Tư tưởng triết học của Heghen và Những giá trị về “triết học duy tâm” của Hêghen

Các tác phẩm chính của Hegel: Sự dị biệt giữa hệ thống của Fichte và của Schelling về triết học 1801; Hiện tượng tinh thần học 1807; Khoa học logic 1812 – 1816; … Hêghen được biết đến là

MỞ ĐẦU

Hegel Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770 – 1831) (gọi là Hêghen) sinh ngày 27 tháng 08 năm 1770 trong một gia đình viên chức nhà nước Ông được giáo dục trong bầu không khí sùng đạo Tin Lành, được cha khuyến khích trở thành giáo sĩ nên năm 1788 ông đã theo học trường trung học Stuttgart Năm 1816, Hegel nhận chức danh giáo sư triết học tại Đại học Heidelberg Và đến năm 1818 ông được mời đến giảng dạy tại Đại học Berlin Các tác phẩm chính của Hegel: Sự dị biệt giữa hệ thống của Fichte và của Schelling về triết học (1801); Hiện tượng tinh thần học (1807); Khoa học logic (1812 – 1816); … Hêghen được biết đến là một triết gia duy tâm khách quan, ông là nhà biện chứng lỗi lạc, phép biện chứng của ông là một tiền

đề lý luận quan trọng của triết học Mácxít sau này Triết học của Hêghen có ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư tưởng của nước Đức và của cả Châu Âu đương thời

I Tư tưởng triết học của Hêghen

1 Tư tưởng về nguồn gốc thế giới

Hêghen là nhà duy tâm khách quan, ông cho rằng khởi nguyên của thế giới không phải là vật chất mà là “ý niệm tuyệt đối” hay “tinh thần thế giới” Ông coi tinh thần thế giới là cái có trước, vật chất với tính cách dường như là sự thể hiện,

sự biểu hiện cụ thể của tinh thần thế giới, là cái có sau; tinh thần là đấng sáng tạo

ra vật chất Tính phong phú, đa dạng của thế giới hiện thực là kết quả của sự vận động và sáng tạo của ý niệm tuyệt đối Tinh thần thế giới – ý niệm tuyệt đối tồn tại vĩnh viễn và chứa đựng dưới dạng tiềm năng tất cả của mọi hiện tượng tự nhiên và

xã hội Nó là nguồn gốc và động lực của mọi hiện tượng tự nhiên và xã hội

Tinh thần thế giới hay ý niệm tuyệt đối trong quá trình phát triển của nó diễn

ra qua các giai đoạn khác nhau, ngày càng thể hiện đầy đủ nội dung bên trong nó Đầu tiên nó phát triển trong bản thân nó, sau đó thế hiện dưới hình thức tự nhiên – thế giới vô cơ, hữu cơ và con người, tiếp nữa thể hiện dưới hình thức nhà nước, nghệ thuật, tôn giáo và triết học Theo hệ thống của Hêghen, toàn bộ thế giới muôn màu, muôn vẻ là sản phẩm của sự phát triển tự nhiên của ý niệm với tính cách là lực lượng sáng tạo, là tổng hòa của mọi hình thức khác nhau của sự biểu hiện ý niệm Bởi vậy, học thuyết của Hêghen coi tính thứ nhất là tinh thần, tính thứ hai là vật chất do ý niệm tuyệt đối và tinh thần thế giới sinh ra và quyết định, là một sự

“tồn tại” khác của tinh thần sau khi trải qua giai đoạn “tồn tại khác” ấy, ý niệm tuyệt đối hay tinh thần thế giới mới trở lại “bản thân mình” và đó là giai đoạn cao nhất, giai đoạn tột cùng, được Hegel gọi là “tinh thần tuyệt đối” Đó cũng chính là

sự thể hiện riêng về mặt triết học những lời khẳng định của tôn giáo rằng Thượng

đế sáng tạo ra thế giới

Có thể nói, trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học, Hêghen chỉ lặp lại những điều mà các nhà duy tâm trước đó đã nói, song cái mới trong học thuyết

của ông chính là chỗ ông xem xét tinh thần thế giới, ý niệm tuyệt đối là một quá trình phát triển không ngừng, và ông là một nhà triết học hoàn chỉnh phép biện chứng duy tâm, phép biện chứng của ý niệm tuyệt đối, tinh thần thế giới với tính cách là cơ sở đầu tiên và nguồn gốc của mọi tồn tại

2 Tư tưởng biện chứng của Hêghen:

Thành tựu lớn nhất của nền triết học cổ điển Đức là phép biện chứng Phép biện chứng duy tâm khách quan của triết học cổ điển Đức bắt đầu từ Kant, qua Fichte, Schelling và đỉnh cao là Hêghen.Theo Hêghen, triết học là sự xem xét đối tượng một cách có suy nghĩ Đối tượng của triết học, theo ông, là trùng với đối tượng của tôn giáo, đó là khách thể tuyệt đối vô hạn Thượng đế Còn tư duy nói chung là cái làm cho con người khác động vật Thành tựu quan trọng về triết học Hêghen là phương pháp biện chứng mà hạt nhân hợp lý của nó là tư tưởng về sự phát triển

Phương pháp biện chứng của Hêghen là phương pháp suy ngẫm về thế giới Kết quả của phương pháp này là hình ảnh suy tư chỉnh thể về thế giới chứ không phải là bức tranh thế giới thu được nhờ kết quả của khoa học cụ thể Để suy ngẫm

về thế giới, Hêghen đã bao trùm lên nó một hệ thống phạm trù hay đúng hơn là quan niệm lý trí về thế giới Phương pháp biện chứng được thể hiện xuyên qua toàn bộ hệ thống triết học của ông từ logic học, triết học tự nhiên đến triết học tinh thần Trong tác phẩm Logic học, khi trình bày “ý niệm tuyệt đối” vận động và phát triển, Hegel cho rằng đó là sự tự vận động nội tại của “ý niệm tuyêt đối” Tự vận động tức là sự thay đổi các hình thức khác nhau của “ý niệm tuyệt đối” Lênin tìm thấy hạt nhân hợp lý trong phương pháp biện chứng của Hêghen là sự tự vận động Nội dung hợp lý sâu sắc trong quan điểm trên của Hêghen là mối liên hệ tất yếu, là nguồn gốc nội tại của những sự khác nhau Khi trình bày “ý niệm tuyệt đối” phát triển, Hêghen thừa nhận tồn tại, bản chất, khái niệm là ba sự quy định, ba hình thức

chủ yếu trong quá trình phát triển ở lĩnh vực logic Hạt nhận hợp lý trong logic của Hegel là sự phù hợp với quá trình suy nghĩ của con người: mới nhìn vào sự vật thấy tồn tại, đi sâu vào sự vật tìm ra bản chất, khi nắm bản chất ta rút ra khái niệm

Trong tác phẩm Logic học, ở phần tồn tại, Hêghen cũng đã diễn đạt các phạm trù chất, lượng, độ và tư tưởng biện chứng về sự chuyển hóa lượng – chất Ở phần bản chất, Hêghen diễn đật các phạm trù bản chất, hiện tượng, quy luật, khả năng và hiện thực, nguyên nhân và kết quả, trình bày học thuyết mâu thuẫn nguồn gốc của sự phát triển Ở phần khái niệm, Hêghen đã diễn đạt các phạm trù cái chung và cái riêng, quy nạp và diễn dịch, phân tích và tổng hợp, đã diễn đạt các nguyên lý sự hoạt động có mục đích của con người, sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, tổng hợp lại quan niệm phát triển với tư cách là phủ định của phủ định

Sự biện chứng của Hêghen còn được thể hiện ở chỗ ông đã đặt ra vấn đề sự thống nhất của quá trình logic với quá trình lịch sử; logic học, nhận thức luận đều là sự tổng hợp của quá trình lịch sử; ông nêu lên tính hạn chế của logic hình thức và đòi hình thành một logic nội dung thực tế, sinh động; ông nêu lên tư tưởng thống nhất giữa phép biện chứng, logic học và lý luận nhận thức

Trong triết học tự nhiên, hạt nhân hợp lý trong phép biện chứng của Hêghen

là tư tưởng về sự thống nhất giữa vật chất với vận động, dự đoán không gian, thời gian và vận động có mâu thuẫn bên trong, ở đó thể hiện tính thống nhất giữa tính gián đoạn và tính liên tục; là tư tưởng cho rằng sự khác biệt hóa học về chất bị phụ thuộc vào những thay đổi về lượng, là sự biện chứng của quá trình hóa học; là mối liên hệ hữu cơ giữa hóa học và vật lý, quá trình hóa học là khâu chuẩn bị cuối cùng cho đời sống hữu cơ

Trong triết học tinh thần, hạt nhân hợp lý trong phép viện chứng của Hêghen thể hiện ở chỗ ông coi sự phát triển của lịch sử là hợp quy luật; sự phát triển của

lịch sử không tuần hoàn mà đi lên, mỗi thời đại lịch sử đều có đặc điểm riêng và quá trình phát triển của lịch sử là có tính kế thừa

3 Tư tưởng của Hegel về con người

Nguyên lý xuất phát triết học Hêghen là sự thống nhất giữa tư duy và tồn tại, giữa tinh thần và thế giới và thế giới được hiểu như hiện thân của tinh thần đó Tư duy, tinh thần, theo Hêghen là nguồn gốc duy nhất của mội cái trong tồn tại Thế giới tự nhiên la tư duy đã tha hóa, là tư duy tồn tại dưới dạng vật chất Tư duy khi suy tư về chính bản thân mình thì nó đã lấy chính bản thân mình làm đối tượng dể

tư duy Nói cách khác, Hêghen coi thế giới vật chất chính là con người vô cơ, con người ở giai đoạn chưa hình thành Còn con người bằng xương, bằng thịt theo Hêghen là con người đã phát triển đầy đủ, là con người trở về chính bản thân nó với tất cả những đặc tính vốn có của mình

Hêghen đã quy mọi quá trình của hiện thực thành quá trình tư duy, quy lịch

sử hiện thực về lịch sử tư duy, quy hoạt động thực tiễn của con người về quá trình

tự ý thức, tự nhận thức Hêghen coi con người vừa là chủ thể vừa là kết quả của chính quá trình hoạt động của mình; con người vừa là chủ thể, đồng thời là mục đích của sự phát triển lịch sử; tư duy và trí tuệ con người hình thành và phát triển trong chừng mực con người nhận thức và cải biến thế giới, đối lập với bản thân mình thành cái của mình, ý thức con người là sản phẩm của lịch sử xã hội, hoạt động của con người càng phá triển thì ý thức của nó càng mang bản chất xã hội

Hêghen coi con người là sản phẩm và cũng là giai đoạn phát triển cao của tinh thần tuyệt đối Hoạt động nhận thức và cải tạo thế giới của con người là công

cụ để tinh thần tuyệt đối nhận thức chính bản thân mình Hêghen tiếp cận được quan niệm coi ý thức con người, nhân cách con người là sản phẩm của lịch sử

II Những giá trị về “triết học duy tâm” của Hêghen

1 Ảnh hưởng của phép biện chứng Hêghen:

Cho dù có những ý kiến đánh giá khác nhau về triết học Hêghen song không thể phủ nhận được rằng cái có giá trị nhất và có sức sống mạnh mẽ nhất trong triết học của ông chính là phép biện chứng Phép biện chứng của Hêghen là phép biện chứng sâu sắc nhất trước Mac Triết học của Hêghen là hệ thống phong phú nhất trong lịch sử triết học trước Mac

Hêghel đã tổng kết hầu như toàn bộ tư tưởng cũ ở Tây phương, trình bày mọi chủ nghĩa với ý nghĩa lịch sử của nó, bộc lộ những mâu thuẫn nội bộ xuất hiện trong

tư tưởng ở mỗi giai đoạn, những mâu thuẫn ấy bắt phải thủ tiêu hình thái cũ và tiến lên một trình độ cao hơn Tuy nhiên, Hêghen lại diễn tả quá trình đó một cách trừu tượng trong phạm vi tinh thần và do đó xây dựng chủ nghĩa duy tâm tuyệt đối Theo quan niệm ấy, những sự vật trong tự nhiên và xã hội mất tính chất thực tại vật chất của nó, và chỉ còn là những hiện tượng bề ngoài phản ánh công cuộc phát triển thần

bí của cái mà Hêghen gọi là “Ý niệm tuyệt đối” Trong cuốn Chống Duhring,

Ph.Ăngghen viết: “Hêghen là duy tâm, nghĩa là theo ông thì những ý kiến trong đầu

óc của ông không phải là phản ánh một phần nào những thực thể và hiện tượng khách quan, mà trái lại, chính những thực thể và biến chuyển của chúng, theo ý ông, chỉ là hình ảnh thể hiện ý niệm, cái ý niệm này đã có ở đâu đâu ấy, trước khi có trần gian” Nghĩa là quá trình lịch sử có thật, đi từ tự nhiên lên xã hội, xây dựng tư tưởng

trên cơ sở hoạt động thực tế, bị Hêghen đảo lộn thành một quá trình tư tưởng phát sinh thực tại, tinh thần sáng tạo vật chất: nguyên nhân biến thành kết quả, kết quả trở thành nguyên nhân, thực chất biến thành ngoại diện, ngoại diện trở thành thực chất

Nhưng trong lúc trình bày cuộc tiến hóa một cách trái ngược như thế, Hêghen lại phát triển một cách có hệ thống và đến một mức chưa từng có trong lịch sử, phương pháp phân tích mâu thuẫn và hình thái biến chuyển, tức là phương pháp biện chứng Chính phương pháp này, Các Mác đã xây dựng lại trên cơ sở duy vật, và đặt

thành phương pháp tư tưởng của chủ nghĩa duy vật mới Như Mac nói: “Tuy biện

chứng pháp trong tay Hêghen đã bị thần bí hóa, nhưng chính Hêghen là người đầu tiên đã trình bày một cách tổng quát và có ý thức những hình thái biện chứng phổ cập của sự biến chuyển Với Hêghen biện chứng pháp đi đường đầu Chúng ta phải lộn nó lại, để bóc trần cái hạt nhân duy lý ẩn trong cái vỏ thần bí”.

Tuy biện chứng pháp của Hêghen xuất hiện với một hình thức triệt để duy tâm, nhưng cái mặt chân chính của nó - nêu mâu thuẫn trong nội bộ sự việc và tính chất tất nhiên của sự biến chuyển - lại là đối lập với chủ nghĩa duy tâm, và chỉ có thể bắt nguồn từ một cơ sở duy vật nào đấy Thực ra thì ngược hẳn với lập trường duy tâm, nhờ ảnh hưởng của phong trào cách mạng đương thời ở Âu châu, Hêghen đã tiếp thu trong tư tưởng một nội dung duy vật phong phú, tuy nội dung ấy cũng như phương pháp đã bị hoàn toàn đảo lộn, do tình trạng lạc hậu của giai cấp tư sản Đức

mà Hêghen đại diện Ph.Ăngghen nhận định: “Xét tới cùng, hệ thống triết học của

Hêghen chỉ là một chủ nghĩa duy vật lộn ngược chân lên đầu theo kiểu duy tâm”.

Hêghen đã xây dựng được quan điểm tiến hóa và phương pháp luận lý biện chứng, quan điểm và phương pháp ấy tuy có bị lập trường duy tâm đảo lộn, nhưng cũng đã làm tiền đề cho chủ nghĩa Mac

Để thấy rõ sự khác nhau sâu sắc giữa biện chứng pháp duy vật và biện chứng pháp duy tâm cũng như tính chất ưu việt tuyệt đối của biện chứng pháp duy vật, nội dung phong phú và tác dụng xây dựng của biện chứng pháp Hêghen, chúng ta có thể

đi vào từng vấn đề đặc biệt của triết học Hêghen và phân tích cụ thể cái căn bản khoa học chân chính cùng với cái tình trạng lộn ngược của nó Chúng ta sẽ thấy rằng chính cái phần chân lý trong ấy cũng phải có vận dụng phương pháp biện chứng duy vật mới có thể nêu rõ, nhưng mặt khác thì biện chứng pháp Hêghen, một khi đã được lộn lại, lại cung cấp những tài liệu tốt để học tập chủ nghĩa Mac Trả lời tòa soạn tạp

chí Dưới Lá Cờ Chủ Nghĩa Marx, Lênin khuyên răn như sau đây: “Những cộng tác

viên của tạp chí Dưới Lá Cờ Chủ Nghĩa Mac phải nghiên cứu một cách có hệ thống biện chứng pháp Hêghen đứng trên lập trường duy vật Chính cái biện chứng pháp

ấy Mac đã áp dụng một cách thực tiễn trong cuốn Tư Bản Luận và trong những tác phẩm lịch sử và chính trị, và đã thành công đến chỗ mà bây giờ, ngày ngày những dân tộc mới, những giai cấp mới thức dậy hoạt động càng ngày càng xác nhận thêm chủ nghĩa Mac”.

Hệ vấn đề phép biện chứng hiện nay trở nên đặc biệt cấp bách là do tính chất biện chứng trong sự phát triển của xã hội và của sự nhận thức khoa học hiện đại ngày càng bộc lộ rõ nét hơn Những chuyển biến mang tính lịch sử toàn cầu và vô cùng đa dạng đang diễn ra hết sức mạnh mẽ trong đời sống xã hội trên khắp hành tinh chúng ta hiện nay Bên cạnh đó trong sự phát triển của mình khoa học tự nhiên hiện đại cũng đang vấp phải không ít các vấn đề biện chứng của chính sự phát triển Giờ đây sự tiến hoá của giới tự nhiên đang được nghiên cứu ở mọi cấp độ cấu trúc Quan điểm biện chứng về sự phát triển đã xâm nhập vào nhận thức khoa học tự nhiên cả ở mức độ vĩ mô lẫn mức độ vi mô Nguyên tắc phát triển thực sự đã trở thành nguyên tắc phổ biến trong nghiên cứu khoa học

2 Ảnh hưởng logích biện chứng duy tâm của Hêghen:

Hêghen thực sự là người có công lao to lớn trong v iệc xây dựng nền tảng của logic học biện chứng Đây là học thuyết về sự vận động phát triển tự thân của lý tính thuần túy ( linh hồn vũ trụ), nghĩa là của tư duy trong chính nó, do đó, và vì nó, trước khi nó tạo ra thế giới vậ chất – hiện thân của nó Dù logích biện chứng duy tâm của Hêghen không phải là một khoa học thực sự, nhưng nó có nhiều giá trị to lớn đối với quá trình xây dựng tư duy biện chứng Do đó, nó đã làm thay đổi sâu sắc quan niệm của con người về logích học Sự xuất hiện biện chứng logích duy vật là kết quả cải tạo triệt để phép biện chứng duy tâm của Hêghen theo tinh thần duy vật của Phôiơbắc nhờ vào thiên tài vĩ đại của C.Mác và V.I Lênin Bộ Tư Bản của C.Mác là

kết quả của việc vận dụng tài tình logích học biện chứng duy vật vào phân tích phươn thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, để từ đó phát hiện ra qy luật chi phối quá trình vận động và phát triển của phương thức sản xuất này nói riêng, của xã hội loài người nói chung

Lênin đã nghiên cứu một cách có hệ thống triết học Hêghen đặc biệt là "Khoa học lôgíc" và "Những bài giảng về lịch sử triết học" của Hêghen Các bản tóm tắt sâu sắc và cô đọng về những tác phẩm thiên tài này tạo thành bộ phán đáng kể và hơn nữa là bộ phận quan trọng nhất trong "Bút ký triết học" nổi tiếng của V.I Lênin trong đó không những ông đã vạch rõ sự phong phú tuyệt vời của các tác phẩm cơ bản của Hêghen mà còn đưa ra các kết luận triết học mới góp phần làm phong phú thêm chủ nghĩa duy vật biện chứng "Bút ký triết học" của V.I Lênin chứng tỏ đầy sức thuyết phục rằng công việc chỉnh lý một cách duy vật đối với phép biện chứng Hêgen còn lâu mới hoàn tất rằng trong lĩnh vực này sẽ có những nghiên cứu khám phá và thành tựu mới

3 Ảnh hưởng quan điểm triết học Hêghen đến luật học, mỹ học, lịch

sử triết học, tôn giáo

Mỹ học: Hêghen rất đam mê nghiên cứu nghệ thuật và để lại cho đời bộ “Mỹ

học” được coi là bộ sách đồ sộ nhất thế giới về chuyên ngành này Những quan điểm

mỹ học của Hêghen có ảnh hưởng lớn đến nền lý luận, phê bình và sáng tác nghệ thuật của nhiều nước trên thế giới

Tôn giáo: Những bài giảng về triết học tôn giáo của Hêghen hàm chứa nhiều

luận điểm có ý nghĩa phương pháp luận to lớn đối với việc nghiên cứu tôn giáo sau này của Mác Hêghen nhìn nhận các hình thức khác nhau của tôn giáo trong mối quan hệ với các phương diện khác nhau của đời sống xã hội khi nhìn nhận các hình thức cụ thể của tôn giáo Hêghen đã đưa ra những phỏng đoán sâu sắc trong quan niệm của Hêghen về tôn giáo là ông đã dự báo được vai trò của tư duy trừu tượng,

của lí tính trong việc hình thành tôn giáo Theo Hêghen, tôn giáo là sản phẩm sáng

tạo của tư duy con người xuất phát từ nhu cầu đời sống tâm linh của nó “Con người

cao hơn cả nhà thờ, con người có thể tôn kính và cũng có thể hạ thấp thần thánh Ngày lễ thánh được sáng tạo cho con người, chứ không phải con người được sáng tạo cho ngày lễ thánh” Với dự báo này, Hêghen đã khai mở một hướng nghiên cứu

mới về tôn giáo cho Feuerbach và C Mác sau này

Hêghen quan niệm lịch sử toàn cầu là sự tiến bộ trong nhận thức về tựdo Cho

dù bản chất của tự do có được hiểu khác nhau xong việc thừa nhận nó vẫn trở thành một trong những tiêu chuẩn quan trọng của chủ nghĩa nhân đạo và về sự công bằng

xã hội Đó chính là lý do tại sao sự quan tâm của nhiều nhà triết học hiện đại đến học thuyết Hêghen trởthành sự quan tâm có cơsởsâu sắc và mang ý nghĩa thiết thực

Hêghen là người đầu tiên phân biệt rõ hai khái niệm “xã hội nhân dân” và

“Nhà nước hiến định”, cùng mối quan hệ liên lập giữa chúng “Triết học luật pháp” liên quan hữu cơ với “triết học lịch sử”, cả hai tạo thành trung tâm của toàn bộ hệ thống “triết học xã hội” Hêghen Đã tạo ra một bước ngoặc lịch sử trong hệ thống

tư tưởng Tây phương cận đại và hiện đại và cả thế giới và kể tứ đó cho tới nay khi cần tìm kiếm một phương thức tổ chức quốc gia (gồm cả xã hội nhân dân và Nhà nước), thì mọi người cần phải nghiên cứu quan điểm của Hêghen