, ruộng đất công bị thu hẹp Diện tíchruộng đất bỏ hoang tăng lên

+ Nhà nớc ban hành chính sách quân điền Ngoài ra, nhà nớc cũngkhuyến khích khai hoang với các hình thức khác nhau nh lập đồn

điền ; cho dân tự khai hoang và nhà nớc cấp một phần kinh phí chodân khai hoang (gọi là doanh điền) Nhờ vậy, diện tích trồng trọt phầnnào đợc tăng lên

+ Việc sửa đắp đê điều, nạo vét kênh mơng và đào sông cũng đợcnhà nớc chú ý

Các nghề thủ công tiếp tục phát triển :+ Nghề gốm, dệt vải, làm đờng, khai mỏ

+ Trong dân gian các làng, các phờng thủ công tiếp tục đợc duytrì Nghề mới xuất hiện nh nghề in tranh dân gian

+ Bộ phận thủ công nghiệp nhà nớc với các ngành nghề nh đúctiền, chế tạo vũ khí, đóng thuyền, làm đồ trang sức Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnặc biệt thợ quanxởng thời kì này đã đóng đợc tàu thuỷ chạy bằng hơi nớc

Thơng nghiệp :+ Việc buôn bán trong nớc đợc duy trì Tuy nhiên, thuyền bè đi xa

bị đánh thuế nhiều lần

+ Nhà nớc giữ độc quyền ngoại thơng, chỉ cho phép thuyền bè nớc

ngoài vào một số cảng nh Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh, Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnà Nẵng Nhà nớc cũng cho một

số thuyền sang các nớc xung quanh để buôn bán

3 Tình hình văn hoá, giáo dục

Biết đợc nét chính về tình hình văn hoá, giáo dục dới thời Nguyễn :

 Nhà Nguyễn chủ trơng độc tôn Nho giáo, hạn chế hoạt động của

Thiên Chúa giáo Nhà nớc cũng quan tâm đến việc thờ thần trong các

đình, đền, miếu ở các làng

Về giáo dục : Giáo dục Nho học đợc củng cố Nhà nớc vẫn tổ

chức đều đặn các kì thi Hơng và thi Hội để tuyển ngời ra làm quan

 Về văn học : Bên cạnh dòng văn học chữ Hán, văn học chữ Nôm

với các bài thơ của Hồ Xuân Hơng, Bà Huyện Thanh Quan ; đạt đến

đỉnh cao về nghệ thuật là "Truyện Kiều" của Nguyễn Du

Về sử học : Các bộ sử do Quốc sử quán biên soạn lần lợt ra đời

nh "Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Nam thực lục" Ngoài ra còn có các bộ sử do các cá nhân

biên soạn nh "Lịch triều hiến chơng loại chí" của Phan Huy Chú,

"Lịch triều tạp kỉ" của Ngô Cao Lãng, "Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh thành thông chí" của

Trịnh Hoài Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnức

Về kiến trúc : Kinh đô Huế đợc xây dựng và hoàn thiện với hệ

thống cung điện, lăng tẩm thể hiện trình độ phát triển cao của nghệ thuật

kiến trúc và điêu khắc

 Nhã nhạc cung đình Huế cũng là một di sản văn hoá còn lại đến

ngày nay Các loại hình ca múa nhạc dân gian đợc tiếp tục phát triển

trong nhân dân

Nhận thức đợc rằng, những thành tựu về văn hoá đạt đợc dới

triều Nguyễn ở nửa đầu thế kỉ XIX đến nay vẫn còn là những giá trị

văn hoá tiêu biểu của dân tộc Di sản văn hoá cố đô Huế, nhã nhạccung đình Huế một di sản văn hoá phi vật thể Ngoài ra, các thànhtựu về khoa học kĩ thuật là những thành quả quan trọng Xác địnhthái độ, trách nhiệm đối với di sản văn hoá dân tộc

II  TìNH HìNH X HộI ở NửA ĐầU THế Kỉ XIX Và PHONGã HộI PHONG KIếN

TRàO ĐấU TRANH CủA NHÂN DÂN

1 Tình hình xã hội và đời sống nhân dân

Giải thích đợc vì sao tình hình xã hội dới triều Nguyễn không ổn

định :

Về xã hội :+ Ra đời trong bối cảnh lịch sử mà phong trào nông dân nổ ra liêntiếp ở thế kỉ XVIII do cuộc khủng hoảng xã hội Bộ máy nhà nớcphong kiến Nguyễn phải gia tăng tính chuyên chế

+ Xã hội có hai giai cấp : giai cấp thống trị gồm vua quan và địachủ, cờng hào ; giai cấp bị trị gồm các tầng lớp nhân dân lao động mà

đa số là nông dân

+ Nhà Nguyễn đã tìm mọi cách để ổn định tình hình xã hội nhng

tệ tham quan ô lại vẫn tiếp diễn, đặc biệt là ở nông thôn đã làm cho đờisống nông dân khổ cực, thêm vào đó là việc bắt dân đi lao dịch xâydựng các công trình công cộng

Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnời sống nhân dân :+ Thiên tai, mất mùa, đói kém thờng xuyên xảy ra, đời sống nhândân khổ cực

+ Những vấn đề trên là nguyên nhân của phong trào đấu tranh củamọi tầng lớp nhân dân chống lại triều Nguyễn

2 Phong trào đấu tranh của nhân dân và binh lính

Trình bày đợc phong trào đấu tranh của nhân dân và binh lính

nửa đầu thế kỉ XIX :

Ngay từ đầu thế kỉ XIX, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ

ra và liên tục phát triển cho đến giữa thế kỉ XIX

Tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Phan Bá Vành (1821  1827)

nổ ra ở trấn Sơn Nam hạ và cuộc khởi nghĩa của Cao Bá Quát

(1854  1855) bùng lên ở ứng Hoà (Hà Tây) ở Phiên An (Gia Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnịnh),

nổ ra cuộc khởi nghĩa của binh lính do Lê Văn Khôi lãnh đạo

(1833  1835)

3 Đấu tranh của các dân tộc ít ngời

Trình bày đợc các cuộc đấu tranh của các dân tộc ít ngời :

Phong trào đấu tranh của các dân tộc ít ngời cũng diễn ra từ Bắc

đến Nam Tiêu biểu là :

+Cuộc khởi nghĩa của ngời Tày ở Cao Bằng, dới sự lãnh đạo của

Nông Văn Vân (1833  1835)

+Cuộc khởi nghĩa của ngời Mờng ở Hoà Bình và Tây Thanh Hoá,

dới sự lãnh đạo của tù trởng họ Quách (1832  1838)

+Các cuộc khởi nghĩa của ngời Khơ-me nổ ra ở Tây Nam Kì

(1840  1848)

 Phong trào đấu tranh của nhân dân chống triều đình Nguyễn nổ

ra liên tục từ đầu đến giữa thế kỉ XIX đã chứng tỏ sự bất bình của mọi

tầng lớp nhân dân đối với chính quyền nhà Nguyễn nói chung và bọn

địa chủ cờng hào ở nông thôn nói riêng

Chủ đề 9

SƠ KếT LịCH Sử VIệT NAM Từ NGUồN GốC

ĐếN GIữA THế Kỉ XIX

A CHUẩN KIếN THứC, Kĩ NĂNG TRONG CHƯƠNG TRìNH

Các thời kì xây dựng và phát triển đất nớc :+ Thời dựng nớc đầu tiên Sự ra đời của các quốc gia : Văn Lang,

Âu Lạc ở Bắc Bộ ; tiếp đó là quốc gia Lâm ấp, Cham-pa ở Nam Trung

Bộ, quốc gia Phù Nam ở Tây Nam Bộ

+ Giai đoạn đầu của nớc Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnại Việt phong kiến độc lập : Quá trìnhhình thành và phát triển của nhà nớc quân chủ Sự phát triển của kinh

tế, xã hội và văn hoá, giáo dục

+ Thời kì đất nớc bị chia cắt : Chiến tranh phong kiến bùng nổ vàkéo dài đã dẫn đến sự chia cắt đất nớc thành hai miền ; kinh tế sau thờigian khủng hoảng dần phục hồi phát triển ; phong trào Tây Sơn đã bớc

đầu thống nhất đất nớc

+ Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội trong giai đoạnất nớc ở nửa đầu thế kỉ XIX : Chế độ quân chủ dới thời nhàNguyễn ; tình hình khủng hoảng về kinh tế và xã hội

Các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc

Truyền thống yêu nớc của dân tộc Việt Nam thời phong kiến.+ Sự hình thành của truyền thống yêu nớc Việt Nam và biểu hiệncủa nó

+ Sự phát triển và tôi luyện truyền thống yêu nớc trong các thế kỉphong kiến độc lập : các biểu hiện của truyền thống yêu nớc trong quátrình dựng nớc và giữ nớc