Sơ lƣợc lịch sử nghiên cứu đề tài
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện bắt đầu từ thế kỷ XIX, với sự phát triển mạnh mẽ tại Hoa Kỳ từ năm 1876 đến 1910 Đến những năm 60 và đầu những năm 70 của thế kỷ XX, hoạt động này trở nên đa dạng hơn trong các trường đại học, dẫn đến sự ra đời của LOEX (Library Orientation Exchange), một tổ chức phi lợi nhuận chuyên thu thập và phân phối thông tin giáo dục, nhằm kết nối và hỗ trợ hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện và kỹ năng thông tin trên toàn cầu.
1970 Hội nghị đầu tiên đƣợc tổ chức tại tiểu bang Michigan – Hoa Kỳ vào năm
LOEX được thành lập vào năm 1973 và đã tổ chức hàng năm tại Hoa Kỳ Bộ sưu tập của LOEX bao gồm nhiều ấn phẩm như tờ rơi, thư mục và hướng dẫn theo chủ đề, cùng với video hướng dẫn, băng âm thanh và đĩa CD-ROM Đến năm 1999, LOEX đã thu hút hơn 650 thành viên từ Hoa Kỳ, Canada, vùng Ca-ri-bê, châu Âu, Australia, Israel, Li băng và Nam Phi.
Trong những năm 70 và 80 của thế kỷ XX, khi máy tính trở nên phổ biến, việc hướng dẫn sử dụng thư viện đã có những bước tiến quan trọng trong việc giảng dạy kỹ năng thông tin Nhiều tác giả đã thực hiện các nghiên cứu cơ bản, góp phần hình thành khái niệm về kỹ năng thông tin.
Năm 1987, Carol Collier Kuhlthau, nhà giáo dục và nhà nghiên cứu người Mỹ, đã công bố tác phẩm "Các kỹ năng thông tin cho xã hội thông tin", tập trung vào học tập tại thư viện trường học, kỹ năng thông tin và hành vi tìm kiếm thông tin.
Năm 1987, Ủy ban ALA về kỹ năng thông tin được thành lập, đánh dấu bước khởi đầu quan trọng trong việc phát triển kỹ năng này Diễn đàn quốc gia về kỹ năng thông tin diễn ra tại Hoa Kỳ vào năm 1990, và Học viện Kỹ năng thông tin được thành lập vào năm 1998 Tiếp theo, hai bộ quy tắc về chuẩn kỹ năng thông tin đã được phát triển cho khối trường học và giáo dục bậc cao Đến tháng 12 năm 2000, Bộ Giáo dục Hoa Kỳ đã đưa chương trình phổ biến kỹ năng thông tin vào kế hoạch đào tạo công nghệ quốc gia như một trong năm mục tiêu chính.
Hội đồng Cán bộ thư viện đại học Australia đã xây dựng các chuẩn kỹ năng thông tin và chiến lược liên quan, những yếu tố này đã được tích hợp vào chương trình giảng dạy của nhiều trường đại học.
Ngày càng nhiều học giả, trường học và thư viện ở Châu Âu chú trọng đến kỹ năng thông tin, với hàng loạt dự án, hội thảo và khóa học được triển khai hàng năm Việc giảng dạy kỹ năng này đã trở thành một phần quan trọng trong nhiều trường đại học Kể từ năm 1992, các cuộc hội thảo quốc gia về kỹ năng thông tin đã được tổ chức tại nhiều quốc gia như Australia, Canada, Trung Quốc, Nhật Bản, Mexico, Namibia, New Zealand, Singapore và Nam Phi.
Mặc dù chưa có nghiên cứu hệ thống về hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại Việt Nam, nhưng nhiều thư viện, đặc biệt là thư viện đại học, đã triển khai các hoạt động này Hàng năm, các thư viện đại học tổ chức buổi giới thiệu về thư viện, nguồn lực, sản phẩm và dịch vụ thông tin cho người sử dụng vào đầu năm học Ngoài ra, một số thư viện còn tổ chức lớp hướng dẫn người dùng cách tra cứu tài liệu và sử dụng mục lục trực tuyến OPAC.
Gần đây, các thư viện, đặc biệt là thư viện đại học, đã chú trọng đến hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, bao gồm giới thiệu về thư viện, cách sử dụng các công cụ và dịch vụ thông tin Hoạt động này còn tập trung vào việc nâng cao kỹ năng thông tin cho người dùng Các chương trình phổ biến kỹ năng thông tin và giảng dạy về lĩnh vực này đã được triển khai, như hội thảo quốc tế "Kiến thức thông tin – Information literacy" diễn ra vào ngày 20/02/2006 tại Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng với Tiểu ban Châu Á – Thái Bình Dương thuộc IFLA Ngoài ra, khóa "Bồi dưỡng năng lực đào tạo kiến thức thông tin cho cán bộ thư viện đại học" đã được tổ chức vào tháng 5 năm 2006 tại Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội với sự tài trợ của UNESCO Vào tháng 04 năm 2011, Hội thảo – tập huấn "Nội dung và phương pháp thực hiện các khóa huấn luyện kỹ năng thông tin cho độc giả" cũng đã được tổ chức bởi Thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia TP HCM Nhiều chương trình bồi dưỡng kỹ năng thông tin đã được triển khai tại các thư viện đại học như Trung tâm Học liệu Đại học Cần Thơ và Thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia TP HCM.
Công tác nghiên cứu về kỹ năng thông tin tại Việt Nam đã thu hút sự chú ý từ một số tác giả, đặc biệt là Thạc sỹ Nghiêm Xuân Huy với tham luận năm 2006 mang tên “Kiến thức thông tin – nhân tố đổi mới diện mạo ngành thông tin thư viện tại Việt Nam – Những thách thức và triển vọng.” Trong bài tham luận này, tác giả đã phân tích các cơ sở cần thiết để triển khai kiến thức thông tin ở Việt Nam.
Năm 2006, Thạc sỹ Trần Mạnh Tuấn đã công bố bài viết về "Nội dung kiến thức thông tin" trên Tạp chí Thông tin & Tư liệu, trong đó ông phân tích khái niệm "kiến thức thông tin" Bài viết tập trung vào các khía cạnh như xác định nguồn và hệ thống thông tin, kỹ năng khai thác và lựa chọn thông tin, cũng như hành vi sử dụng thông tin.
Bài viết của Tiến sĩ Lê Văn Viết trên Tạp chí Thông tin & Tư liệu năm 2008 đã trình bày khái niệm "kiến thức thông tin" và quá trình hình thành của nó, nhấn mạnh nội dung của khái niệm này qua hai khía cạnh: hiểu biết và thực hành Tác giả chỉ ra tầm quan trọng của kiến thức thông tin trong việc xây dựng và phát triển xã hội thông tin tại Việt Nam, đồng thời đề xuất hướng đào tạo kiến thức thông tin rộng rãi cho mọi người.
Năm 2010, Thạc sỹ Nghiêm Xuân Huy đã công bố bài viết “Vai trò của kiến thức thông tin đối với cán bộ nghiên cứu khoa học” trên tạp chí Thư viện Việt Nam, trong đó trình bày khái niệm “kiến thức thông tin” và vai trò quan trọng của nó đối với các nhà nghiên cứu Bài viết cũng đưa ra những kiến nghị và đề xuất nhằm nâng cao kiến thức thông tin cho cán bộ nghiên cứu khoa học.
Vào tháng 9 năm 2012, Vũ Dương Thúy Ngà đã công bố bài viết “Thư viện đại học với việc trang bị kiến thức thông tin cho sinh viên: Thực trạng và một số vấn đề đặt ra” trên tạp chí Thư viện Việt Nam Bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của kiến thức thông tin trong việc nâng cao chất lượng đào tạo, đồng thời phân tích thực trạng phổ biến kiến thức này tại một số trường đại học và đưa ra các kiến nghị cụ thể nhằm cải thiện tình hình.
Vào tháng 1 năm 2014, Trương Đại Lượng đã công bố bài viết “Thực trạng đào tạo kiến thức thông tin tại một số thư viện đại học ở Việt Nam” trên tạp chí Thông tin & Tư liệu, trong đó trình bày nghiên cứu về đào tạo kiến thức thông tin tại sáu thư viện đại học và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo Đồng thời, luận văn thạc sĩ của Huỳnh Minh Khải về “Ứng dụng công nghệ web trong hoạt động hướng dẫn người sử dụng ở thư viện Trung tâm Đại học Quốc gia Tp HCM” đã phân tích thực trạng ứng dụng công nghệ web trong hoạt động hướng dẫn người sử dụng và đưa ra giải pháp thiết kế demo trang web hỗ trợ việc sử dụng thư viện.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Luận văn lấy hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện làm đối tượng nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của luận văn tập trung vào hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại Trung tâm Thông tin - Thư viện trường Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, diễn ra trong khoảng thời gian từ năm
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu tài liệu bao gồm việc sưu tầm, nghiên cứu và xử lý thông tin từ nhiều nguồn tài liệu như sách, bài trích từ báo-tạp chí, luận văn khoa học, kỷ yếu hội thảo, văn bản quy phạm pháp luật, và chỉ đạo của các cơ quan như Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục – Đào tạo Mục tiêu của phương pháp này là thu thập và tổng hợp thông tin để xây dựng cơ sở lý luận cho hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, đặc biệt liên quan đến các quyết định, chiến lược và chính sách của trường Đại học Văn hóa Tp HCM.
Phương pháp điều tra được thực hiện thông qua việc sử dụng phiếu khảo sát nhằm thu thập ý kiến đánh giá từ người sử dụng, bao gồm sinh viên, học viên cao học, cán bộ và giảng viên, về tình hình hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại TTTT-TV Đồng thời, nghiên cứu cũng nhằm xác định nhu cầu và mong muốn của người dùng liên quan đến hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện.
Phương pháp quan sát là công cụ quan trọng để ghi nhận các hoạt động và hình ảnh trực quan liên quan đến việc hướng dẫn sử dụng thư viện Qua việc quan sát lớp học hướng dẫn và các thông báo, ghi chú mà Trung tâm Thông tin Thư viện (TTTT-TV) đã tạo lập, chúng ta có thể nhận diện và mô tả các hoạt động hỗ trợ người dùng thư viện một cách hiệu quả.
* Phương pháp thống kê: Dùng phương pháp toán thống kê để thống kê, tính toán số liệu thu thập được từ phiếu điều tra của người sử dụng
Phương pháp phân tích và tổng hợp được áp dụng để đánh giá thực trạng hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện Qua việc phân tích các số liệu thu thập từ kết quả điều tra, chúng ta có thể nắm bắt được những thuận lợi và khó khăn trong quá trình xây dựng và phát triển hoạt động này.
Hướng tiếp cận tư liệu
Trong khi thực hiện luận văn sẽ sử dụng hướng tiếp cận tư liệu sau
Nghiên cứu tài liệu chuyên ngành thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện Việc tìm hiểu thông tin về các phương pháp hướng dẫn và tài liệu liên quan sẽ giúp cải thiện trải nghiệm người dùng và nâng cao hiệu quả của các hoạt động thư viện.
- Khảo sát, thu thập tư liệu của TTTT-TV trường Đại học Văn hóa Tp HCM
- Tham khảo ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực thông tin - thƣ viện.
Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
Đề tài này có ý nghĩa khoa học quan trọng, giúp làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, đồng thời làm phong phú thêm hiểu biết về lĩnh vực này.
Bài luận văn này đánh giá thực trạng hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại Trung tâm Thông tin - Thư viện trường Đại học Văn hóa Tp HCM Đồng thời, nó cung cấp những giải pháp phù hợp để lãnh đạo Trung tâm có thể phát triển hiệu quả hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện cho người dùng.
Luận văn đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp tài liệu tham khảo cho cán bộ thư viện, giúp họ nhận thức rõ ràng về vai trò của hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện Từ đó, cán bộ có ý thức tự nâng cao năng lực của mình trong việc hướng dẫn người dùng sử dụng thư viện hiệu quả hơn.
Luận văn đóng vai trò quan trọng như tài liệu tham khảo cho các thư viện đại học, giúp xây dựng và phát triển hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện phù hợp với điều kiện cụ thể của từng thư viện.
Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, bố cục của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1 Cơ sở lý luận về hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
Chương 2 Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại Trung tâm Thông tin – Thư viện trường Đại học Văn hóa Tp HCM
Chương 3 Giải pháp phát triển hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại Trung tâm Thông tin – Thư viện trường Đại học Văn hóa Tp HCM.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG THƢ VIỆN
Khái niệm về hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
In English, several terms are commonly used to refer to library guidance activities, including Library Orientation, Library Instruction, Bibliographic Instruction, User Education in Libraries, and Library Guidance.
Nhiều người thường nhầm lẫn và sử dụng các thuật ngữ này một cách thay thế cho nhau mà không nhận ra sự khác biệt về ý nghĩa và phạm vi của chúng Tuy nhiên, một số tác giả đã cố gắng phân biệt rõ ràng giữa các thuật ngữ này, mặc dù vẫn tồn tại một mức độ trùng lặp nhất định.
Định hướng sử dụng thư viện là những hoạt động nhằm giới thiệu cho cả người dùng mới và người dùng hiện tại về bộ sưu tập, dịch vụ của thư viện, cách bố trí tòa nhà, cùng với các trang thiết bị và phương tiện hỗ trợ khác.
Định hướng sử dụng thư viện cần bao gồm thông tin về nội quy và thủ tục như giờ mở cửa, quyền lợi và nghĩa vụ của người dùng, số lượng sách và thời hạn mượn Ngoài ra, cần nêu rõ các chính sách liên quan đến nguồn tài nguyên điện tử như đĩa CD-ROM, cơ sở dữ liệu trực tuyến, bộ sưu tập đa phương tiện, các loại phí và thủ tục thanh toán.
Mặc dù người sử dụng có thể phát triển kỹ năng tra cứu và sử dụng thông tin qua định hướng sử dụng thư viện, nhưng mục tiêu chính của các hoạt động này là giới thiệu và giúp người dùng cảm thấy thoải mái khi đến thư viện.
Hướng dẫn sử dụng thư viện là quá trình chỉ dẫn người dùng về cách khai thác hiệu quả các bộ sưu tập, sản phẩm, dịch vụ và nguồn tài nguyên có sẵn trong thư viện Nội dung này tập trung vào việc giải thích các chính sách và thủ tục đặc trưng của thư viện, giúp người dùng nắm rõ cách thức tiếp cận và sử dụng các tài nguyên một cách tối ưu.
Hướng dẫn sử dụng thư viện tập trung vào việc giải thích chi tiết cách khai thác nhiều nguồn tài nguyên khác nhau, bao gồm các tính năng và phương thức cụ thể để tra cứu mục lục công cộng trực tuyến (OPAC), các cơ sở dữ liệu do thư viện tạo ra hoặc đặt mua, cùng với mục lục ấn phẩm định kỳ, nguồn tham khảo và thư mục.
Hướng dẫn thư mục là một khái niệm xuất hiện từ giữa thập niên 70, nhằm đào tạo người đọc cách định vị và sử dụng thông tin Khác với hướng dẫn thư viện, hướng dẫn thư mục không chỉ giới hạn trong các nguồn tài nguyên tại thư viện mà còn mở rộng ra các thông tin có sẵn ở bất kỳ đâu thông qua các cơ quan xử lý thông tin.
Hướng dẫn thư mục có phạm vi rộng, tập trung vào việc phát triển khả năng tư duy biện chứng và giải quyết vấn đề khi tìm kiếm thông tin Mục tiêu chính là cung cấp các nguyên tắc cơ bản về tổ chức và truy xuất thông tin, thay vì chỉ hướng dẫn cách sử dụng một công cụ cụ thể.
Hướng dẫn thư mục nhằm trang bị cho người dùng kiến thức cơ bản để tìm kiếm thông tin hiệu quả trong nhiều tình huống và môi trường khác nhau, từ đó nâng cao khả năng phát triển chiến lược tra cứu mà không tập trung vào các đặc điểm của từng cơ sở dữ liệu cụ thể.
Giáo dục người sử dụng trong thư viện là việc thiết kế các chương trình hướng dẫn đa dạng nhằm giúp người dùng sử dụng hiệu quả và độc lập các nguồn tin và dịch vụ của thư viện Điều này bao gồm việc nâng cao hiểu biết của họ về các dịch vụ thư viện và cách sử dụng các trang thiết bị hiện đại, tiện nghi có sẵn.
Huấn luyện kỹ năng thông tin đang trở nên phổ biến trong các cơ sở giáo dục, tập trung vào việc hướng dẫn người học cách tương tác và sử dụng thông tin để phát triển khả năng tự học suốt đời Theo định nghĩa của ALA, để hiểu biết thông tin, một người cần nhận biết khi nào thông tin cần thiết và có khả năng xác định, đánh giá, cũng như sử dụng thông tin hiệu quả Người có kiến thức thông tin không chỉ biết cách tổ chức và tìm kiếm thông tin mà còn sẵn sàng học tập liên tục.
Các thuật ngữ liên quan đến hoạt động hướng dẫn người sử dụng thư viện có sự khác biệt về ý nghĩa và phạm vi, nhưng đều nhằm mục đích hỗ trợ người dùng Thuật ngữ mới hơn thường mở rộng nội dung và phạm vi, bao gồm các khía cạnh quan trọng từ thuật ngữ trước Ví dụ, "định hướng sử dụng thư viện" chỉ cung cấp cái nhìn tổng quát về quy định và nguồn tài nguyên, trong khi "hướng dẫn sử dụng thư viện" đi sâu vào tính năng và phương thức cụ thể của dịch vụ Sự khác biệt này phản ánh sự phát triển trong hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, với mỗi thư viện lựa chọn thuật ngữ phù hợp với thực tiễn và cách tiếp cận riêng Hiện nay, hoạt động này ở Việt Nam còn được biểu đạt qua nhiều cách khác nhau như huấn luyện và đào tạo người sử dụng Trong bài viết này, thuật ngữ “hướng dẫn sử dụng thư viện” được sử dụng để bao hàm tất cả các nội dung chính của các thuật ngữ liên quan, cho thấy sự đa dạng trong các hoạt động hướng dẫn với nhiều mức độ và hình thức khác nhau.
Các mức độ cơ bản bao gồm:
- Giới thiệu về thƣ viện và cách sử dụng thƣ viện
- Hướng dẫn sử dụng các công cụ tra cứu, các sản phẩm, và dịch vụ thông tin của thƣ viện
- Huấn luyện các kỹ năng thông tin
Các hình thức phổ biến bao gồm:
- Sử dụng phương tiện nghe nhìn
- Sử dụng hình ảnh trực quan (Bảng biểu, ký hiệu hướng dẫn, )
Mỗi mức độ trong thư viện đều có phạm vi và mục tiêu riêng, cùng với những hình thức và giá trị cụ thể Để thực hiện các hoạt động một cách bài bản, thư viện cần có chiến lược và kế hoạch triển khai với nhiều sáng kiến, giúp người dùng giải quyết vấn đề thông tin hiệu quả Điều này góp phần quan trọng vào sự tiến bộ trong học tập, nghiên cứu và phát triển nhân cách Như Richard E Bopp đã nói, hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện không chỉ giới hạn trong không gian thư viện mà còn mở rộng ra các kỹ năng thông tin cần thiết trong cuộc sống, khi mà khối lượng thông tin ngày càng gia tăng và phương thức lưu trữ, tổ chức, truy cập cũng đang thay đổi Do đó, cá nhân cần được hướng dẫn không chỉ trong việc sử dụng thư viện mà còn trong việc xử lý và sử dụng thông tin một cách hiệu quả suốt đời.
Các mức độ hướng dẫn sử dụng thư viện
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện có thể được triển khai với nhiều mức độ khác nhau, tùy thuộc vào mục đích và điều kiện của từng thư viện Các mức độ này bao gồm việc giới thiệu về thư viện và cách thức sử dụng, hướng dẫn sử dụng các công cụ tra cứu cũng như các sản phẩm và dịch vụ thông tin, và cuối cùng là huấn luyện kỹ năng thông tin cho người dùng.
1.2.1 Giới thiệu về thƣ viện và cách sử dụng thƣ viện
Thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người dùng tìm kiếm thông tin và tài liệu Hướng dẫn sử dụng thư viện là bước đầu tiên cần thiết để sinh viên nắm vững cách tiếp cận và khai thác nguồn tài nguyên phong phú của thư viện Hầu hết các thư viện đại học ở Việt Nam đã triển khai các chương trình hướng dẫn này để giúp người dùng hiểu rõ hơn về quy trình và công cụ tìm kiếm tài liệu.
Giới thiệu về thư viện bao gồm chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức, cùng với địa điểm và thời gian làm việc Bài viết cũng đề cập đến các phòng chức năng, nguồn tài nguyên, sản phẩm và dịch vụ của thư viện Ngoài ra, các quy định, thủ tục sử dụng tài nguyên và chính sách đăng ký thẻ thư viện cũng được nêu rõ.
Mục tiêu của mức độ này là giúp người dùng, đặc biệt là những người mới, làm quen với thư viện và có cái nhìn tổng quát về không gian này Đồng thời, nó cũng tạo cho họ cảm giác sẽ nhận được sự hướng dẫn chi tiết hơn trong những lần đến thư viện tiếp theo.
1.2.2 Hướng dẫn sử dụng các công cụ tra cứu, sản phẩm và dịch vụ thông tin của thƣ viện
Hướng dẫn này cung cấp thông tin chi tiết về cách truy cập và sử dụng tài nguyên thư viện, bao gồm các sản phẩm và dịch vụ thông tin Nó cũng chỉ dẫn cách tra cứu thông qua OPAC và CD-ROMs, giúp người dùng dễ dàng tiếp cận thông tin cần thiết.
Mục tiêu của chương trình này là trang bị cho người dùng kỹ năng sử dụng thư viện một cách hiệu quả và chủ động trong mọi tình huống Người học sẽ được hướng dẫn cách khai thác các nguồn tài nguyên thông tin, sử dụng công cụ tra cứu và tìm kiếm, cũng như tận dụng các sản phẩm và dịch vụ mà thư viện cung cấp.
1.2.3 Huấn luyện kỹ năng thông tin
Kỹ năng thông tin đang thu hút sự chú ý của nhiều tác giả cả trong và ngoài nước, với các cách tiếp cận khác nhau từ thuật ngữ đến nội dung Để xác định mục tiêu và nội dung của mức độ hướng dẫn, cần làm rõ nội hàm của kỹ năng thông tin thông qua việc phân tích các định nghĩa liên quan.
Theo CILIP (1999), kỹ năng thông tin bao gồm việc nhận biết nhu cầu thông tin, tìm kiếm nguồn thông tin, đánh giá chất lượng thông tin và sử dụng cũng như truyền đạt thông tin một cách chính xác.
Theo Hiệp hội Thư viện Hoa Kỳ (ALA) năm 1989, "Kỹ năng thông tin" là một khung bao gồm các hoạt động hiểu, tìm, đánh giá và sử dụng thông tin Những hoạt động này có thể được thực hiện nhờ vào công nghệ thông tin và các phương pháp điều tra, nhưng quan trọng nhất là nhờ vào năng lực nhận thức và phân tích Kỹ năng thông tin còn được định nghĩa là khả năng nhận biết khi nào cần thông tin, cũng như khả năng định vị, đánh giá, sử dụng và chia sẻ thông tin một cách phù hợp với các chuẩn mực đạo đức.
Kỹ năng thông tin, theo UNESCO (2003), bao gồm kiến thức về các vấn đề liên quan đến thông tin, khả năng xác định, định vị, đánh giá, tổ chức và tạo ra thông tin một cách hiệu quả Những kỹ năng này giúp người dùng sử dụng và truyền đạt thông tin để giải quyết các vấn đề cá nhân, công việc và xã hội Đây là điều kiện tiên quyết để tham gia hiệu quả vào xã hội thông tin và là một phần của quyền cơ bản của con người trong việc học tập suốt đời.
IFLA, 2006 “Kỹ năng thông tin là vô cùng cần thiết cho sự thành công của sinh viên trong môi trường thông tin học thuật” [22]
Kỹ năng thông tin là sự kết hợp hài hòa giữa tri thức, kỹ năng, quan điểm và hành vi của cá nhân trong việc thu thập, xử lý, sử dụng, sáng tạo và phổ biến thông tin Đây là chìa khóa quan trọng mở ra cơ hội tri thức và nghề nghiệp, đồng thời góp phần thúc đẩy sự phát triển khoa học, công nghệ và giáo dục của đất nước.
Mục tiêu của huấn luyện kỹ năng thông tin là trang bị hệ thống các kỹ năng cần thiết để tương tác và sử dụng thông tin hiệu quả, từ đó giúp người sử dụng có khả năng tự học suốt đời và làm việc thành công trong xã hội thông tin Nội dung hướng dẫn kỹ năng thông tin rất phong phú và được xác định dựa trên nhu cầu thực tiễn của từng nhóm người dùng Nhiều quốc gia đã thiết lập tiêu chuẩn kỹ năng thông tin cho công dân, và từ các tiêu chuẩn này, các thư viện xây dựng nội dung hướng dẫn phù hợp Ví dụ, tiêu chuẩn kỹ năng thông tin của Úc và New Zealand xác định rằng một người có kỹ năng thông tin khi
+ Nhận ra đƣợc nhu cầu tin và xác định đƣợc bản chất cũng nhƣ phạm vi của thông tin cần thiết
+ Tìm đƣợc thông tin cần thiết một cách hữu hiệu và đạt hiệu suất cao + Đánh giá đƣợc thông tin và quá trình tìm tin
+ Quản trị đƣợc thông tin đã thu thập và đã tạo lập đƣợc
+ Ứng dụng được thông tin trước đó và thông tin mới có để thiết lập các khái niệm mới và sáng tạo ra tri thức mới
Việc sử dụng thông tin cần phải được thực hiện với sự hiểu biết và thừa nhận các vấn đề văn hóa, đạo đức, kinh tế, luật pháp và xã hội liên quan.
Tại Việt Nam, mặc dù chưa có tiêu chuẩn chính thức về kỹ năng thông tin, nhiều thư viện đã tham khảo kinh nghiệm quốc tế và nhu cầu thực tiễn để xây dựng hướng dẫn về kỹ năng này Các nội dung huấn luyện kỹ năng thông tin quan trọng mà nhiều thư viện chú trọng bao gồm:
Kỹ năng tra cứu và tìm kiếm thông tin trên Internet bao gồm tổng quan về Internet và các nguồn thông tin, hướng dẫn sử dụng các công cụ tìm kiếm như Google và Google Scholar, cũng như tiêu chí đánh giá chất lượng nội dung Mục tiêu của kỹ năng này là giúp người dùng tìm kiếm và khai thác thông tin hiệu quả, đồng thời trang bị kiến thức về các nguồn tài liệu tham khảo trực tuyến có giá trị Kỹ năng này không chỉ giúp người dùng hiểu rõ các loại thông tin có sẵn trên Internet mà còn cung cấp kiến thức cơ bản về các công cụ tìm kiếm, cách tạo câu lệnh tìm kiếm hiệu quả và cách tìm kiếm các nguồn thông tin mở.
Các hình thức hướng dẫn sử dụng thư viện
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện có thể được triển khai đa dạng tùy theo mục đích và điều kiện của từng thư viện Các hình thức này bao gồm việc sử dụng hình ảnh trực quan, phương tiện nghe nhìn, tổ chức tham quan và lớp học.
1.3.1 Sử dụng hình ảnh trực quan
Theo daitudien.net, “trực quan” là việc quan sát trực tiếp và cảm nhận bằng tất cả các giác quan Trong triết học, trực quan được hiểu là hình ảnh cụ thể do sự phản ánh trực tiếp của thế giới bên ngoài qua các giác quan, đồng thời là giai đoạn đầu tiên trong quá trình nhận thức Lênin đã nhấn mạnh rằng từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và ngược lại là con đường biện chứng của nhận thức chân lý và thực tiễn khách quan Do đó, trực quan được thể hiện qua các hình thức cảm giác, tri giác và biểu tượng, mang đến cho con người hình ảnh cảm tính về sự vật và hiện tượng, từ đó dẫn dắt nhận thức đến những giai đoạn cao hơn.
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện thông qua hình ảnh trực quan, như bảng biểu, dấu hiệu và hình vẽ, giúp người dùng nhận thức rõ ràng và ghi nhớ lâu hơn Những hình ảnh này có thể được áp dụng trong lớp học, tham quan, hoặc trong các tương tác trực tiếp với thư viện, như tại bàn tra cứu, kho tài liệu, và bảng thông báo Chúng đóng vai trò là chỉ dẫn dễ nhớ và dễ hiểu, giúp người sử dụng thao tác và thực hiện các hoạt động trong thư viện một cách thuận tiện và hiệu quả.
Cán bộ thư viện đang áp dụng phương pháp tiếp cận hệ thống với các loại dấu hiệu khác nhau để minh họa các chức năng như định hướng, chỉ đạo và quy định Các dấu hiệu này được chia thành hai loại: một là liên quan đến việc xác định phương hướng và hai là liên quan đến việc sử dụng tài nguyên thư viện Để hiệu quả trong việc hướng dẫn người sử dụng, các dấu hiệu cần được lên kế hoạch cẩn thận về vị trí, nội dung và cách trình bày, nhằm tạo ra những dấu hiệu rõ ràng và hấp dẫn Những dấu hiệu này sử dụng hệ thống mã hóa màu sắc đã được áp dụng tại một số thư viện, như Thư viện Đại học, để giúp người sử dụng tìm ra phương hướng và sử dụng các nguồn tài nguyên hiệu quả.
Bách khoa Hatfield, Anh (một trong những nước tiên phong trong lĩnh vực này) và Thƣ viện Đại học Chalmers, Thụy Điển” [3, tr60]
Dấu hiệu hướng dẫn luôn sẵn có sẽ kích thích sự hứng thú của người dùng đang tìm kiếm thông tin Chúng rất hữu ích cho những người nhút nhát, không dám hỏi trực tiếp nhân viên thư viện Mặc dù việc thiết kế dấu hiệu chất lượng có thể tốn kém, nhưng đây là một khoản đầu tư xứng đáng, vì chúng có thể tồn tại lâu dài và giúp người dùng vượt qua rào cản vật lý của thư viện.
Hình ảnh trực quan trong tổ chức lớp học đóng vai trò quan trọng, giúp nội dung giảng dạy trở nên rõ ràng và hấp dẫn hơn Việc sử dụng hình ảnh không chỉ tạo không khí sôi nổi mà còn thu hút sự chú ý của người nghe Có nhiều loại hình ảnh trực quan như vật thể, mô hình ba chiều, tranh, ảnh, bản vẽ và bảng, giúp giải thích những thuật ngữ phức tạp và tiết kiệm thời gian trong bài giảng Ngoài ra, bản thông tin phát tay cũng rất hữu ích, cung cấp những điểm chính và tài liệu tham khảo cho người học.
Để thực hiện hướng dẫn thư viện một cách hiệu quả, có thể sử dụng bảng biểu, hình vẽ và tranh ảnh nhằm truyền tải nội dung hướng dẫn đến người sử dụng một cách rõ ràng và sinh động.
1.3.2 Sử dụng phương tiện nghe nhìn
Trong những năm gần đây, sự quan tâm đến việc sử dụng các phương tiện truyền thông nghe nhìn như phim, video, thuyết trình qua slide và âm thanh trong hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện ngày càng tăng Theo Nancy, hai ấn phẩm “Phương pháp giảng dạy sử dụng phương tiện nghe nhìn trong giáo dục người dùng” và “Một danh mục các phương tiện truyền thông nghe nhìn và phần mềm hướng dẫn thông qua máy tính cho giáo dục người dùng và thư viện”, được công bố năm 1982, đã cung cấp thông tin cập nhật quan trọng trong lĩnh vực này.
Các phương tiện nghe nhìn thường được sử dụng:
Các lợi thế của trình bày thông qua silde là:
- Linh hoạt: Trình bày thông qua slide có thể đƣợc sử dụng cho cả hai nhóm giảng dạy, theo cá nhân hoặc theo nhóm
Việc sử dụng tài liệu dạng slide mang lại sự tiện lợi cho sinh viên, vì chúng luôn sẵn sàng và không phụ thuộc vào sự có mặt của giảng viên hay cán bộ thư viện Sinh viên có thể truy cập và sử dụng tài liệu này bất cứ khi nào cần thiết.
- Trình bày tài liệu không phức tạp: Tài liệu dạng slide rất dễ dàng để trình chiếu và dễ dàng để lưu trữ
- Tốc độ của trình bày có thể đƣợc kiểm soát bởi giảng viên hoặc cá nhân người sử dụng
- Chúng dễ dàng cập nhật
Trình bày bằng video mang lại nhiều ưu điểm tương tự như trình bày bằng slide, nhưng cũng tồn tại một số nhược điểm Một trong những hạn chế là video yêu cầu các hình ảnh phải được hiển thị theo một thứ tự nhất định Hơn nữa, khả năng truyền đạt chuyển động và màu sắc của video có thể gây phân tâm cho người xem, thay vì nâng cao hiệu quả học tập Cuối cùng, việc sản xuất video thường tốn kém về cả chi phí lẫn thời gian.
Để hướng dẫn sử dụng thư viện hiệu quả, bạn có thể thiết kế bài giảng bằng slide, hoặc sử dụng video và clip để truyền tải nội dung đến người dùng qua mạng xã hội.
Theo Đại Từ điển 1999, "tham" có nghĩa là dự vào, còn "quan" là xem xét Do đó, "tham quan" được hiểu là việc đến một địa điểm nào đó để trực tiếp xem xét và trải nghiệm, nhằm mở rộng kiến thức hoặc học hỏi kinh nghiệm.
Tổ chức các buổi tham quan thư viện là một phương pháp truyền thống hiệu quả để hướng dẫn người sử dụng Trong các buổi tham quan này, người dùng sẽ được trải nghiệm thực tế và thấy rõ các tài nguyên mà chuyên gia đã trình bày trong buổi hướng dẫn Những chuyến tham quan thường diễn ra ngay sau lớp học, giúp củng cố kiến thức mới và tạo cơ hội cho người dùng ghi nhớ thông tin tốt hơn.
Hình thức này giúp người sử dụng hình dung thực tế bố trí không gian thư viện, bao gồm vị trí các phòng, kho, cách sắp xếp tài liệu và máy tra cứu, cũng như quy trình mượn và trả tài liệu Nhờ đó, người dùng sẽ tự tin hơn khi sử dụng thư viện và có cơ hội gặp gỡ cán bộ thư viện trong một môi trường thân thiện và dễ chịu.
Hướng dẫn sử dụng thư viện thông qua hình thức tham quan đã được áp dụng thành công tại nhiều thư viện ở Hoa Kỳ và hiện nay đang được mở rộng sang các quốc gia khác như Úc, Anh, và Thụy Điển.
Các yếu tố tác động đến hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
Việc triển khai hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như cơ cấu tổ chức, nhân sự, kinh phí và cơ sở vật chất, trang thiết bị.
Tùy thuộc vào loại hình, quy mô và cơ cấu tổ chức của cơ quan, việc hướng dẫn sử dụng thư viện có thể được giao cho một bộ phận riêng lẻ hoặc thực hiện thông qua sự phối hợp giữa các bộ phận, phòng ban khác nhau.
Việc giao cho một bộ phận riêng biệt phụ trách hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện sẽ giúp cán bộ thư viện tập trung vào thiết kế và thực hiện chương trình mà không bị phân tâm bởi các nhiệm vụ khác Điều này không chỉ nâng cao tính khả thi cho hoạt động hướng dẫn mà còn có thể dẫn đến việc bộ phận này bị tách rời khỏi các lĩnh vực dịch vụ khác của thư viện.
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện thường do sự phối hợp giữa các bộ phận, phòng ban thực hiện, với một cán bộ thư viện chịu trách nhiệm điều phối và lãnh đạo chương trình Việc chuẩn bị và triển khai hoạt động này sẽ được phân công và phối hợp hợp lý giữa các bộ phận.
Trong các thư viện chỉ có một nhân viên, mọi công việc, bao gồm cả việc hướng dẫn sử dụng thư viện, đều do người đó đảm nhiệm.
Hướng dẫn sử dụng thư viện đòi hỏi một đội ngũ nhân lực có trình độ và kinh nghiệm cao Để chương trình này thành công và hiệu quả, cần thiết lập một đội ngũ cán bộ được đào tạo bài bản và chuyên môn vững vàng.
Trong các thư viện, cán bộ từ nhiều bộ phận như dịch vụ người dùng, biên mục và lưu hành có thể tham gia vào hoạt động hướng dẫn, chịu trách nhiệm giảng dạy kiến thức và kỹ năng liên quan đến lĩnh vực của họ Đội ngũ hỗ trợ thư viện, không phải là cán bộ thư viện, cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị tài liệu, xếp lịch hoạt động, quảng bá và bảo trì trang thiết bị, thậm chí tham gia vào đội ngũ hướng dẫn Để tổ chức hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện đạt chuẩn và hiệu quả cao, cán bộ thư viện và cán bộ quản lý cần có những năng lực cụ thể.
Vào năm 1984, Ủy ban huấn luyện thƣ mục của ALA và Ban huấn luyện thƣ mục của Hội thư viện nghiên cứu và trường cao đẳng đã xác định các năng lực cần thiết cho cán bộ thư viện ở mức ban đầu nhằm thực hiện hiệu quả hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện.
- Khả năng phát triển mục tiêu hướng dẫn và các hoạt động cụ thể
- Khả năng chọn lựa phương pháp hướng dẫn phù hợp
- Sử dụng thành thạo các phương tiện công nghệ thông tin
Để triển khai hiệu quả các chương trình hướng dẫn sử dụng thư viện, Ủy ban đã xác định các năng lực cần thiết cho cán bộ quản lý và điều phối hoạt động này.
- Thực hiện việc đánh giá nhu cầu
- Xây dựng chính sách và kế hoạch
- Tuyển dụng nhân sự và tìm kiếm nguồn kinh phí cần thiết
- Hướng dẫn và đánh giá nhân sự
- Quảng bá hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
- Thực hiện việc đánh giá toàn bộ chương trình hướng dẫn sử dụng thư viện”
Việc thiết kế, thực hiện và quản lý hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện đòi hỏi sự hỗ trợ kinh phí liên tục Để đạt được mục đích và mục tiêu của chương trình, các thư viện cần có ngân sách cho nhân sự, thiết bị, vật tư, tài liệu hướng dẫn và quảng bá Do đó, việc phân bổ tài chính hợp lý là rất quan trọng để thực hiện hiệu quả các hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện.
Một số thư viện có nguồn kinh phí riêng cho chương trình hướng dẫn sử dụng thư viện, do người điều hành quản lý Trong khi đó, ở những thư viện khác, kinh phí cho hoạt động hướng dẫn được phân bổ từ ngân sách chung, như kinh phí thiết bị hướng dẫn trong ngân sách thiết bị hoặc kinh phí cho đào tạo và tham quan trong ngân sách đào tạo tiếp tục.
Các thư viện có thể tìm kiếm kinh phí cho hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện thông qua các nguồn bên ngoài, bao gồm việc xin tài trợ và học bổng cho cán bộ hướng dẫn tham gia các khóa tập huấn và khóa học ngắn hạn liên quan.
* Trụ sở, trang thiết bị
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện cần có trụ sở và trang thiết bị phù hợp để thiết kế, triển khai và quảng bá Các thư viện cần xác định rõ trụ sở và trang thiết bị phục vụ cho các hình thức hướng dẫn cụ thể, đồng thời đánh giá mức độ phù hợp và tiện ích của chúng để đảm bảo hiệu quả cao trong việc sử dụng.
Trụ sở của một chương trình hướng dẫn bao gồm các khu vực như văn phòng nhân viên, phòng lưu trữ và đặc biệt là phòng học, nơi diễn ra các hoạt động giảng dạy Việc thiết kế phòng học cần chú ý đến nhiều yếu tố như cách sắp xếp chỗ ngồi, tiện nghi, nội thất, âm thanh và ánh sáng, nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho việc học tập, dù là trong phòng máy tính hay phòng học lý thuyết.
Trang thiết bị phục vụ cho việc hướng dẫn sử dụng thư viện bao gồm máy in, máy photocopy, máy chiếu và màn hình chiếu để tổ chức lớp học Ngoài ra, máy ảnh được sử dụng để ghi lại hình ảnh và quảng bá hoạt động hướng dẫn Bàn ghế được chuẩn bị cho người tham gia lớp học, cùng với máy tính để thực hành các nội dung được hướng dẫn.
Triển khai hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
Theo hướng dẫn từ tài liệu và kinh nghiệm thực tế của một số thư viện, việc hướng dẫn sử dụng thư viện cần tuân theo các bước cụ thể để đảm bảo hiệu quả.
* Bước 1: Xác định đối tượng và đánh giá nhu cầu
Xác định đối tượng sử dụng và đánh giá nhu cầu là bước quan trọng trước khi xây dựng chương trình hướng dẫn sử dụng thư viện Việc này giúp đảm bảo chương trình đáp ứng đúng yêu cầu và phù hợp với người dùng Thư viện cần nhận diện những thiếu sót trong kiến thức sử dụng của người dùng và xác định các kỹ năng thông tin cần thiết Qua đó, thư viện có thể thiết kế nội dung và chương trình hướng dẫn phù hợp, đồng thời xác định thời gian huấn luyện thích hợp Đánh giá nhu cầu là hoạt động liên tục, giúp thư viện thích ứng với sự thay đổi của người dùng, cơ cấu thông tin và các phương thức truy xuất mới.
Thư viện có thể xác định nhu cầu đào tạo của người sử dụng thông qua nhiều kênh thông tin khác nhau Bằng cách này, thư viện có thể phân nhóm nhu cầu theo từng đối tượng cụ thể, từ đó đáp ứng hiệu quả hơn nhu cầu của người dùng.
Phân tích tài liệu là quá trình nghiên cứu các báo cáo thường niên, thống kê tóm lược và phiếu góp ý của người sử dụng nhằm nắm bắt tình hình thực tế hiện tại, từ đó đưa ra những điều chỉnh phù hợp.
- Tiếp xúc, trao đổi trực tiếp với người sử dụng (trong quá trình phục vụ, qua email, qua điện thoại, …) để nắm nhu cầu của họ
Thông qua việc khảo sát bằng bảng hỏi và phỏng vấn, chúng tôi đã thu thập ý kiến từ người sử dụng về nhu cầu và sở thích của họ, cũng như xác định thái độ của cán bộ thư viện đối với hoạt động hướng dẫn.
Việc quan sát tinh tế tại các khu vực như bàn tra cứu, quầy phục vụ, kho sách và gần máy tính trạm có thể cung cấp thông tin quý giá về nhu cầu của người sử dụng.
- Nghiên cứu thực tế học tập, nghiên cứu, lao động, sản xuất, … của người sử dụng
Sau khi đánh giá nhu cầu, thư viện cần xác định những nhu cầu đào tạo quan trọng nhất để phát triển các chương trình hướng dẫn phù hợp.
* Bước 2: Xác định nguồn lực của thư viện
Nguồn lực đóng vai trò quan trọng trong việc xác định quy mô và khả năng đáp ứng của hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, phù hợp với nhu cầu thực tế của người dùng Các nguồn lực này bao gồm trụ sở, trang thiết bị, nguồn nhân lực và tài chính, tất cả đều cần thiết cho việc thiết kế, xây dựng và triển khai các hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện hiệu quả.
* Bước 3: Xác định mục đích và mục tiêu
Sau khi xác định đối tượng và đánh giá nhu cầu, cán bộ hướng dẫn cần xác định rõ các kết quả mong muốn từ việc học, bao gồm các mục đích và mục tiêu của hoạt động hướng dẫn.
Các mục tiêu hướng dẫn phục vụ cả người học và người dạy, với người dạy tập trung vào việc hướng dẫn, tạo sự ổn định trong nội dung, và hỗ trợ xác định phương pháp học tập Đối với người học, mục tiêu cung cấp định hướng, kỳ vọng rõ ràng và tăng động lực học tập Cả hai bên đều có sự hiểu biết chung về nội dung và kết quả mong đợi, giúp quá trình học hiệu quả hơn Có ba cấp độ mục tiêu hướng dẫn: mục tiêu chung, mục tiêu cuối cùng và mục tiêu cụ thể.
Sau khi xác định đối tượng, đánh giá nhu cầu và nguồn lực, các thư viện cần xác định kết quả mong muốn của hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, bao gồm mục đích và mục tiêu cụ thể Việc này không chỉ áp dụng cho toàn bộ chương trình hướng dẫn mà còn cho từng mức độ hướng dẫn, đảm bảo các mục tiêu cụ thể phù hợp với mục đích chung của hoạt động.
Trình bày mục đích và mục tiêu là một kỹ năng quan trọng, mặc dù việc rèn luyện ban đầu có thể tốn nhiều thời gian và công sức Kỹ năng này cần thiết để thực hiện hiệu quả các hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện.
Có ba cấp độ về mục tiêu hướng dẫn có thể đạt được:
Mục tiêu chung của chương trình hướng dẫn là nâng cao kiến thức và kỹ năng cho người tham gia, giúp họ đạt được những hiểu biết sâu sắc về các vấn đề liên quan Chương trình sẽ tập trung vào việc cung cấp thông tin cần thiết và tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và cải thiện hiệu suất công việc.
“Để hiểu rõ hơn về ”
Mục tiêu cuối cùng là việc phân chia các mục tiêu chung thành những mục tiêu cụ thể và rõ ràng hơn, nhằm đạt được kết quả dự định trong quá trình hướng dẫn.
Mục tiêu cụ thể là những chỉ tiêu rõ ràng xác định kiến thức và kỹ năng cần thiết để đạt được mục tiêu cuối cùng Các mục tiêu này bao gồm ba đặc trưng chính: nhiệm vụ cần thực hiện, điều kiện và tình huống cụ thể, cùng với tiêu chí đánh giá Để đảm bảo rằng các mục tiêu đào tạo được trình bày một cách rõ ràng và phù hợp, cán bộ hướng dẫn cần xem xét các câu hỏi liên quan đến tính hiệu quả và sự phù hợp của những mục tiêu đó.
- Các kết quả học tập có phù hợp không?
- Những mục tiêu có thể đạt tới không?
- Các mục tiêu có phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của thƣ viện không?
- Những mục tiêu có đúng hướng với các nguyên tắc của lý thuyết không?
* Bước 4: Xây dựng cấu trúc của hoạt động hướng dẫn
Vai trò của hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện trong giáo dục đại học
Trong những năm gần đây, việc tiếp cận và tổ chức thông tin như một nguồn lực phát triển ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt trong môi trường đại học Do đó, hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ người học và nâng cao hiệu quả nghiên cứu.
Giáo dục đại học đang trải qua sự chuyển mình mạnh mẽ nhờ vào nỗ lực đổi mới giáo dục Các chuyên gia trong lĩnh vực này đang tập trung vào việc nâng cao chất lượng giáo dục thông qua việc cải tiến phương pháp giảng dạy của giáo viên và cách học của sinh viên Sự đổi mới này yêu cầu cả giáo viên và sinh viên phải phát triển khả năng tự học và tự nghiên cứu, đặc biệt trong bối cảnh thông tin bùng nổ hiện nay.
Hiện tượng bùng nổ thông tin mang lại nhiều cơ hội cho sinh viên, học viên, cán bộ và giảng viên trong việc tìm kiếm nguồn tin đa dạng Tuy nhiên, sự bùng nổ này cũng đặt ra thách thức lớn, khiến người sử dụng khó xác định thông tin cần thiết, đánh giá độ tin cậy của thông tin và tổ chức, sử dụng thông tin hiệu quả trong học tập và nghiên cứu Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện sẽ hỗ trợ người dùng vượt qua những khó khăn này.
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện từ cơ bản đến nâng cao với hình thức linh hoạt giúp sinh viên đại học tra cứu và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, sản phẩm và dịch vụ thông tin thư viện Điều này không chỉ trang bị cho họ kỹ năng cần thiết mà còn khuyến khích tự học và nghiên cứu suốt đời.
Học tập đại học là quá trình nghiên cứu phong phú, nơi sinh viên không chỉ tiếp thu kiến thức từ bài giảng và giáo trình mà còn từ nhiều nguồn khác Việc hướng dẫn sử dụng thông tin, đặc biệt là kỹ năng tìm kiếm, giúp sinh viên tự định hướng trong học tập và khám phá chuyên sâu các vấn đề quan tâm Điều này trang bị cho họ khả năng khai thác hiệu quả nguồn thông tin từ thư viện và Internet.
Việc trang bị đầy đủ nội dung hướng dẫn sử dụng thư viện từ cơ bản đến nâng cao không chỉ nâng cao hiệu quả nghiên cứu khoa học trong môi trường giáo dục đại học mà còn giúp người sử dụng phát triển kỹ năng khai thác, đánh giá và tổng hợp thông tin Những kỹ năng này đóng vai trò quan trọng trong việc xác định vấn đề và mục tiêu nghiên cứu, đảm bảo tính mới mẻ và sát thực tế của nội dung nghiên cứu Bằng cách áp dụng những kỹ năng thông tin được hướng dẫn, người dùng có thể thu thập dữ liệu nghiên cứu toàn diện và cập nhật hơn, từ đó mang lại kết quả khách quan và tăng tính khả thi cho các đề tài nghiên cứu khoa học.
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện tại các trường đại học đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị cho sinh viên, học viên, cán bộ và giảng viên một nền tảng vững chắc Điều này giúp họ dễ dàng thích ứng với các vai trò và nhiệm vụ khác nhau, đồng thời tận dụng tối đa lợi ích từ sự bùng nổ thông tin trong học tập, giảng dạy và nghiên cứu.
Đánh giá hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
Sau khi triển khai hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện, các thư viện cần tiến hành đánh giá toàn bộ hoạt động này để xác định mức độ đạt được mục tiêu đã đề ra Đánh giá bao gồm hai khía cạnh: một là xác định xem mục tiêu của hoạt động đã đạt chưa, và hai là đánh giá hiệu quả của các hình thức hướng dẫn hiện tại Dựa trên kết quả đánh giá, cán bộ phụ trách có thể quyết định các thay đổi cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả của chương trình hướng dẫn sử dụng thư viện.
Một số vấn đề các thư viện cần xem xét khi đánh giá chương trình hướng dẫn sử dụng thƣ viện:
- Kiến thức, kỹ năng người sử dụng đạt được
- Sự hài lòng của người sử dụng
- Hiệu quả của phương pháp giảng dạy
- Tính đầy đủ của nguồn lực sử dụng cho hoạt động hướng dẫn
- Tính hữu ích của các bài tập và các tiết thực hành
- Tính phù hợp về thời điểm và thời gian của chương trình đào tạo
- Những thay đổi cần thực hiện trong chương trình hiện tại
Thư viện có thể áp dụng nhiều phương pháp đánh giá đa dạng như khảo sát qua câu hỏi thăm dò ý kiến (bằng giấy, email, hoặc trên trang web), phỏng vấn cá nhân hoặc nhóm, thảo luận nhóm tập trung, kiểm tra trước và sau đào tạo, cũng như quan sát.
Công tác đánh giá đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mức độ kiến thức và kỹ năng của người sử dụng, từ đó chỉ ra những lĩnh vực cần cải thiện Ngoài ra, đánh giá còn giúp cán bộ hướng dẫn nhận diện hiệu quả của các hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện Qua đó, việc này kiểm tra sự hài lòng của người sử dụng đối với các hoạt động này và đánh giá những kiến thức, kỹ năng mà họ đã tiếp thu từ quá trình hướng dẫn.
Xu hướng phát triển hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện
Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin và nhu cầu về kiến thức, kỹ năng trong xã hội thông tin đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến xu hướng phát triển hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện.
Nội dung hướng dẫn sử dụng thư viện sẽ tập trung vào việc cung cấp các công cụ, kỹ năng, năng lực và thái độ cần thiết cho người dùng, nhằm giúp họ trở thành những cá nhân độc lập và có khả năng thích ứng với môi trường thông tin hiện tại cũng như tương lai Thay vì chỉ phản ứng khi người dùng thiếu kỹ năng, các thư viện sẽ chủ động thiết kế chương trình huấn luyện kỹ năng thông tin dài hạn, dựa trên các tiêu chuẩn kỹ năng mà họ theo đuổi, từ đó phát triển chương trình theo từng bước từ cơ bản đến nâng cao Đặc biệt, các thư viện trường đại học hướng đến việc đào tạo công dân có khả năng tự học và nghiên cứu suốt đời.
Hoạt động hướng dẫn sử dụng thư viện đang chuyển từ hình thức truyền thống sang trực tuyến, nhờ vào sự phát triển của công nghệ thông tin Các chương trình hướng dẫn từ xa ngày càng phổ biến, cho phép người dùng tiếp cận thông tin mọi lúc, mọi nơi Tuy nhiên, các thư viện không chỉ cần tạo ra tài liệu hướng dẫn trực tuyến mà còn phải phát triển các trang hỗ trợ, phần mềm tìm kiếm và website để nâng cao trải nghiệm người dùng.
Các chuyên gia hướng dẫn sử dụng thư viện cần chuyển trọng tâm từ người thực hiện hướng dẫn sang người được hướng dẫn Mặc dù vai trò của người cán bộ hướng dẫn rất quan trọng trong việc hoạch định, nhưng điều này không quan trọng bằng tác động của các hoạt động hướng dẫn đối với người học Sự chuyển đổi này yêu cầu đánh giá tác động của việc hướng dẫn đối với khả năng hoàn thành nhiệm vụ của người được hướng dẫn.
Các cán bộ thư viện đang đối mặt với thách thức trong việc thực hiện nhiều vai trò khác nhau, từ việc hướng dẫn người sử dụng đến phát triển kỹ năng cá nhân Họ không chỉ áp dụng các chiến lược tìm tin mẫu mà còn hỗ trợ sự tương tác nhóm và phát triển cộng đồng hợp tác Bên cạnh đó, họ còn đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn các chuyên gia khác, tình nguyện viên, và sinh viên tham gia vào quá trình hướng dẫn đồng môn.