Luận văn Thạc sĩ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính: Đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng

Luận văn được nghiên cứu với mục tiêu nhằm đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm chi tiết nội dung của luận văn.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

-

BỘ NỘI VỤ - HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

-

BỘ NỘI VỤ - HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

Người hướng dẫn khoa học: TS Bùi Thị Thanh Thúy

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác

và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trần Văn Thọ

Trong quá trình thực hiện luận văn, em đặc biệt cảm ơn cô giáo, Tiến sĩ Bùi Thị Thanh Thúy – Giảng viên trường Học viện Hành chính Quốc gia, sự hướng dẫn tận tình, trách nhiệm của cô không những giúp em hiểu thấu đáo

và trình bày dễ hiểu hơn đề tài của luận văn, mà còn giúp em có kỹ năng làm việc theo trình tự khoa học, logic, rất có ích cho thực tiễn công tác sau này

Mặc dù đã rất cố gắng, nhưng luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Em rất mong nhận được sự chỉ bảo, hướng dẫn của các thầy, cô giáo để luận văn được hoàn thiện

Tác giả cũng rất mong nhận được sự góp ý hữu ích của các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm để luận văn thêm phong phú

Tác giả luận văn

Trần Văn Thọ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ 9 1.1 Quyền con người và đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình

sự 9 1.2 Nội dung, yêu cầu, vai trò đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự 23 Chương 2 THỰC TRẠNG ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƯỜI TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ TẠI HUYỆN AN DƯƠNG, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 432.1 Khái quát về tình hình thi hành án hình sự ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng 44 2.2 Kết quả đảm bảo quyền con người con người trong thi hành án hình sự tại huyện An Dương và nguyên nhân 49 Chương 3 QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƯỜI TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ Ở HUYỆN AN DƯƠNG THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 62 3.1 Quan điểm đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự ở huyện

An Dương, thành phố Hải Phòng 62 3.2 Giải pháp đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự tại huyện

An Dương, thành phố Hải Phòng 70 KẾT LUẬN 83 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO `84

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận văn

Quyền con người (QCN) mang tính phổ quát, thuộc về bản chất, gắn liền với các hoạt động xã hội, các mối quan hệ xã hội và các phương thức sống của cá nhân QCN là biểu hiện của các tiêu chí tác động qua lại, củng cố các mối liên hệ, phối hợp hành động và hoạt động giữa con người và con người, ngăn ngừa các mâu thuẫn đối đầu và xung đột giữa họ trên cơ sở kết hợp tự

do cá nhân với tự do của những người khác, với hoạt động bình thường của Nhà nước và xã hội Những quyền như quyền được sống, quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm, được bất khả xâm phạm về thân thể, được tự do ngôn luận, tự do chính kiến, tự do tín ngưỡng, được tham gia vào các quá trình chính trị là những điều kiện cần thiết để con người tổ chức đời sống trong xã hội văn minh và cần phải được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ một cách vô điều kiện

Ở Việt Nam, đảm bảo QCN là vấn đề quan trọng, luôn được Đảng, Nhà nước và nhân dân quan tâm, bảo vệ bằng nhiều văn bản pháp luật khác nhau như Hiến pháp, Bộ Luật Hình sự, Bộ Luật Tố tụng Hình sự, Luật THAHS v.v Nhà nước ta đã chính thức ghi nhận và đảm bảo QCN, quyền công dân, coi đó là những chế định quan trọng và là mục tiêu cuối cùng của chế độ Các

Bộ luật, Luật của nước ta đã ghi nhận, bảo vệ QCN, quyền công dân qua nhiều chế định khác nhau Các quy định về THAHS là một trong các quy định nhằm bảo vệ QCN, quyền công dân của nhân dân và của cả người bị kết án Những quy định của Hiến pháp và Luật THAHS đều nhằm góp phần phát huy dân chủ, tăng cường hơn nữa hiệu lực của Nhà nước trong việc đảm bảo QCN, quyền công dân để xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

và giàu mạnh Để đảm bảo QCN, quyền công dân trong THAHS cần nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho thi hành án viên, kiểm sát viên, phải

không ngừng bồi dưỡng nâng cao ý thức pháp luật, ý thức chính trị và đạo đức công vụ cho những cán bộ này; thực hiện tốt chế độ báo cáo đối với cơ quan có thẩm quyền; đảm bảo cơ chế kiểm tra, giám sát của thẩm quyền và nhân dân Mục đích của biện pháp này là để đảm bảo cho các cơ quan THAHS thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đảm bảo trật tự pháp luật và pháp chế

Tuy nhiên, trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới đất nước, hội nhập kinh

tế quốc tế, nhất là yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền (NNPQ) Xã hội chủ nghĩa (XHCN) của dân, do dân, vì dân, đảm bảo QCN trong THAHS đã bộc lộ những yếu kém, bất cập; việc nhận thức không đầy đủ về tính chất, vai trò và tầm quan trọng của THAHS cũng như các quy định của pháp luật về trình tự, thủ tục giải quyết vụ việc làm cho quá trình vận dụng thiếu chính xác

dễ dẫn đế tùy tiện, trái pháp luật, xâm hại đến QCN, lợi ích hợp pháp của công dân Không ít trường hợp các cơ quan và người tiến hành thi hành bản

án chưa nắm vững nội dung, thẩm quyền, thủ tục THAHS, vi phạm các quy định pháp luật về đảm bảo QCN, quyền công dân khi thực thi công vụ THAHS oan sai tuy chưa phải là hiện tượng phổ biến nhưng đã xảy ra ở nhiều địa phương, gây nên sự bất bình trong dư luận xã hội, có trường hợp gây ra hậu quả nghiêm trọng Một trong những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng THAHS không đúng trình tự thủ tục là do trình độ, năng lực của một bộ phận cán bộ trong các cơ quan thực hiện còn hạn chế, ý thức pháp luật chưa được đề cao Hơn nữa, khi áp dụng các biện pháp thi hành án như án treo, cải tạo không giam giữ, quản chế nhằm bảo vệ các QCN, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân rất dễ tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực đến QCN, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Trong bối cảnh chung của cả nước như vậy, huyện

An Dương, thành phố Hải Phòng cũng có những hạn chế tương tự trong việc bảo đảm QCN trong THAHS trong những năm vừa qua

Vì vậy, việc nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về đảm bảo quyền con người trong THAHS gắn với một địa bàn cụ thể là huyện

An Dương, thành phố Hải Phòng là yêu cầu khách quan và tất yếu, cấp thiết

cả về lý luận, pháp lý và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Tìm hiểu tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài “Đảm bảo QCN, quyền công dân trong THAHS ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng”, đã

có những công trình nghiên cứu tiếp cận theo nhiều cách, với những cấp độ khác nhau:

Từ góc độ nghiên cứu về đảm bảo QCN nói chung trong NNPQ có các công trình của các tác giả sau: Trần Ngọc Đường, "QCN, quyền công dân trong NNPQ XHCN Việt Nam", Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2004; Đinh Văn Mậu, "Quyền lực Nhà nước và QCN", Nhà xuất bản Tư pháp, 2003; Tường Duy Kiên, "NNPQ XHCN Việt Nam với việc đảm bảo QCN", Tạp chí Nghề luật, 2004;… Trong các công trình này, các tác giả đã nghiên cứu khái niệm và các đặc điểm NNNPQ nói chung, NNPQXHCN nói riêng; nghiên cứu về mối quan hệ giữa QCN và quyền công dân; nghiên cứu vấn đề đảm bảo QCN từ góc độ triết học, xã hội học hoặc lý luận chung về nhà nước và pháp luật Tuy

có cách nhìn không hoàn toàn giống nhau và nghiên cứu ở các mức độ khác nhau nhưng các tác giả đều đưa ra các cơ chế đảm bảo QCN trong NNPQ

“Bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trong tố tụng hình sự”: do Trung

tâm Nghiên cứu Quyền con người – Quyền công dân và Trung tâm Nghiên cứu Tội phạm học và Tư pháp hình sự trực thuộc khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội phát hành Tố tụng hình sự là hoạt động trực tiếp nhất liên quan đến một bộ phận quan trọng của nhóm người bị tước quyền tự do Đó là những người bị tậm giữ, tạm giam hay đang phải chấp hành hình phạt tù Tài liệu đã khái quát những tiêu chuẩn pháp lý về quyền con người trong các hoạt động tố tụng hình sự Từ đó hướng dẫn, cung cấp những công cụ hữu hiệu

cho việc bào chữa tại tòa án hình sự địa phương Cuốn sách đề cập đến khả năng áp dụng luật quốc tế như lập luận riêng biệt, và nếu có thể như một ý bổ sung nhằm củng cố, thuyết phục của các lập luận Quyền bào chữa là một trong những quyền quan trọng của những người đang bị giam giữ, thi hành

án Bởi lẽ nó đảm bảo cho các vụ án được xét xử công bằng và quyền của những người này được đảm bảo tốt nhất Vì vậy cuốn sách đã góp phần quan trọng trong những nỗ lực nhằm đảm bảo tốt hơn quyền của nhóm người bị giam giữ, thi hành án nói chung và nhóm người dễ bị tổn thương nói riêng trong lĩnh vực tư pháp hình sự [41]

“Hỏi đáp về quyền con người” của trung tâm nghiên cứu Quyền con

người – Quyền công dân thuộc khoa Luật – Đại học quốc gia Hà Nội phát hành nhằm giúp người đọc dễ dàng tiếp cận với những nội dung cốt lõi của vấn đề nhân quyền Những thông tin ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu được chia thành mục chuyên biệt với cả vấn đề lý luận, pháp lý về nhân quyền ở tầm quốc tế và Việt Nam Sách đã cung cấp cho người đọc tự hiểu biết hệ thống nhưng dễ hiểu và tiếp thu về quyền con người [41]

“ Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam” Chủ biên PGS.TS Nguyễn

Ngọc Chí – Khoa luật, Đại học quốc gia Hà Nội, 2014 trong đó với tinh thần đổi mới theo Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tue pháp, cũng như sự phát triển của khoa học pháp lý tố tụng hình sự những năm gần đây, nhất là vấn đề đảm bảo quyền con người trong tố tụng hình sự Các tác giả đã nhận thức rõ tàm quan trọng của việc đảm bảo quyền con người và đưa vấn đề này vào từng chương và dành một chương đề cập đến những vấn đề có tính khái quát về quyền con người, đảm bảo quyền con người trong tố tụng hình sự Giáo trình có phạm vi rộng, phong phú, kết cấu hợp lý hơn các giáo trình trước đó [11]

Cuốn sách về “Bảo vệ và thúc đẩy QCN trong khu vực Asean " do Trung

tâm Nghiên cứu Quyền con người - Quyền công dân thuộc Khoa Luật - Đại

học quốc gia Hà Nội phát hành đã đề cập tới quyền của con người dưới góc nhìn của khu vực; giới thiệu và phân tích khái quát thực tiễn nhân quyền tại các quốc gia trong khu vực, sự hình thành chuẩn mực, các cơ chế khu vực bảo

vệ và thúc đẩy nhân quyền, cũng như vai trò chủ thể khác nhau ở Asean (nhà nước, tổ chức phi chính phủ, cơ sở giáo dục, nghiên cứu ) [41]

Cuốn sách “Bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trong tố tụng hình sự" do

Trung tâm nghiên cứu QCN - quyền công dân và Trung tâm nghiên cứu tội phạm học và Tư pháp hình sự thuộc Khoa Luật - Đại học quốc gia Hà Nội phát hành Tố tụng hình sự là hoạt động trực tiếp nhất liên quan đến một bộ phận quan trọng của nhóm người bị hạn chế một số quyền tự do Đó là những người bị kết án Tài liệu này đã khái quát những tiêu chuẩn pháp lý về QCN trong các hoạt động tố tụng hình sự Qua đó nhằm hướng dẫn, cung cấp những thông tin cụ thể, chính xác cho việc bào chữa tại các tòa án hình sự địa phương Đặc biệt, giúp cho luật sư biện hộ các vụ án hình sự nâng cao kiến thức và hiểu biết nhằm áp dụng hiệu quả luật quốc tế tại các tòa án địa phương Từ góc độ đó, cuốn sách đề cập đến những khả năng áp dụng luật quốc tế như là một lập luận riêng biệt, như là một ý bổ sung nhằm củng cố sức thuyết phục của các lập luận Quyền bào chữa là một trong số các quyền quan trọng của những người đang bị giam, giữ, bị kết án; góp phần đảm bảo cho các vụ án được xét xử công bằng và quyền của những người liên quan sẽ được đảm bảo tốt nhất Vì vậy, cuốn sách đã góp một phần quan trọng trong những nỗ lực nhằm đảm bảo tốt hơn quyền của nhóm người bị bị giam, giữ nói chung và nhóm người dễ bị tổn thương nói riêng trong lĩnh vực tư pháp hình sự nói riêng [41]

“ Luật tố tụng hình sự Việt Nam với việc bảo vệ quyền con người” – đề

tài nghiên cứu khoa học, chủ trì Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Chí – Khoa Luật, Đại học quốc gia Hà Nội; Hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự ở Việt Nam những năm qua đạt được nhiều kết quả khả quan Tuy vậy vẫn còn

nhiều bất cập và hạn chế Vì vậy, đề tài nghiên cứu khoa học này đã nghiên cứu tiếp thu những quan điểm và nhất là các tiêu chí về quyền con người trong

tố tungj hình sự và những tiêu chí quốc tế về nhân quyền; Đánh giá thực trạng

hệ thống pháp luật về việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự đồng thời chỉ ra các ưu điểm và hạn chế của nó đối với việc bảo vệ quyền con người trong quá trình giải quyết vụ án; Đề tài cũng đưa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự Khía cạnh mà đề tài này đề cập đến là quyền con người nói chung trong tố tụng hình sự Tuy nhiên trong hoạt động tố tụng hình sự, các quyền con người được đề cập đến phần lớn là các quyền của những người bị tước tự do trong lĩnh vực tư pháp hình sự Bên cạnh những người bị tước tự do, đề tài này cũng phản ánh đến quyền của những người tham gia tố tụng mà không bị tước quyền tự do như các bị can, bị cáo đang được tại ngoại trong một số trường hợp[12]

Tình hình nghiên cứu trên đây cho thấy, các công trình khoa học, các bài báo, luận văn, luân án, sách chuyên khảo trong chừng mực nhất định đã góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng về QCN bị kết

án Tuy vậy, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, chuyên biệt về QCN trong THAHS ở Huyện An Dương, luận văn là công trình khoa học đầu tiên, nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên biệt về

“QCN, quyền công dân trong THAHS ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng”, dưới góc độ Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Với kết quả nghiên cứu của luận văn, chúng tôi hy vọng sẽ góp phần khắc phục tình trạng nêu trên

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích nêu trên, luận văn đặt ra những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

Thứ nhất, xây dựng cơ sở lý luận về đảm bảo QCN trong THAHS thông qua việc làm rõ khái niệm, đặc điểm, yêu cầu, nội dung; vai trò của đảm bảo QCN trong THAHS

Thứ hai, phân tích thực trạng đảm bảo QCN trong THAHS ở huyện An Dương, TP Hải Phòng trong thời gian từ 2013 đến nay, qua đó đánh giá về những kết quả đạt được; những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém này

Thứ ba, đề xuất các quan điểm và giải pháp toàn diện, có hệ thống và tính khả thi nhằm đảm bảo QCN trong THAHS ở huyện An Dương, thành phố Hải Phòng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là đảm bảo QCN trong THAHS

4.2 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Về không gian: luận văn nghiên cứu QCN trong THAHS ở huyện An Dương, TP Hải Phòng

Về thời gian: từ năm 2013 đến năm 2017

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

5.1 Phương pháp luận của luận văn

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác- Lênin

về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về QCN và đảm bảo QCN trong THAHS

5.2 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Xuất phát từ mục đích và nội dung nghiên cứu, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp phân tích được sử dụng ở chương 1 của luận văn nhằm đưa ra những luận giải, đánh giá về các quan điểm của các tác giả về quyền con người trong THAHS, cũng như hoạt động phân tích đánh giá quy định của pháp luật về đảm bảo QCN trong hoạt động THAHS;

- Phương pháp thống kê, tổng hợp được sử dụng trong việc nghiên cứu thực trạng đảm bảo QCN trong THAHS;

- Phương pháp so sánh được tác giả đưa ra để so sánh giữa hoạt động đảm bảo QCN trong THAHS với một số lĩnh vực khác cũng như so sánh các quan điểm, về vấn đề này với nhau

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Về lý luận, những kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ là những bổ sung quan trọng vào lý luận và thực tiễn Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, góp phần hoàn thiện hệ thống lý luận về QCN và đảm bảo QCN trong THAHS- một nhóm chủ thể dễ bị tổn thương bị tước bỏ quyền tự do đi lại và một số quyền khác

Về thực tiễn, những kết quả nghiên cứu của đề tài luận văn có thể làm tư liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu về QCN; về hoạt động THAHS Những giải pháp được luận giải thuyết phục từ cơ sở để xuất đến nội dung giải pháp và các điều kiện đảm bảo thực hiện từng giải pháp trong luận văn sẽ giúp các nhà quản lý trong tham mưu, đề xuất hoàn thiện chính sách, pháp luật về đảm bảo QCN trong THAHS

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về đảm bảo QCN trong THAHS;

Chương 2: Thực trạng đảm bảo QCN THAHS ở huyện An Dương, TP

Hải Phòng

Chương 3: Quan điểm và giải pháp đảm bảo QCN trong THAHS ở

huyện An Dương, TP Hải Phòng

1.1.1 Khái niệm quyền con người

Quyền con người là một phạm trù rộng, đa dạng Tùy từng mục đích và phạm vi nghiên cứu mà hình thành nên những định nghĩa khác nhau về QCN Mặc dù số lượng các định nghĩa về QCN rất lớn và mỗi định nghĩa đều mang trong mình ít nhiều khía cạnh đúng đắn nhưng cho đến nay, trên thế giới vẫn chưa có một khái niệm chính thống nào về QCN để làm chuẩn mực chung Theo Từ điển Tiếng Việt phổ thông, quyền là "điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi" [40] Theo đó, QCN

có thể được hiểu là những điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho mỗi con người được hưởng, được làm, được đòi hỏi

Trong lĩnh vực khoa học pháp lý:

Ở cấp độ quốc tế, định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về QCN thường được trích dẫn khi nghiên cứu về QCN Theo đó, QCN là những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người [27, tr.35]

Ở Việt Nam, một số luật gia trong quá trình nghiên cứu về QCN cũng đưa ra một số quan điểm cá nhân về khái niệm QCN như:

Theo TS Trần Quang Tiệp: "QCN là những đặc lợi vốn có tự nhiên mà chỉ con người mới được hưởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định" [38, tr.14]

Quan điểm của PGS.TS Nguyễn Văn Động cho rằng: QCN là những giá trị quý báu được thừa nhận chung bởi toàn thế giới, đồng thời gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và cả cộng đồng quốc tế; QCN trực tiếp liên quan đến cá lĩnh vực sinh hoạt vật chất

và tinh thần của con người và góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển nhân cách, tính nhân đạo và nhân văn của con người; các QCN tạo thành một hệ thống thống nhất, quan hệ tác động lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau, đồng thời vừa là tiền đề, điều kiện của nhau, vừa là hệ quả của nhau [42, tr.134] Trên cơ sở tìm hiểu về vấn đề QCN, tổng hợp các khái niệm về QCN trên thế giới cũng như Việt Nam, tác giả luận văn hoàn toàn đồng tình với quan điềm của TSKH.GS Lê Cảm khi xây dựng khái niệm QCN Theo đó, "QCN là một phạm trù lịch sử-cụ thể, là giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại và là đặc trưng tự nhiên vốn có cần được tôn trọng

và không thể bị tước đoạt của bất kỳ cá nhân con người nào sinh ra trên trái đất, đồng thời phải được bảo vệ bằng pháp luật bởi các thành viên Liên hợp quốc cũng như bởi cộng đồng quốc tế" [6, tr.224]

Khi xem xét nghiên cứu khái niệm QCN có một số vấn đề cần lưu ý sau đây:

Một là, việc sử dụng thuật ngữ "QCN" và "nhân quyền" Có ý kiến cho rằng hai khái niệm này mang ý nghĩa khác nhau Điều này thể hiện ở chỗ,

"QCN" được hiểu là những tư tưởng, quan điểm, nhận thức "của ta" còn

"nhân quyền" được nhắc đến với nghĩa là luận điệu, âm mưu, thủ đoạn "của địch" Tuy nhiên, theo Từ điển Tiếng Việt phổ thông thì nhân quyền có nghĩa

là QCN Trong đó, nhân quyền là một từ Hán Việt còn QCN là một từ thuần Việt Như vậy, về mặt ngôn ngữ học, hai thuật ngữ này là từ đồng nghĩa nên hoàn toàn có thể sử dụng thay thế nhau

Hai là, phân biệt giữa khái niệm QCN và quyền công dân Hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nhất với nhau Bởi lẽ, quyền công dân là khái

niệm gắn liền với Nhà nước, thể hiện mối quan hệ giữa nhà nước và công dân (tức là những người mang quốc tịch của nước đó) Quyền công dân là những QCN được pháp luật ghi nhận và bảo hộ cho công dân của nước họ Điều này quy định nguồn gốc pháp định của quyền công dân Trong khi đó QCN không

bị bó hẹp trong quan hệ giữa nhà nước và công dân mà thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với toàn thể cộng đồng Chủ thể của QCN là tất cả các thành viên của xã hội chứ không bó hẹp trong phạm vi những người mang quốc tịch của quốc gia nhất định Tuy nhiên để QCN mang giá trị hiện thực thì nó cũng cần được ghi nhận và bảo vệ bởi pháp luật quốc tế và quốc gia

Các quyền của con người là những giá trị xã hội được con người nhận thức, thừa nhận và dần được thể chế hóa trong các văn kiện quốc tế về QCN

và được các quốc gia thừa nhận, cam kết thực hiện Các quyền công dân là hình thức pháp lý, biểu hiện cụ thể của QCN được pháp luật của quốc gia ghi nhận Tuy vậy, không đồng nhất giữa QCN và quyền công dân, không đồng nhất giữa các giá trị QCN là những giá trị mà cộng đồng quốc tế nhận thức, thừa nhận, còn quyền công dân chỉ là nhận thức và thừa nhận của một quốc gia cụ thể Vì vậy, không ít những trường hợp giữa QCN và quyền công dân vẫn có những khoảng cách nhất định

1.1.2 Khái niệm quyền con người trong thi hành án hình sự

Trước khi tìm hiểu về QCN trong THAHS chúng ta cần xác định khái niệm

và phạm vi, đối tượng của hoạt động THAHS

Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định các bản án, quyết định của TAND có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành Yêu cầu mang tính nguyên tắc hiến định này đã khẳng định tính hiệu lực của các phán quyết của Tòa án, đồng thời khẳng định ý nghĩa rất quan trọng của thi hành án nói chung và THAHS nói riêng THAHS có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giải quyết vụ án, vì nếu vụ án sau khi được xét xử mà không mang ra thi hành thì

công lý không được thực thi, quyền tư pháp, quyền uy của Toà án và hệ thống

tư pháp không được đảm bảo, ý nghĩa trừng trị hay giáo dục của pháp luật hình sự không còn nữa THAHS không chỉ trừng trị người phạm tội mà còn cải tạo, giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, khi họ tái hòa nhập với

xã hội không tiếp tục phạm tội mới Dù có những tranh luận về việc THAHS

có phải là một giai đoạn của tố tụng hình sự hay không, nhưng THAHS có nhiệm vụ hiện thực hóa bản án kết tội của Tòa án vào trong thực tế và bản án chính là căn cứ để tiến hành hoạt động THAHS Trong quá trình giải quyết vụ

án hình sự, nếu khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử - tất cả đều hướng đến một phán quyết đúng đắn của Tòa án thì THAHS lại nhằm mục đích thực hiện nội dung các phán quyết đó của Tòa án THAHS có mối quan hệ biện chứng giữa quá trình tố tụng hình sự, không có tố tụng thì không có thi hành án và ngược lại không có thi hành án thì tố tụng trở nên vô nghĩa [50, tr.24-26]

Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, thi hành là: "Thực hiện điều đã chính thức quyết định" [51, tr.1497] Như vậy, thi hành án có thể được hiểu là thực hiện bản án, quyết định của Tòa án trên thực tế; còn THAHS là thực hiện các bản

án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trên thực tế [38, tr.5] THAHS là một hoạt động mang tính hành chính - tư pháp hình sự vì nó

có những đặc thù riêng khác với hoạt động tố tụng hình sự [49, tr.22] THAHS là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành theo đặc trưng của quản lý hành chính THAHS còn sử dụng phương pháp thuyết phục giáo dục

và kết hợp mệnh lệnh hành chính Việc thi hành án có liên hệ với chính quyền địa phương, theo thủ tục hành chính như trường hợp thi hành án treo, cải tạo không giam giữ thì người chấp hành án treo, cải tạo không giam giữ được giao về Ủy ban nhân dân phường, xã nơi người chấp hành án cư trú để theo dõi, giám sát, giáo dục

Phạm vi của THAHS bao gồm thi hành bản án, quyết định về hình phạt

tù, tử hình, cảnh cáo, cải tạo không giam giữ, cấm cư trú, quản chế, trục xuất,

tước một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, án treo, biện pháp tư pháp Theo đó, khoản 3, 5, 6 Điều 3 Luật THAHS năm 2010 giải thích: Thi hành án phạt tù là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo để họ trở thành người có ích cho xã hội Thi hành án treo là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục người bị phạt tù được hưởng án treo trong thời gian thử thách Thi hành án phạt cải tạo không giam giữ là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục người chấp hành

án tại xã, phường, thị trấn và khấu trừ thu nhập sung quỹ nhà nước theo bản

án đã có hiệu lực pháp luật [34]

Các bản án hoặc quyết định được thi hành bao gồm: bản án hoặc phần bản

án của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; bản án của Tòa án cấp phúc thẩm; quyết định giám đốc thẩm hoặc tái thẩm của Tòa án; bản án hoặc quyết định của Tòa án được thi hành ngay theo quy định của BLTTHS; quyết định của Tòa án Việt Nam tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam chấp hành án và đã có quyết định thi hành; quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam cho nước ngoài; bản án, quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng

Như vậy, qua sự phân tích trên đây có thể rút ra khái niệm: THAHS là

việc đưa ra thi hành bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật do cơ quan có thẩm quyền áp dụng nhằm hiện thực hóa bản án của Tòa án, góp phần lập lại trật tự xã hội, công bằng, trừng trị đồng thời cải tạo, giáo dục người phạm tội cũng như phòng ngừa tội phạm

THAHS là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước nhằm thực hiện bản

án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án trong thực tiễn Tòa án nhân danh nhà nước tuyên án với bị cáo tại phiên tòa, áp dụng mức và loại hình phạt phù

hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra, bản án, quyết định của Tòa án được thi hành chính là lúc công lý được thực hiện trong cuộc sống THAHS thể hiện rõ nét chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước, nhiệm vụ của giai đoạn này nhằm mục đích cảm hóa tư tưởng, giáo dục nhân cách, văn hóa, kỹ năng sống, kỹ năng lao động… giúp người phải thi hành án trở thành một công dân tốt cho xã hội, mặt khác góp phần răn đe, ngăn ngừa chung [1] Với ý nghĩa là giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết trọn vẹn vấn đề trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội, thi hành án có mối quan hệ hữu cơ với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử Nếu mục đích của thi hành án không đạt được thì toàn bộ hoạt động của CQĐT, truy tố, xét

xử trước đó cũng trở nên vô nghĩa Nếu như một bản án, quyết định của Tòa

án có hiệu lực pháp luật không được thi hành hoặc thi hành không nghiêm thì trật tự kỷ cương xã hội bị vi phạm, quyền lực Nhà nước bị xem thường Chính

vì vậy, việc đảm bảo hiệu lực của các bản án, quyết định của Tòa án là một yêu cầu khách quan trong hoạt động quản lý Nhà nước Trật tự xã hội chỉ có thể được duy trì, quyền tư pháp của Nhà nước chỉ được thực hiện trọn vẹn, công lý được bảo vệ và thực thi, công bằng xã hội được đảm bảo và khi phán quyết của toà phải được thực thi nhanh chóng, đầy đủ, chính xác trên thực tế Những nhận thức trên là cơ sở quan trọng để xây dựng khái niệm QCN trong THAHS Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm như sau:

Quyền con người trong thi hành án hình sự là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên vốn có và khách quan cần phải bảo đảm của người chấp hành án trong

tổ chức thực hiện thi hành án hình sự, thể hiện ở các quyền của người chấp hành án, được quy định trong hệ thống pháp luật Nói cách khác, QCN trong THAHS thực chất là những QCN được thể hiện ở một lĩnh vực hoạt động của Nhà nước là THAHS Trong đó, người chấp hành án là đối tượng được quan tâm bảo vệ QCN Các QCN đó được ghi nhận trong hệ thống pháp luật, thể hiện thành các quyền cụ thể của người chấp hành án

Từ khái niệm trên có thể rút ra những đặc điểm sau:

- Trước hết quyền con người trong thi hành án hình sự chính là quyền của phạm nhân Vì thế khi trở thành phạm nhân, họ bị tạm thời tước một số quyền trong lĩnh vực hành chính chính trị, một số quyền tư do như: quyền tự

do đi lại, quyền tự do kinh doanh, quyền kết hôn…Còn lại về cơ bản với tư vị trí con người, phạm nhân vẫn có những quyền cơ bản như: quyền sống (với những phạm nhân không phải thi hành án hình sự tử hình)l quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm, không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm” (điều 20); quyền hiến mô, bộ phận cơ thể, hiến xác (ĐIều 20); quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật các nhân (Điều 21); quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo

khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án trái pháp luật có quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự Người vi phạm pháp luật trong việc bắt, giam, giữ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành

án gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý theo pháp luật” (Điều 31); quyền đước bảo vệ, chăm sóc sức khoẻ, quyền được học tâp

- Quyền con người trong THAHS là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên vốn

có và khách quan của con người, là một lĩnh vực cụ thể của QCN nói chung

Những nhu cầu, lợi ích của con người là những quyền họ đương nhiên có với tư cách là một thực thể tự nhiên - xã hội, bởi vì họ là con người nên họ được hưởng các quyền đó Vì vậy, QCN trong THAHS có tính chất tự nhiên, khách quan Biểu hiện của các nhu cầu, lợi ích đó là các quyền của con người như quyền sống, quyền tự do cá nhân, quyền được giáo dục, chăm sóc y tế Các quyền đó có thể được thực hiện ngay hoặc thực hiện dần dần từng bước,

có tính chủ động hoặc thụ động, gồm các quyền có thể bị hạn chế hoặc không thể bị hạn chế

Đây là một lĩnh vực cụ thể của QCN nói chung, xuất phát từ quan niệm thực tế rằng người chấp hành án cũng là con người Trong khi đó, QCN là của con người và cho tất cả mọi người Chính vì thế, QCN trong THAHS mang những đặc điểm của QCN nói chung, đó là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên vốn có và khách quan của con người, được bảo đảm bằng pháp luật và nhà nước là chủ thể có trách nhiệm chính trong bảo đảm QCN

Nói cách khác, những nhu cầu, lợi ích tự nhiên vốn có và khách quan của

PN với tư cách là một con người chính là cơ sở để khẳng định quyền con người trong THAHS chính là một lĩnh vực cụ thể trong THAHS nói chung Những khác biệt liên quan tới QCN trong THAHS chủ yếu thể hiện ở nội dung cụ thể của pháp luật về QCN trong THAHS và các biện pháp bảo đảm thực hiện QCN trong THAHS

- Người chấp hành án là đối tượng cần được quan tâm bảo vệ QCN trong THAHS

Người chấp hành án trong ngôn ngữ đời thường được gọi là "tù nhân" ở góc độ pháp lý, điều 3 Luật THAHS năm 2010 quy định người đang chấp hành bản án là đối tượng đặc biệt trong thi hành án hình sự Người chấp hành

án là người bị kết tội và phải chịu hình phạt theo bản án đã có hiệu lực pháp luật Một người bị kết án khi bản án có hiệu lực pháp luật sẽ xuất hiện các biện pháp cưỡng chế, thi hành án đối với họ

- Quyền con người trong THAHS được ghi nhận bởi hệ thống pháp luật

Trong hoạt động của mình, nhà nước có trách nhiệm bảo vệ QCN trong THAHS Pháp luật là công cụ hữu hiệu nhất được nhà nước dùng để thực hiện điều này, bởi pháp luật không chỉ là phương tiện chính thức hoá, pháp lý hoá giá trị xã hội của quyền tự nhiên mà còn bảo đảm giá trị thực tế QCN trong THAHS Chỉ khi được quy định trong pháp luật, việc thực hiện QCN trong THAHS mới mang tính cưỡng chế, bắt buộc với mọi chủ thể trong xã hội Ở phương diện này, pháp luật không chỉ là công cụ để nhà nước bảo đảm thực

hiện QCN trong THAHS mà còn là phương tiện để PN bảo vệ QCN của mình thông qua việc vận dụng các quy phạm pháp luật Khi đề cập vấn đề này, Hiến pháp năm 2013 cũng khẳng định ở nước ta "Các quyền con người về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá và xã hội được tôn trọng, thể hiện ở các quyền công dân và được quy định trong Hiến pháp và Luật" Theo tinh thần của Hiến pháp, các QCN trong THAHS phải được thể hiện rõ ràng, ghi nhận chủ yếu trong Hiến pháp, luật hình sự, luật tố tụng hình sự, luật THAPT, thể hiện trực tiếp ở các quyền cụ thể của người chấp hành án kể từ khi họ bắt đầu THAPT tới khi chấp hành án xong như quyền được quản lý, giam giữ đúng pháp luật và bảo đảm tính mạng, sức khoẻ, danh dự nhân phẩm trong quá trình giam giữ cho tới khi được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, miễn chấp hành án phạt tù và được đặc xá v.v Ghi nhận đầy đủ các quyền của PN chính là cơ sở quan trọng để QCN trong THAHS được thực hiện trên thực tế

1.1.3 Khái niệm đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự

Đảm bảo các QCN, quyền công dân là việc tạo ra các tiền đề, điều kiện

về chính trị, kinh tế, xã hội, pháp lý và tổ chức để cá nhân, công dân, các tổ chức của công dân thực hiện được các quyền, tự do, lợi ích chính đáng của họ

đã được pháp luật ghi nhận Từ góc nhìn của khoa học luật học, trong điều kiện xây dựng NNPQ XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân ở nước ta, các đảm bảo pháp lý có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và mang tính quyết định, là cốt lõi, là sự thể chế hóa các đảm bảo chính trị, kinh tế, xã hội, tổ chức thành các chuẩn mực có tính bắt buộc mà nhà nước, các cơ quan nhà nước và xã hội phải thực hiện để đảm bảo các QCN, quyền công dân Các đảm bảo pháp lý rất

đa dạng, phong phú, trước hết là sự ghi nhận các QCN, quyền công dân, đến việc tạo các điều kiện pháp lý, các điều kiện tổ chức, việc thiết lập cơ chế, bộ máy chuyên trách đảm bảo các QCN, quyền công dân

Các QCN, quyền công dân rất đa dạng, được đảm bảo, bảo vệ bằng cả hệ thống pháp luật: Từ luật công đến luật tư; từ Luật Hiến pháp, Luật hành chính, Luật hình sự… đến Luật dân sự, Luật lao động, Luật hôn nhân gia đình Mỗi lĩnh vực pháp luật đảm bảo, bảo vệ QCN, quyền công dân bằng những phương thức, cách thức chuyên biệt riêng có của mình

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) khẳng định quan điểm “Nhà nước tôn trọng và đảm bảo các QCN, quyền công dân; chăm lo hạnh phúc, sự phát triển tự do của mỗi người” [18, tr.82] Như vậy có thể thấy Nhà nước tự nhận trách nhiệm, nghĩa vụ phải tôn trọng các QCN; đảm bảo QCN Nhằm đảm bảo QCN, Hiến pháp 2013 của nước ta đã ghi nhận hai nguyên tắc quan trọng: (i) các quyền về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá và xã hội phải được tôn trọng; (ii) Nhà nước có nghĩa vụ đảm bảo thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý của công dân Từ hai nguyên tắc này và để đảm bảo thực hiện trên thực tế, Hiến pháp 2013 đã quy định cơ chế thực hiện như sau:

- Đảm bảo QCN thông qua hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước đảm bảo thực hiện Điều 6 Hiến pháp 2013 quy định: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông quacác cơ quan khác của Nhà nước” [35] Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất do nhân dân cả nước bầu ra, đảm bảo QCN, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân bằng các phương thức sau: xây dựng Hiến pháp và pháp luật, ghi nhận ý chí, nguyện vọng của nhân dân, thể chế hoá các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật của các chủ thể, nhất là các chủ thể nắm giữ quyền lực nhà nước; quyết định những vấn đề quan trọng nhất của đất nước Hội đồng nhân dân đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân địa phương, thực hiện việc giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước địa phương Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp chính là

các thiết chế quan trọng trong việc đảm bảo các QCN cơ bản nói chung trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam

- QCN, quyền công dân được đảm bảo thực hiện bởi hệ thống cơ quan hành pháp Chính phủ và uỷ ban nhân dân các cấp là chủ thể có trách nhiệm đưa pháp luật đi vào cuộc sống, làm cho quyền và nghĩa vụ của công dân trở thành hiện thực, là cơ quan trực tiếp quản lý nhà nước trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; trong đó cơ quan công an (CQĐT) có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ trật tự pháp luật và pháp chế

- QCN, quyền công dân còn được đảm bảo qua hệ thống cơ quan tư pháp Toà án và VKS là các cơ quan bảo vệ pháp chế, quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ tài sản của Nhà nước, tập thể và tính mạng, danh dự, nhân phẩm của con người

Trong số các chủ thể tham gia tố tụng thì vấn đề đảm bảo QCN trong hoạt động THAHS, trong đó có đảm bảo QCN của phạm nhân, những người

bị kết án có tầm quan quan trọng đặc biệt Bời lẽ người bị THAHS là một chủ thể đặc biệt mà quyền và lợi ích hợp pháp của họ dễ bị xâm phạm trong quá trình tiến hành hoạt động THAHS, bị áp dụng biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất, bị tước đoạt một số quyền công dân để phục vụ hoạt động THAHS quyền và lợi ích hợp pháp của họ rất dễ bị những người tiến hành tố tụng vô hình hoặc cố ý xâm hại vị một lý do nào đó Với vị trí tố tụng như vậy, chúng

ta cần nghiên cứu và tìm hiểu về khái niệm đảm bảo QCN nói chung, trong đó

Trong bất kỳ lĩnh vực pháp luật gì, việc đảm bảo QCN luôn được đặt

ra, trong đó có việc đảm bảo QCN trong lĩnh vực tố tụng hình sự Bởi trong TTHS nói chung và THAHS nói riêng, bảo vệ QCN trong THAHS xét đến cùng không chỉ đơn thuần là bảo vệ QCN mà còn hướng đến đảm bảo bảo tính đúng đắn và tính hợp pháp của hoạt động THAHS đối với người bị kết

án Bằng các quy định của pháp luật THAHS cũng như các văn bản khác có liên quan, Nhà nước quy định một cách đầy đủ các biện pháp, thiết chế khác

nhau để đảm bảo các QCN cơ bản của các đối tượng khác nhau trong THAHS như phạm nhân, người bị kết án treo, cải tạo không giam giữ, phạt tiền, trục xuất, kết án tử hình… Trong đó việc đảm bảo QCN của những người này là một trong những yêu cầu như vậy

Như vậy, đảm bảo QCN trong THAHS chính là một trong các trường hợp đảm bảo QCN trong pháp luật nói chung Trong THAHS, việc áp dụng các biện pháp tố tụng đối với những chủ thể khác nhau để nhằm thi hành án

có hiệu quả cao có nguy cơ cao xâm phạm tới các QCN cơ bản Bởi lẽ, các biện pháp THAHS có thể hạn chế, tác động tới một số QCN đã được thừa nhận chung như quyền bất khả xâm phạm về thân thể, tính mạng, sức khỏe, quyền đảm bảo về bí mật đời tư, an toàn thư tín, điện tín, quyền tự do về thân thể, quyền sở hữu tài sản, thậm chí cả quyền sống của họ (trong trường hợp bị kết án tử hình) Điều này cho thấy, vấn đề đảm bảo QCN trong THAHS rất cần quan tâm và cẩn trọng

Từ sự phân tích về THAHS và đảm bảo QCN trong THAHS chúng ta

có thể đưa ra khái niệm đảm bảo QCN trong THAHS, như sau: Đảm bảo

QCN trong THAHS là hoạt động của cơ quan THAHS, VKS và các cơ quan khác được giao thẩm quyền THAHS trong việc xây dựng và thực hiện pháp luật nhằm thiết lập, triển khai đầy đủ các quyền của người bị kết án trên cơ

sở những đảm bảo chung cho QCN và QCN trong lĩnh vực tư pháp

Từ khái niệm trên, ta có thể rút ra những đặc điểm, nội dung của đảm bảo QCN trong THAHS như sau:

Thứ nhất, đảm bảo QCN trong THAHS trước hết thể hiện trong việc

phải đảm bảo các quyền công dân chung của họ: Các quyền cơ bản của công dân đã được quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác như Luật bầu cử, Bộ luật dân sự, Luật sở hữu trí tuệ… Là công dân, người bị kết

án phải THAHS có quyền được tôn trọng và đảm bảo các quyền được pháp luật quy định, trừ các trường hợp BLTTHS và Luật THAHS quy định khác

nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ tố tụng hình sự Phải nói rằng, trong khoa học luật tố tụng hình sự nói chung và trong luật THAHS nói riêng, vấn đề đảm bảo QCN của người bị kết án chưa được chú ý nhiều Trong nghiên cứu về “Bị can và đảm bảo quyền của bị can trong BLTTHS 2003, thực trạng và định hướng hoàn thiện”, vấn đề này đã được TS Nguyễn Duy Hưng phát hiện:

“Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành chưa đề cập nhiều đến khía cạnh các quyền công dân của một người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự với tư cách bị can Các quyền của bị can được quy định trong pháp luật

tố tụng hình sự phần lớn được đề cập trên phương diện quyền tố tụng và ít được đề cập trên phương diện quyền công dân Tuy nhiên, với tư cách là đối tượng của khoa học luật tố tụng hình sự, việc nghiên cứu đảm bảo quyền công dân của người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo cần đượcđặt trong bối cảnh các hoạt động tố tụng hình sự được thực hiện để giải quyết vụ án” [23]

THAHS là hoạt động đặc biệt liên quan đến việc thi hành bản án hình

sự nhằm đảm bảo tính pháp chế, tính hiện thực của bản án, cũng như khôi phục lại những thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra Trong THAHS việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế, THAHS là rất cần thiết để phục vụ cho việc giải quyết vụ án hình sự đưa bản án thi hành trên thực tế Vì vậy, để đạt được mục đích của THAHS, pháp luật THAHS của bất kỳ một quốc gia nào cũng có quy định về những biện pháp thi hành án cần thiết, các hành vi, quyết định thi hành

án đụng chạm đến quyền, lợi ích của công dân Hay nói cách khác, các biện pháp THAHS, khả năng ảnh hưởng của hoạt động tố tụng hình sự tới các QCN của công dân là tất yếu

Để đảm bảo QCN trong THAHS dưới góc độ QCN, thể hiện chủ yếu thông qua các nguyên tắc THAHS trong đó có các nguyên tắc ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động THAHS Trong khoa học luật THAHS, các nguyên tắc THAHS phân chia thành các nhóm khác nhau để nghiên cứu, bao gồm: 1/ Các nguyên tắc đảm bảo pháp chế; 2/ Đảm bảo nhân đạo XHCN; tôn trọng nhân

phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án; 3/ Kết hợp trừng trị

và giáo dục cải tạo trong việc thi hành án; áp dụng biện pháp giáo dục cải tạo phải trên cơ sở tính chất và mức độ phạm tội, độ tuổi, giới tính, trình độ văn hoá và các đặc điểm nhân thân khác của người chấp hành án 4/ Thi hành án đối với người chưa thành niên chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành người có ích cho xã hội 5/ Khuyến khích người chấp hành án ăn năn hối cải, tích cực học tập, lao động cải tạo, tự nguyện bồi thường thiệt hại.6/ Đảm bảo quyền khiếu nại, tố cáo những hành

vi, quyết định trái pháp luật trong hoạt động THAHS 7/ Đảm bảo sự tham gia của cơ quan, tổ chức, cá nhân và gia đình vào việc giáo dục cải tạo người chấp hành án

Ngoài ra, các nguyên tắc THAHS khác ở mức độ này hay mức độ khác, góc độ này hay góc độ khác đều trực tiếp hay gián tiếp liên quan đến việc đảm bảo QCN của người bị kết án trong quá trình thi hành án

Thứ hai, đảm bảo QCN trong THAHS từ góc độ này là đảm bảo cho

người bị kết án có địa vị pháp lý phù hợp để bảo vệ mình trước việc kết án và phải chấp hành bản án, và những điều kiện pháp lý cũng như thực tế để họ thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng được quy định Là người bị kết án, trong hoạt động THAHS người bị kết án tham gia hoạt động THAHS có vị trí trung tâm, quyết định trong toàn bộ quá trình THAHS Mọi hoạt động THAHS đều tập trung vào việc thực hiện việc thi hành bản án trên thực tế để trên cơ sở đó có quyết định xử lý phù hợp với quy định pháp luật Vì vậy, có thể nói, các quy định của Luật THAHS, các hoạt động THAHS của cơ quan, người có thẩm quyền thi hành án, người bị thi hành án đều trực tiếp hay gián tiếp, ít hay nhiều liên quan đến người bị kết án hoặc các chủ thể tham gia tố tụng khác

Đảm bảo QCN trong THAHS từ góc độ này là xây dựng cơ sở pháp lý

và tạo điều kiện trên thực tế để Cơ quan THAHS, Viện kiểm sát nhân dân, Tòa

án và các tổ chức cá nhân áp dụng đúng đắn các quy định của pháp luật để thi

hành bản án đối với người bị kết án Tại Điều 4 Luật thi hành án hình sự quy định nguyên tắc thi hành án hình sự: 1 Tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, đảm bảo lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; 2 Bản án, quyết định có hiệu lực thi hành phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh; 3 Bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án; 4 Kết hợp trừng trị và giáo dục cải tạo trong việc thi hành án; áp dụng các biện pháp giáo dục cải tạo phải dựa trên cơ sở tính chất và mức độ phạm tội, độ tuổi, giới tính, trình độ văn hóa và các đặc điểm nhân thân khác của người chấp hành án; 5 Thu hành án đối với người chưa thành niên chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sủa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành người có ích cho xã hội; 6 Khuyến khích người chấp hành án ăn năn hối cải, tích cực học tập, lao động cải tạo, tự nguyện bồi thường thiệt hại; 7 Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo các hành vi, quyết định trái pháp luật trong hoạt động thi hành án hình sự; 8 Bảo đảm sự tham gia của các cơ quan, tổ chức, cá nhân và gia đình vào việc giáo dục, cải tạo người chấp hành án Điều 9 Luật thi hành án hình sự quy định những hành vi bị nghiêm cấm trong đó Khoản 9 quy định “Xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án”

1.2 Nội dung, yêu cầu, vai trò đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự

1.2.1 Nội dung đảm bảo quyền con người trong thi hành án hình sự

1.2.1.1 Những đảm bảo chung về quyền con người trong thi hành án hình sự

Các quyền cơ bản của công dân đã được quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác như Luật bầu cử, Bộ luật dân sự, Luật sở hữu trí tuệ… Là con người, người chấp hành án có quyền được tôn trọng và đảm bảo các quyền được pháp luật quy định, trừ các trường hợp BLTTHS, Luật

THAHS quy định khác nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ TTHS và THAHS QCN nói chung cần được đảm bảo bao gồm:

* Đảm bảo dân chủ trong quản lý nhà nước, xã hội

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, chế độ dân chủ xuất phát từ con người và vì con người Cho nên, QCN, quyền công dân chỉ thực sự được phát triển và đảm bảo dưới chế độ dân chủ Dân chủ và QCN, quyền công dân là những khái niệm khác nhau nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau Dân chủ được hiểu là phương thức, cơ chế quản lý xã hội, trong đó nhân dân được coi là chủ thể quyền lực Dân chủ cũng có thể được hiểu là quyền làm chủ của nhân dân, trước hết là quyền làm chủ về chính trị Ở khía cạnh này, dân chủ là một phận của QCN, quyền công dân Do đó, quyền làm chủ của công dân là yếu tố quyết định bản chất dân chủ của chế độ xã hội, đồng thời chế độ Nhà nước dân chủ là điều kiện để đảm bảo các quyền tự do của con người Với quan điểm trên, dân chủ là phương tiện đảm bảo và phát triển QCN, quyền công dân và sự phát huy dân chủ là cơ sở để mở rộng thêm phạm vi và làm sâu sắc hơn về nội dung quyền công dân

hàng loạt các văn bản pháp luật nhằm đảm bảo các chính sách về bảo vệ quyền tự do sản xuất kinh doanh, về chính sách bảo hiểm, bảo hộ người lao động, bảo hộ người tiêu dùng và đặc biệt là bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân khi bị xâm hại hoặc bị tranh chấp

xã hội, khuyến khích nhân dân làm giàu hợp pháp" [18] Trên cơ sở đó, Nhà nước ta đã và đang ban hành các văn bản pháp luật về các chủ trương chính sách này nhằm góp phần đảm bảo QCN, quyền công dân trên lĩnh vực chính sách xã hội nói chung, trong đó có lĩnh vực đảm bảo QCN trong lĩnh vực THAHS vì sự bình đẳng, công bằng trong xã hội Hiện nay, chỉ trên cơ sở đảm bảo về mặt xã hội mới có điều kiện để giải quyết các vấn đề liên quan đến THAHS như: quản lý đối với người bị HIV, những người nghiện ma túy, những người bị các bệnh truyền nhiễm khác trong TTHS

* Đảm bảo Nhà nước thật sự là của dân, do dân và vì dân

Nhà nước pháp quyền với đặc trưng cơ bản là sự thống trị tối cao của pháp luật trong đời sống xã hội và yêu cầu đặt ra đối với pháp luật đó phải là pháp luật vì con người, bảo vệ quyền và lợi ích của con người Trong NNPQ, những nguyên tắc đảm bảo QCN được thể hiện qua mối quan hệ giữa công dân với Nhà nước, "những vấn đề liên quan đến việc thực hiện quyền, đó là

sự thống nhất giữa quyền và nghĩa vụ, QCN trong mối quan hệ với chế độ dân

chủ, nhà nước và pháp quyền " Quan hệ đó ở nước ta được xác định rõ là Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân và vì dân, mọi quyền lực nhà nước thuộc về dân Như vậy sự tồn tại và hoạt động của Nhà nước ta vì một mục đích duy nhất

là vì con người Để xây dựng và hoàn thiện NNPQ Việt Nam, Đảng ta đã có nhiều định hướng, chính sách nhằm đẩy mạnh cải cách và nâng cao hiệu lực hoạt động của bộ máy nhà nước, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã chỉ rõ: "Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là NNPQ của dân, do dân, vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp và hành pháp, tư pháp" [18]

* Các đảm bảo khác

Quyền con người, quyền công dân được đảm bảo và thực hiện phụ thuộc rất lớn vào trình độ dân trí của mỗi quốc gia Chỉ trên cơ sở trình độ dân trí, công dân mới nhận thức được đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lý của mình để thực hiện hành

vi của mình theo yêu cầu của pháp luật, chế ngự được khả năng, điều kiện vi phạm pháp luật, vi phạm đến quyền lợi của người khác Do vậy, phát triển khoa học công nghệ, tiến hành cải cách nâng cao chất lượng của hệ thống giáo dục của công dân nhằm nâng cao dân trí, bồi dưỡng năng lực làm chủ của công dân đã được Đảng và Nhà nước ta xác định là quốc sách hàng đầu trong Hiến pháp 2013 và các Văn kiện của Đảng Cùng với sự phát triển khoa học công nghệ, công tác cải cách phát triển giáo dục, mở rộng mạng lưới thông tin rộng khắp trong cả nước là yêu cầu được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, đã trở thành một phương tiện không thể thiếu được của nhân dân nhằm nâng cao dân trí, đảm bảo QCN tham gia vào việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội

1.2.1.2 Những đảm bảo đặc trưng về quyền con người trong thi hành án hình sự

Đảm bảo pháp lý có nội dung rộng hơn khái niệm pháp luật, nó được hiểu là hệ thống các quy định pháp luật quy định về QCN và cơ chế tổ chức thực hiện các quy định đó trong thực tiễn cuộc sống Nội dung cụ thể bao gồm:

* Một là, đảm bảo thông qua hệ thống các quy định pháp luật quy định về QCN trong THAHS và tổ chức, hoạt động của các cơ quan THAHS Ở Việt Nam

Quyền con người là các giá trị đối với những thành quả cách mạng đã đạt được trên các lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc đã được quy định bằng pháp luật thành các quyền và nghĩa vụ của công dân Vì vậy, Điều 14 Hiến pháp 2013 sửa đổi quy định: "Ở Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, các QCN, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa được công nhận, tôn trọng, bảo

vệ, đảm bảo theo Hiến pháp và pháp luật"[35] Vì vậy, để đảm bảo QCN trong THAHS, trước hết phải xây dựng hệ thống các quy phạm pháp luật hoàn chỉnh trong lĩnh vực này “Đó chính là chuẩn mực chung, công bằng đối với tất cả mọi người, vừa cần đến Nhà nước để thực hiện công bằng xã hội vừa cần đến để hạn chế sự lạm quyền" [42, tr.182], thông qua đó, công dân mới có cơ sở pháp lý để thực hiện đầy đủ các quyền và nghĩa vụ của mình khi tham gia vào quan hệ pháp luật trong lĩnh vực THAHS Khi nghiên cứu vấn

đề đảm bảo QCN của trong THAHS là cần tập trung phân tích các quy định của Luật THAHS và thực hiện các quy định đó trên thực tế các nội dung cơ bản sau đây:

- Đảm bảo các nguyên tắc cơ bản đối xử với người chấp hành án hình sự

về quyền được đảm bảo về tính mạng, thân thể, nhân phẩm Mọi người đều có quyền cố hữu là được sống và được pháp luật bảo vệ Không ai có thể bị tước mạng sống một cách tùy tiện Ngoài việc được bảo vệ về tính mạng thi còn phải bảo vệ về thân thểm tránh việc bị xâm hại từ cơ quan thực thi quyền lực Nhà nước Và đảm bảo rằng không ai có thể bị tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hoặc hạ thấp nhân phẩm; không ai có thể bị sử dụng làm thí nghiệm y học hoặc khoa học nếu không có sự đồng ý tự nguyện của người đó Ngoài ra việc đảm bảo về nhân phẩm, đây là quyền tự nhiên vốn có của con người, không ai có quyền xúc phạm đến nhân phẩm của người chấp hành án

- Luật thi hành án hình sự 2010 quy định về chế độ đối với người chấp hành án phạt tù như: chế độ ăn, ở, chế độ mặc, chế độ hoạt động thể dục thể thao, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, chế độ đối với phạm nhân nữ có thai, nuôi con dưới 36 tháng tuổi, chế độ đối với phạm nhân là người chưa thành niên, chế độ thăm gặp thân nhân, chế độ y tế… Đối với người chấp hành án không phạt tù được tạo mọi điều kiện về chấp hành án

- Nghiên cứu các nguyên tắc cơ bản của THAHS liên quan đến đảm bảo QCN trong THAHS như: Tuân thủ Hiến pháp, pháp luật, đảm bảo lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân Bản án, quyết định có hiệu lực thi hành phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng và chấp hành nghiêm chỉnh Đảm bảo nhân đạo XHCN; tôn trọng nhân phẩm, quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án Kết hợp trừng trị và giáo dục cải tạo trong việc thi hành án; áp dụng biện pháp giáo dục cải tạo phải trên cơ

sở tính chất và mức độ phạm tội, độ tuổi, giới tính, trình độ văn hoá và các đặc điểm nhân thân khác của người chấp hành án Thi hành án đối với người chưa thành niên chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành người có ích cho xã hội Khuyến khích người chấp hành án ăn năn hối cải, tích cực học tập, lao động cải tạo, tự nguyện bồi thường thiệt hại Đảm bảo quyền khiếu nại, tố cáo những hành vi, quyết định trái pháp luật trong hoạt động THAHS Đảm bảo sự tham gia của cơ quan, tổ chức, cá nhân và gia đình vào việc giáo dục cải tạo người chấp hành án Nguyên tắc của THAHS là tư tưởng chỉ đạo được quy định trong Luật THAHS cần được tuân thủ trong quá trình THAHS Tuân thủ các tư tưởng chỉ đạo liên quan đến việc bảo vệ quyền tự do, dân chủ của công dân, đến quyền

tố tụng của những người tham gia tố tụng có ý nghĩa rất quan trọng trong việc đảm bảo QCN trong THAHS

- Quy định địa vị tố tụng của Cơ quan có thẩm quyền THAHS, người THAHS và người chấp hành án Mục đích của hoạt động THAHS là đảm bảo

việc thi hành bản án hình sự một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ, đúng pháp luật các vụ án để xác định đúng quyền và nghĩa vụ pháp lý mà công dân phải thực hiện, tránh việc xử oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, cơ cấu, tổ chức và hoạt động của các cơ quan tố tụng Muốn vậy, các văn bản quy phạm pháp luật phải quy định đầy đủ, cụ thể rõ ràng về trình tự, thủ tục THAHS; xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các cơ quan thi hành án, người thi hành án và người chấp hành án; quyền và nghĩa vụ của tổ chức bổ trợ tư pháp và các cơ quan tổ chức, cá nhân khác khi họ tham gia tố tụng Đặc biệt, cần tập trung vào việc nghiên cứu trách nhiệm của cơ quan, người tiến hành THAHS trong mối quan hệ với người chấp hành án trong THAHS Bởi vì tôn trọng quyền công dân, nâng cao trách nhiệm của Nhà nước, của cơ quan Nhà nước đối với công dân là một trong những đặc điểm của NNPQ

Quan hệ giữa Nhà nước với công dân, mà cụ thể hơn là quan hệ giữa cơ quan, người tiến hành THAHS với người chấp hành án là thể hiện rõ nhất tính chất dân chủ trong xã hội, trong quá trình THAHS Tăng cường trách nhiệm của cơ quan, người thi hành án, quyền của người chấp hành án là điều kiện rất quan trọng để đảm bảo QCN trong THAHS Bên cạnh đó, việc đảm bảo tổ chức hoạt động của các cơ quan thi hành án là một trong những yêu cầu quan trọng góp phần đảm bảo QCN trong THAHS Cùng với việc cải cách bộ máy của mình, trong những năm qua, các cơ quan THAHS đã được điều chỉnh dần từng bước về cơ cấu, tổ chức

- Quy định các thủ tục THAHS từ góc độ QCN để các thủ tục đó không xâm phạm quyền công dân cũng như đảm bảo cho người chấp hành án thực hiện đầy đủ các quyền tố tụng, đảm bảo cho việc giải quyết vụ án dân chủ, công khai, khách quan Là cách thức, trình tự thực hiện hoạt động THAHS một mặt đảm bảo cho hoạt động THAHS tiến hành được chính xác, khách quan; mặt khác để các hoạt động đó không hạn chế quyền tố tụng của người

chấp hành án Bởi vì, ngay trong các hoạt động THAHS đã chứa đựng yếu tố cưỡng chế Quy định thủ tục THAHS chặt chẽ tức là đã giới hạn để người tiến hành THAHS thực hiện những hành vi THAHS được quy định, từ đó tránh được việc xâm phạm QCN

* Hai là, đảm bảo trình độ nhận thức, năng lực chuyên môn và ý thức pháp luật, trách nhiệm của người thi hành án

Trong điều kiện nước ta hiện nay, đòi hỏi xây dựng được một đội ngũ cán bộ tư pháp nói chung và người tiến hành tố tụng nói riêng tận tâm, có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, có khả năng hoàn thành nhiệm vụ là rất cần nhằm đảm bảo QCN nói chung và QCN trong TTHS nói riêng Đảm bảo QCN trong THAHS phụ thuộc rất nhiều vào sự hoàn thiện của các quy định pháp luật và hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật Tuy nhiên, dù pháp luật

có quy định cụ thể đến đâu thì hiệu quả của nó phụ thuộc rất nhiều vào quan điểm, nhận thức của người áp dụng pháp luật trong từng trường hợp cụ thể trong thời gian tới cần đảm bảo đủ số lượng, nâng cao chất lượng cán bộ tư pháp để có thể đủ sức đảm đương những công việc khó khăn và phức tạp Con người bao giờ cũng là nhân tố quan trọng, quyết định chất lượng mọi hoạt động Muốn đảm bảo QCN trong THAHS, hạn chế được oan sai, giải quyết bồi thường thoả đáng phải nâng cao trình độ chuyên môn pháp luật cho người tiến hành hoạt động THAHS, đồng thời phải không ngừng trau dồi nhân cách, trong đó vấn đề giáo dục lương tâm và ý thức về uy tín nghề nghiệp phải được đặt lên hàng đầu; thực hiện tốt chế độ báo cáo đối với cơ quan có thẩm quyền

và trước nhân dân thông qua cơ quan đại diện của họ tại địa phương (ở mức

độ cho phép nếu không làm ảnh hưởng tới việc giải quyết vụ án); đảm bảo cơ chế kiểm tra, giám sát của cơ quan có thẩm quyền và của nhân dân

Những người tiến hành hoạt động THAHS phải thực hiện đúng quy định pháp luật trong qúa trình giải quyết vụ án hình sự, thực hiện đúng nhiệm

vụ, quyền hạn của mình quy định trong BLTTHS Họ là những người tiến

hành hoạt động thi hành án, do đó phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của THAHS Đặc biệt là các nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân gồm: Nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân Trên cơ sở quán triệt tinh thần cải cách tư pháp về nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ của các cơ quan tư pháp, cần tập trung đào tạo những cán bộ giỏi, chuyên sâu trong từng lĩnh vực để có nhiều chuyên gia giỏi, khắc phục tình trạng chất lượng cán bộ còn yếu kém như hiện nay Đồng thời, cần nâng cao sự phối hợp giữa các cơ quan THAHS kịp thời tháo gỡ khó khăn, phát huy trí tuệ tập thể để có đường lối giải quyết đúng với quy định pháp luật

* Ba là, đảm bảo thông qua hướng dẫn áp dụng Luật THAHS, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật

Trong THAHS, đảm bảo QCN của người chấp hành án không chỉ đơn thuần bằng các biện pháp pháp lý Khi đã có những quy định pháp luật, việc thực hiện các quy định đó lại phụ thuộc vào từng con người cụ thể Vì vậy, còn phải chú trọng đến các biện pháp tổ chức, biện pháp giáo dục đối với các cán bộ trong các cơ quan tiến hành tố tụng để họ thấy rõ nghĩa vụ, trách nhiệm của mình khi tiến hành các hành vi tố tụng khác nhau Tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật là một phương pháp hiệu quả nhằm nâng cao hiểu biết của người dân về kiến thức pháp luật Điều này một mặt giúp người dân

tự ý thức và tuân thủ pháp luật,tự bảo vệ những lợi ích chính đáng của bản thân và lợi ích chung của xã hội, mặt khác giúp cơ quan THAHS nhanh chóng phát hiện và có biện pháp xử lý kịp thời đối với những hành vi phạm tội Thực tiễn cho thấy, phần lớn nhân dân do thiếu hiểu biết pháp luật mà nhất là pháp luật THAHS nên đôi khi còn có thái độ tiêu cực trong đấu tranh phòng chống tội phạm Hay do sợ mất thời gian, sợ liên lụy tới pháp luật, sợ bị trả thù… nên không tích cực vào việc tố giác tội phạm Thậm chí có những người

vì những lý do cá nhân khác nhau mà cung cấp thông tin thiếu chính xác, sai

sự thật gây khó khăn cho cơ quan THAHS Bởi vậy, công tác tuyên truyền

giáo dục cho nhân dân là rất cần thiết và cần được thực hiện bằng nhiều hình thức như: Thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, thông qua các tổ chức đoàn thể quần chúng, các tổ chức chính trị, xã hội, thông qua các cuộc thi tìm hiểu pháp luật dưới dạng sân khấu hóa, thông qua các phiên tòa xét xử nhất là các phiên tòa xét xử lưu động,,và đặc biệt quan tâm hơn nữa công tác giáo dục pháp luật từ các cấp trong trường học để tạo thói quen và tạo ý thức tôn trọng pháp luật

Và cuối cùng, phải động viên tích cực quần chúng nhân dân tham gia vào nhiệm vụ đấu tranh chống tội phạm và các vi phạm pháp luật dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó, kiểm tra giám sát các hành vi của các cơ quan tiến hành tố tụng và những người THAHS để đảm bảo quyền QCN cho người chấp hành án

* Bốn là, đảm bảo xử lý vi phạm, khắc phục kịp thời các hậu quả của vi phạm QCN do hoạt động THAHS gây ra

Pháp luật nước ta ở các mức độ khác nhau quy định về việc xử lý các vi phạm QCN Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, pháp luật quy định các biện pháp pháp lý tương ứng như xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính, buộc phải bồi thường và cao nhất là trách nhiệm hình sự đối với người vi phạm Ví dụ: BLHS nước ta có các chương riêng quy định về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm và danh dự con người, quy định các tội xâm phạm các QCN; ngoài ra, các tội phạm xâm phạm QCN cũng được quy định ở các chương khác của BLHS Đồng thời với các biện pháp xử lý trên, trong tố tụng các vi phạm làm hạn chế các quyền, lợi ích của công dân thông thường được coi là các vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và là một trong những căn cứ

để cơ quan tố tụng có thẩm quyền hủy bỏ kết quả hoạt động tố tụng trước đó

để tiến hành lại hoặc buộc phải tiến hành các hoạt động tố tụng bổ sung

Một vấn đề cần đặc biệt lưu ý trong hoạt động lập pháp về QCN là cần xem xét đến các quy định của pháp luật quốc tế về QCN mà nước ta đã tham

gia Một trong những đảm bảo quan trọng cho việc tôn trọng và bảo vệ các QCN là việc phát hiện kịp thời, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm các quyền đó Liên quan đến việc xử lý các vi phạm QCN bao gồm các biện pháp: Quy định cụ thể các hành vi vi phạm và chế tài đối với hành vi đó; tổ chức xử

lý các hành vi vi phạm QCN; tổ chức thi hành các quyết định xử lý vi phạm của các cơ quan có thẩm quyền; trong đó bao gồm cả thi hành các biện pháp xử phạt được quyết định và phục hồi quyền, lợi ích hoặc bồi thường thiệt hại cho công dân Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, các biện pháp xử lý bao gồm:

- Xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức;

- Xử phạt hành chính;

- Bồi thường thiệt hại và phục hồi quyền, lợi ích bị xâm hại;

- Truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng QCN được BLHS quy định là tội phạm

Việc xử lý nghiêm minh, có hiệu quả các vi phạm QCN đòi hỏi một cơ chế tố tụng cụ thể, công khai, khách quan Hiện nay, việc xử lý các vi phạm QCN được thực hiện bằng biện pháp tổ chức, bằng thủ tục hành chính và bằng thủ tục tố tụng tư pháp Trong đó, có thể nói, việc tiến hành xử lý các vi phạm theo thủ tục tố tụng tư pháp là có hiệu quả nhất Bởi vì, thủ tục tố tụng

tư pháp đảm bảo cho hành vi được xác định chính xác, khách quan; việc xử lý được tiến hành công khai và có tính độc lập cao; trong thủ tục tố tụng tư pháp công dân có đầy đủ điều kiện tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích của mình bị xâm phạm; các quyết định xử lý theo thủ tục tố tụng tư pháp có hiệu lực thi hành cao hơn… Vì thế cho nên, mở rộng thẩm quyền của cơ quan tài phán là

xu thế tất yếu trong quá trình xây dựng NNPQ ở nước ta hiện nay

* Năm là, đảm bảo cơ sở vật chất kỹ thuật cho hoạt động THAHS

Cơ sở vật chất kỹ thuật là một bộ phận quan trọng, nó chi phối sự tồn tại và phát triển của hệ thống tư pháp nói chung và các cơ quan tố tụng nói riêng Chỉ khi nào cơ sở vật chất kỹ thuật được đáp ứng thì hoạt động của các

cơ quan tố tụng mới đảm bảo được hiệu lực và hiệu quả Cho nên, đầu tư đầy

đủ cơ sở vật chất kỹ thuật cho các cơ quan THAHS là đồng nghĩa với việc góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan THAHS gắn liền với quá trình hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án và các hoạt động tố tụng khác, nhằm giải quyết các tranh chấp, các vi phạm pháp luật để giữ vững

an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội, đồng thời đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Cho nên, THAHS đòi hỏi một khối lượng cơ sở vật chất kỹ thuật rất lớn Đó là trụ sở làm việc của các cơ quan tư pháp, các công

cụ, phương tiện làm việc, các trang thiết bị phục vụ cho công tác chuyên môn, nghiệp vụ, v.v

Chỉ trên cơ sở đáp ứng được cơ sở vật chất, trang bị kỹ thuật thì các cơ quan tư pháp mới hoàn thành được chức năng, nhiệm vụ được giao cả về số lượng lẫn chất lượng Nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi các mối quan hệ cần được giải quyết trong hoạt động đều gắn liền với thành quả phát triển của khoa học, kỹ thuật Chính vì vậy, đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật cho TTHS là

sự đầu tư quan trọng cả về số lượng cũng như chất lượng mang tính chiến lược cho hoạt động của hệ thống các cơ quan tư pháp Đó là đầu tư vào việc xây dựng hệ thống các công sở, hội trường xét xử, nhà tạm giữ, tạm giam, các phương tiện công cụ nhằm phục vụ hoạt động cho các lĩnh vực điều tra, xét

xử, thi hành án của hoạt động tố tụng Đảm bảo cơ sở vật chất kỹ thuật trong TTHS có nghĩa là làm cho TTHS có đầy đủ điều kiện vật chất cần thiết, phù hợp để vận hành có hiệu quả

Để đáp ứng yêu cầu này, cơ sở vật chất kỹ thuật trong TTHS phải luôn luôn được đầu tư nâng cấp cả về số lượng, chất lượng Trong đó, cần đặc biệt chú ý tới tính hiện đại của các phương tiện khoa học kỹ thuật, bởi vì tội phạm ngày nay rất tinh vi xảo quyệt thường sử dụng các phương tiện khoa học công nghệ cao để phạm tội