Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Văn học: Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam

Luận án Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam thực hiện nghiên cứu với mong muốn khám phá và tìm hiểu sâu sắc về bản chất thể loại, làm rõ sự phản ánh phong tục hôn nhân truyền thống của các dân tộc Việt Nam qua truyện cổ tích. Để biết rõ hơn về nội dung chi tiết, mời các bạn cùng tham khảo.

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

DƯƠNG NGUYỆT VÂN

CHỦ ĐỀ HÔN NHÂN VÀ SỰ PHẢN ÁNH PHONG TỤC HÔN NHÂN TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH

CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Công trình được hoàn thành tại: Viện Hàn Lâm Viện Khoa học xã

hội Việt Nam, Học viện Khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Huế

Phản biện 1: PGS.TS Bùi Mạnh Nhị

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Xuân Đức

Phản biện 3: PGS.TS Đỗ Lai Thúy

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm 201

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Viện Học viện Khoa học xã hội

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Truyện cổ tích luôn hướng đến những con người nhỏ bé trong

xã hội xưa với cái nhìn nhân văn cao cả, đồng thời sở hữu một thế giới nghệ thuật độc đáo - “thế giới cổ tích” Khảo sát truyện cổ tích, chúng ta sẽ hiểu được truyền thống tốt đẹp, trở thành hồn cốt của mỗi dân tộc, cùng khả năng sáng tạo diệu kì của người lao động

1.2 Hôn nhân là một trong những dấu hiệu thể hiện cuộc sống cao đẹp của con người Không những thế, nó còn mang đầy đủ những dấu chỉ văn hóa trong bước đường phát triển của con người, mỗi dân tộc, mỗi tộc người Truyện cổ tích là thể loại phản ánh đầy đủ nhất, rõ nét nhất không chỉ những bước tiến bộ trong hôn nhân của con người, mà còn là những khát vọng cháy bỏng của người lao động về tình yêu, về hôn nhân tự do, về công lí, về những phẩm chất tốt đẹp của con người

1.3 Là người đang giảng dạy chuyên ngành Văn học dân gian ở trường Đại học, việc tiếp cận một chủ đề đặc sắc, thú vị trong kho tàng cổ tích của dân tộc không đơn thuần là một hoạt động khoa học thuần túy, mà còn là cách tự nâng cao năng lực nghiên cứu, trau dồi kiến thức phục vụ cho công tác giảng dạy của bản thân

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Chủ đề hôn

nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam làm vấn đề nghiên cứu cho luận án của mình, với mong muốn

khám phá và tìm hiểu sâu sắc về bản chất thể loại, làm rõ sự phản ánh phong tục hôn nhân truyền thống của các dân tộc Việt Nam qua truyện cổ tích

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Trên cơ sở tư liệu đã công bố trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam, tập hợp toàn bộ hệ thống truyện cổ tích về chủ

đề hôn nhân; nhận diện, khảo sát các dạng thức cơ bản của nó, cũng như các phong tục/thiết chế hôn nhân trong đời sống của người xưa và trong “thế giới cổ tích”

2.2 Nghiên cứu chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích ở cả nội dung phản ánh và các phương thức nghệ thuật, nhằm phát lộ những lớp văn hóa ẩn chứa trong đó qua những đặc trưng thể/tiểu loại của truyện

cổ tích

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Khảo sát 77 tập truyện kể dân gian, với số lượng truyện lên tới hàng ngàn đơn vị, chúng tôi đã tìm ra được 616 truyện thuộc chủ đề hôn nhân

3.2 Chúng tôi lựa chọn những truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân, trong

đó gồm cả những truyện liên quan tới quan hệ hôn nhân và phản ánh phong

tục hôn nhân làm đối tượng khảo sát và nghiên cứu của mình

3.3 Luận án sẽ đề cập đến phong tục hôn nhân chứa đựng và được phản ánh qua truyện cổ tích Từ đó, hướng đến làm rõ mối quan hệ giữa truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân với phong tục hôn nhân trong đời sống văn hóa truyền thống của các dân tộc Việt Nam

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận: Chúng tôi tiếp cận đối tượng đối tượng nghiên

cứu dưới góc độ của khoa nghiên cứu văn học dân gian, tức là nghiên cứu truyện cổ tích với các qui phạm của khoa nghiên cứu văn học

4.2 Phương pháp nghiên cứu: Trong luận án, chúng tôi có sử dụng

các phương pháp nghiên cứu sau: phương pháp thống kê, phân loại; phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp so sánh - loại hình; phương pháp điều tra, điền dã

5 Đóng góp của luận án

5.1 Luận án là công trình đầu tiên khảo sát, tập hợp, hệ thống hóa và

nghiên cứu chuyên sâu hệ thống truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân của các dân tộc Việt Nam

5.2 Luận án đã khảo sát, phân loại những dạng thức cơ bản của các hình thức hôn nhân, chỉ ra những lớp văn hóa ẩn chìm trong các phong tục liên quan đến hôn nhân, lí giải một số vấn đề về mối quan hệ giữa truyện cổ tích với phong tục trong hiện thực đời sống các dân tộc Việt Nam và trong

“thế giới cổ tích”

5.3 Luận án đã nhận diện, phân tích những đặc điểm nghệ thuật độc đáo mà tác giả dân gian đã sử dụng một cách hữu hiệu để phản ánh ước mơ trong hôn nhân, trong các phong tục, tập quán đã ăn sâu vào đời sống hôn nhân của các dân tộc Việt Nam Luận án cũng chỉ ra tài năng sáng tạo của tác giả dân gian trong việc sử dụng yếu tố thần kì, yếu tố trợ giúp, nhằm phản ánh ước mơ lãng mạn về hôn nhân, khắc sâu những phẩm chất tốt đẹp của người lao động trong hôn nhân và gia đình

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

6.1 Về mặt lí luận, qua kết quả nghiên cứu, luận án khẳng định hướng tiếp cận truyện cổ tích với tư cách là những sáng tác ngôn từ; đồng thời, không loại trừ việc sử dụng các tri thức dân tộc học, văn hóa tộc người khi lí giải, phân tích các dạng thức cơ bản của hình thức hôn nhân và các phong tục, tập quán liên quan đến nó

6.2 Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cho thấy, các hình thức hôn nhân đa dạng, phong phú của các tộc người trên đất nước Việt Nam Sự

đa dạng, phong phú này vẫn tạo nên tính thống nhất cao Đó là ý nghĩa nhân văn trong phong tục hôn nhân của các cư dân trên đất nước ta Truyện cổ tích phản ánh ước mơ và nhận thức nhiều mặt của của người dân xưa, trong

đó có ước mơ về cuộc sống lứa đôi chung thủy, tốt đẹp trong một xã hội thanh bình, no ấm Đó là những gợi ý tích cực cho xã hội đương đại, khi mà vòng xoáy của cơn lốc thị trường đã làm tan vỡ hoặc rạn nứt không ít mái

ấm hạnh phúc gia đình

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tham khảo và Phụ lục, phần

Nội dung của luận án được cấu trúc làm bốn chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đề

tài

Chương 2: Nhận diện chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích các

dân tộc Việt Nam

Chương 3: Sự phản ánh phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích về

chủ đề hôn nhân

Chương 4: Một số phương diện nghệ thuật của truyện cổ tích về chủ đề

hôn nhân

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lịch sử nghiên cứu chủ đề hôn nhân và phong tục hôn nhân trong truyện cổ tích

Năm 1972, các tác giả Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên trong cuốn

Văn học dân gian khi tìm hiểu về truyện kể dân gian đã khẳng định: Truyện Trầu Cau, Tô Thị Vọng phu ngày nay đã trở thành truyện cổ tích, nhưng cốt

lõi của chúng vốn là thần thoại Năm 1974, nhà nghiên cứu Cao Huy Đỉnh

trong công trình Tìm hiểu tiến trình Văn học dân gian Việt Nam cũng quan

tâm đến chủ đề hôn nhân với việc phản ánh xung đột giữa hai hình thái hôn nhân: một thuộc chế độ quần hôn (anh em lấy chung một vợ) thời mẫu hệ

và một thuộc chế độ hôn nhân và gia đình lứa đôi thời phụ hệ Năm 1983

trên Tạp chí Văn học, số 5, tác giả Đặng Thái Thuyên với bài viết Đề tài

hôn nhân trong truyện cổ tích thần kì Mường đã xuất phát từ hướng nghiên

cứu chủ đề hôn nhân trong không gian xã hội người Mường Năm 1984, tác

giả Tăng Kim Ngân trong bài viết Qua tục ăn trầu và truyện Trầu Cau của

người Việt, bàn về mối quan hệ anh - em, vợ - chồng, đã căn cứ vào những

dị bản về truyện Trầu Cau để so sánh, đối chiếu, tìm sự giống nhau của các

motif và type truyện trong các dị bản với mong muốn bước đầu lí giải những vấn đề dân tộc học, vấn đề xã hội hội học trong các cốt truyện Năm

1992, trên Tạp chí Văn hoá dân gian, số 4, tác giả Nguyễn Thục Hiền có bài viết Truyện Trầu Cau phản ánh chế độ quần hôn? Năm 1997, trên Tạp chí Văn hoá dân gian, số 3, tác giả Nguyễn Thị Huế với bài viết Chủ đề thử

tài để kết hôn - sự biến đổi từ phong tục dân tộc học đến motif truyện cổ tích thần kì đã đi sâu phân tích motif thử thách qua chủ đề thử tài để kết hôn

trong kết cấu hình tượng nhân vật xấu xí mà tài ba Năm 1998 trong công

trình Bình giảng truyện dân gian, tác giả Hoàng Tiến Tựu đã nhấn mạnh hai vấn đề đặc biệt quan trọng của truyện Trầu Cau Năm 1998, tác giả Đông Phong với công trình Về nguồn văn hoá cổ truyền Việt Nam đã tìm hiểu, nghiên cứu và sắp xếp truyện Sự tích Đầu Rau vào nhóm các câu chuyện về

chủ đề hôn nhân và gia đình Năm 1999, các tác giả Chu Xuân Diên, Lê Chí

Quế trong cuốn Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam đã đưa ra nhận xét: “Trầu

Cau, cùng với Đá Vọng phu, Sao Hôm sao Mai, Ông Đầu Rau… là những

truyện nảy sinh trên cơ sở lịch sử xã hội của giai đoạn quá độ từ chế độ mẫu hệ

sang chế độ phụ hệ” Năm 2001, trên Tạp chí Văn học, số 4, tác giả Kiều Thu Hoạch có bài nghiên cứu So sánh típ truyện Trầu Cau ở Trung Quốc

với típ truyện cùng loại ở Việt Nam và Campuchia - bàn về tục ăn trầu và văn hoá quyển trầu cau ở Đông Nam Á

Bên cạnh các công trình của các nhà nghiên cứu trên, chúng tôi còn tiếp cận với những luận văn, luận án có vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài này

như: Tác giả Nguyễn Thị Kim Huế với luận văn Thạc sĩ với đề tài Kiểu truyện về

đề tài hôn nhân “người - rắn” trong kho tàng truyện cổ dân gian các dân tộc Việt Nam; tác giả Mai Thu Hương với đề tài Khảo sát một số nhóm truyện về đề tài tình yêu, hôn nhân trong truyện cổ tích dân tộc Thái; tác giả Nguyễn Việt

Hùng với đề tài luận văn Thạc sĩ Sự tích Vọng phu và tín ngưỡng thờ đá ở Việt

Nam; tác giả Đặng Thị Thu Hà với đề tài Kiểu truyện Người lấy vật và sự phản ánh chủ đề phong tục trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam; tác giả Nguyễn

Thị Thu Hoà với đề tài luận văn Thạc sĩ Kiểu truyện hôn nhân anh em ruột trong

kho tàng truyện kể dân gian các dân tộc Việt Nam; tác giả Hoàng Thị Thanh

Trọng với Kiểu truyện về đề tài hôn nhân “giàu - nghèo” trong kho tàng truyện

cổ tích thần kì các dân tộc Việt Nam

Kế thừa kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước, chúng tôi

chọn đề tài khoa học Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân

trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam làm đề tài luận án của mình

1.2 Cơ ở lí thuyết của đề tài

1.2.1 Một số vấn đề về ện ổ

1.2.1.1 Khái niệm truyện cổ tích và thời kì ra đời truyện cổ tích

Trên cơ sở rất nhiều định nghĩa khác nhau về truyện cổ tích của các nhà nghiên cứu, chúng tôi xác định nội hàm khái niệm truyện cổ tích gồm mấy vấn đề như sau: Thứ nhất, truyện cổ tích manh nha từ xã hội nguyên thủy và phát triển mạnh trong xã hội phong kiến; thứ hai, về nội dung

truyện cổ tích hướng đến mối quan hệ giữa con người trong gia đình và ngoài xã hội, nó phản ánh những mâu thuẫn của xã hội; đề cao những con người nhỏ bé, tầm thường nhất trong xã hội; ca ngợi tình cảm đạo đức của con người trong tính nhân văn cao nhất; trình bày những mơ ước, khát vọng của người dân; thứ ba, về nghệ thuật, truyện cổ tích được đan dệt bởi các motif, nó có kết cấu cốt truyện, yếu tố thần kì, không gian và thời gian nghệ thuật đặc trưng; thứ tư, về sự tiếp nhận, truyện cổ tích là loại truyện được người dân yêu thích nhất so với các thể loại tự sự dân gian khác, nó ăn sâu trong tâm thức người dân từ bao đời nay Trên cơ sở xác định nội hàm khái niệm truyện cổ tích đã gợi mở về thời kì lịch sử ra đời của thể loại này Đó

là thời kì chế độ công xã nguyên thủy tan rã, xã hội có giai cấp, có nhà nước bắt đầu hình thành, nên trong lòng xã hội xuất hiện những giai cấp mới, tầng lớp mới và đi kèm với đó là những mâu thuẫn, xung đột

1.2.1.2 Vấn đề phân loại truyện cổ tích

Hiện nay, đa số các nhà nghiên cứu truyện cổ tích trong và ngoài nước đều tương đối thống nhất trong việc phân thể loại truyện cổ tích thành ba tiểu loại chính, đó là: truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích thần kì và truyện

cổ cổ tích sinh hoạt Từ kết quả khảo sát và cách phân chia thể loại truyện

cổ tích kể trên chúng tôi nhận thấy, truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân được đặt ra nghiên cứu trong luận án thuộc tiểu loại truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt

1.2.1.3 Chủ đề truyện cổ tích

Chủ đề chính của truyện cổ tích phản ánh những chuyển biến xã hội ngay trong lòng nó Chủ đề nổi bật của truyện cổ tích là phản ánh mâu thuẫn, đấu tranh xã hội Một chủ đề khác của truyện cổ tích là sự ngợi ca của tác giả dân gian hướng vào phần lớn dân chúng, đó là những người bình thường, nghèo khó, cùng cực nhưng có lòng hiếu thảo, lại vô cùng thông minh, nhanh trí, trọng nghĩa trọng tình, họ giám đấu tranh cho sự công bằng Hôn nhân cũng là một trong những chủ đề tiêu biểu và đặc sắc được truyện cổ tích quan tâm, lí giải

1.2.2 Khái niệm motif

Trên cơ sở khảo sát các định nghĩa motif và các ứng dụng motif trong

việc giải mã truyện kể dân gian, chúng tôi nhận thấy, có mấy vấn đề cơ bản

sau đây: Thứ nhất, motif là những khuôn, dạng, mẫu hoặc kiểu hành động,

chức năng nhân vật trong truyện cổ tích; thứ hai, motif là yếu tố quan trọng

thuộc kết cấu tác phẩm truyện cổ tích, hình thành trước khi tác giả dân gian bắt

tay vào sáng tác; thứ ba, motif mang tính kí hiệu Tức là, trong mỗi motif có

mối quan hệ chặt chẽ không thể tách rời giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt;

thứ tư, motif có tính độc đáo, đặc trưng khiến người dọc dễ ấn tượng về nó; thứ

năm, motif thường có tính chung và tính riêng

1.2.3 Phong tục và phong tục hôn nhân

Từ việc tìm hiểu các định nghĩa về phong tục của các nhà nghiên cứu,

chúng tôi nhận thấy, có hai vấn đề nổi bật thuộc về nội hàm khái niệm phong

tục như sau: Thứ nhất, phong tục là thói quen đã ăn sâu vào tâm thức và hành

vi của cộng đồng; thứ hai, phong tục tồn tại một cách phổ biến trong đời sống

của người dân Phong tục hôn nhân là những thói quen tồn tại một cách phổ

biến trong các nghi lễ trong cưới xin, như tục ăn trầu, dạm vợ, thách cưới, ăn

hỏi, đám cưới, ở rể, kén rể, kiêng kị…

1.2.4 Mối quan hệ giữa truyện cổ tích và phong tục

Truyện cổ tích và phong tục, tập quán có mối quan hệ mật thiết với

nhau Phong tục, tập quán là cơ sở, nguồn gốc ra đời các truyện cổ tích; còn

truyện cổ tích đã góp phần phản ánh phong tục, tập quán một cách sinh động

nhất Có thể nói, mối quan hệ giữa truyện cổ tích và phong tục là mối quan hệ

mang tính biện chứng Nghiên cứu truyện cổ tích về chủ đề hôn nhân và sự

phản ánh phong tục hôn nhân, chúng tôi quan niệm phong tục hôn nhân là

cơ sở ra đời truyện cổ tích về chủ đề này, mặt khác chính truyện cổ tích

cũng đã phản ánh một cách chân thực phong tục hôn nhân của các dân tộc

Việt Nam, vì thế trong truyện cổ tích còn lưu lại những dấu tích của nhiều

nghi lễ và phong tục truyền thống của các cộng đồng cư dân

Tiểu kết chương 1

Thực hiện đề tài Chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn

nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam, chúng tôi đã tìm hiểu lịch

sử nghiên cứu chủ đề hôn nhân và sự phản ánh phong tục hôn nhân để có cái nhìn bao quát và hệ thống về vấn đề sẽ được tiếp tục triển khai trong luận án Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đã tập trung làm rõ cơ sở lí thuyết của

đề tài Điều này giúp cho luận án được triển khai một cách nhất quán về thể loại tự sự dân gian này Ngoài ra, chúng tôi cũng đã trình bày cách hiểu của mình về các khái niệm công cụ Các khái niệm này sẽ là cơ sở để chúng tôi vận dụng trong từng vấn đề nghiên cứu cụ thể của mình Đồng thời, chúng tôi cũng đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa truyện cổ tích và phong tục Việc xác định được vấn đề này, sẽ góp phần giải mã chủ đề hôn nhân trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam được thuyết phục hơn

Chương 2 NHẬN DIỆN CHỦ ĐỀ HÔN NHÂN TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM 2.1 Hôn nhân người - vật

n n n n - n n ố ậ

2.1.1.1 Hôn nhân người - người mang lốt động vật

Trong truyện cổ tích, nhân vật người lốt động vật chiếm số lượng lớn nhất Nhân vật tham gia kết hôn cũng rất đa dạng Trong đó, lốt rắn, rồng, thuồng luồng hay trăn, rùa, cóc, ốc, ếch, cá có số lượng phong phú hơn

cả Các nhân vật người mang lốt động vật xuất hiện chủ yếu trong truyện cổ tích các dân tộc thiểu số Việc đưa những con vật vào truyện cổ tích với vai trò làm cái lốt cho nhân vật đã phản ánh một cái nhìn nhân ái của con người đối với muôn loài Đồng thời, cũng bộc lộ ước muốn có được sự hòa hợp giữa con người với thế giới tự nhiên thông qua sự hiện diện của các con vật

Hôn nhân người - người mang lốt thực vật

Hôn nhân người - người mang lốt thực vật hiện chỉ còn tìm thấy ở một

số ít các dân tộc với số lượng rất khiêm tốn so với các nhóm truyện khác Các loại nhân vật mang lốt thực vật gồm có hai loại lốt như sau: lốt cây, lốt hoa, lốt quả Ở dạng truyện này, đặc biệt là mang lốt cây có thể là một hiện tượng văn

hóa liên quan đến tín ngưỡng thờ cây linh hồn, cây vật tổ, cây vũ trụ và hiện tượng sùng bái cây của con người thời xưa

Hôn nhân người - người mang lốt đồ vật

Nhóm truyện về chủ đề hôn nhân người - người mang lốt đồ vật, các nhân vật là người đẹp xuất hiện phổ biến Với hình thức hôn nhân người - người mang lốt đồ vật, nhân vật tham gia kết hôn, đặc biệt là với tuyến nhân vật thiện, các tác giả dân gian xưa đã để cho họ ẩn mình trong lốt của các đồ vật vốn rất gần gũi với đời sống sinh hoạt của người dân lao động Điều đó cũng ảnh hưởng từ thuyết vật linh

n n n n - n ậ

2.1.2.1 Hôn nhân người - con vật trong tự nhiên

Nhân vật người tham gia kết hôn ở đây là những người anh, người chị Ngoài ra, còn có những cô gái nhà giàu, những cô gái đẹp hoặc một số nhân vật khác Con vật tham gia kết hôn thường là trăn, khỉ, dê, hổ, lang, chồn, gián đất Mặc dù, nhân vật là con vật trong tự nhiên lấy được con người làm chồng hay làm vợ, nhưng không hề có sự trút lốt nào sau hôn nhân, nên cuộc hôn nhân đó cuối cùng không thể duy trì Kết cục của các hôn nhân này đều là sự tan vỡ Hôn nhân người - con vật là một dạng hôn nhân đặc biệt, chứa đựng màu sắc tín ngưỡng, tôn giáo đậm nét

Hôn nhân người - con vật đội lốt người

Người tham gia kết hôn trong hình thức hôn nhân này gồm cả nam

và nữ Việc kết hôn cùng một con vật có thể là do bị lừa nhưng cũng có thể

là do tự nguyện Người xưa từ chỗ quan niệm muôn loài có chung một nguồn gốc nên họ cũng có ý tưởng là các con vật có thể biến thành người, khả năng biến hóa giữa người và con vật là có thể trở thành hiện thực Yếu

tố này đã ảnh hưởng rất lớn trong việc lưu truyền, sáng tạo của các tác giả dân gian

2.2 Hôn nhân người - tiên

2.2.1 Nhân vậ n n n nữ

Trong quan hệ hôn nhân người - tiên, đại đa số các trường hợp nhân vật nam kết hôn cùng tiên nữ Nhân vật chàng trai trong những truyện kể

này thường là những người có xuất thân thấp hèn, họ sinh ra và lớn lên

trong những gia đình nghèo, có hoàn cảnh khó khăn, nhưng họ lại được tác

giả dân gian xây dựng là những chàng trai có phẩm chất tốt đẹp Trong các

truyện kể, các nàng tiên thuộc thế giới nước thường xuất hiện với lốt của

các con vật quen thuộc ở ao hồ, sông ngòi, biển cả như: cá, ếch, cua, ốc,

rùa… Bên cạnh nhân vật là những nàng tiên mang lốt vật còn có nhiều

truyện về các nàng tiên không mang lốt mà là những cô gái xinh đẹp

n ậ n nữ n n

Nhóm truyện này chiếm số lượng rất ít Các chàng trai, cô gái trong

nhóm truyện này là những con người khốn khổ, những con người rất đáng

thương: nhà nghèo, mồ côi, bị người thân hành hạ hoặc cô đơn, không nơi

nương tựa Sáng tạo nên những câu chuyện về hôn nhân người - tiên, các

tác giả dân gian không chỉ nhằm thỏa mãn nhu cầu nhận thức thức thực tại,

mà còn nhằm thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của nhân dân

2.3 Hôn nhân người - người

n n n n ộc

Hôn nhân cùng huyết tộc là hình thức hôn nhân cổ xưa của con

người Đó là hình thức kết hôn giữa những người cùng huyết thống với

nhau Hình thức hôn nhân này xuất hiện trong kiểu truyện hôn nhân anh em

ruột Trong thời đại cổ tích, hôn nhân cùng huyết tộc là vi phạm cấm kị, bị

trừng phạt nghiêm khắc Do vậy, kết thúc truyện, nhân vật chết hoặc ra đi,

cái chết gắn liền với sự hóa thân Đây như là một chi tiết nghệ thuật, tác giả

dân gian đã lí giải cuộc hôn nhân này là do "sự vô tình", "sự nhầm lẫn" và

biến sự nhầm lẫn thành một phương thức nghệ thuật hữu hiệu để minh oan

cho nhân vật, bảo vệ nhân vật của mình trên phương diện đạo đức

2.3.2 n n n đ p

Hôn nhân đa phu trong truyện cổ tích thường là những câu chuyện

phản ánh bi kịch gia đình trong quá trình chuyển từ chế độ mẫu quyền sang

phụ quyền, từ chế độ quần hôn và hôn nhân thị tộc sang chế độ hôn nhân

đối ngẫu và hôn nhân ngoại tộc Ở hình thức hôn nhân này tồn tại hai dạng

truyện: Dạng truyện thứ nhất, chưa có dấu hiệu xung đột trong quan hệ hôn

nhân; dạng truyện thứ hai, đã xuất hiện những dấu hiệu xung đột trong quan hệ hôn nhân Ngoài việc giải thích phong tục, hiện tượng, các chi tiết trong truyện còn phản ánh hiện thực một thời kì xa xưa của nhân loại Đó là thời

kì mà công xã và chế độ hôn nhân còn cho phép anh em cùng lấy chung một vợ Truyện cổ tích của các dân tộc Việt Nam đã ghi lại những hồi ức về những kiểu quan hệ hôn nhân đó

2.3.3 n n n đ

Hôn nhân đa thê được phản ánh khá rõ nét trong truyện cổ tích Hình thức hôn nhân này tồn tại trong xã hội phụ hệ, khi vai trò của người đàn ông đã thay thế cho vai trò trụ cột của người đàn bà trong chế độ mẫu

hệ Trong hôn nhân đa thê, người đàn ông có quyền lấy nhiều vợ, nhưng người đàn bà chỉ có quyền lấy một chồng Người đàn ông lấy nhiều vợ tất yếu nảy sinh nhiều mâu thuẫn: mâu thuẫn giữa con chung và con riêng; mâu thuẫn giữa dì ghẻ và con chồng

2.3.4 Hôn nhân một vợ một chồng

Hình thức hôn nhân một vợ một chồng trong các truyện cổ tích thường ít có xung đột trong cuộc sống gia đình hơn so với hôn nhân đa thê Chế độ hôn nhân một vợ một chồng đã cho phép xác định được người cha

đẻ của các con trong gia đình mà trong các hình thức hôn nhân trước đó chưa xác định được Đây là hình thức hôn nhân phổ biến trong xã hội hiện đại Trong gia đình, người chồng bắt đầu nắm vị trí thống trị, vợ và các con của họ ở vào thế “bị trị” và thực tế, họ là tài sản của người chồng