Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số nước Châu Á và giải pháp cho Việt Nam

Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số nước Châu Á và giải pháp cho Việt Nam trình bày những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI, kinh nghiệm xử lý những vấn đề kịnh tế xã hội nảy sinh trong FDI ở một số nước châu Á, những vấn đề kinh tế xã hội nảy sinh trong FDI tại Việt Nam giai đoạn 2001 - 2010.

B GIÁO D C VÀ ðÀO T O TRƯ NG ð I H C KINH T QU C DÂN

TR N QUANG TH NG

NH NG V N ð! KINH T XÃ H I N$Y SINH TRONG

ð U TƯ TR'C TI P NƯ)C NGOÀI C*A M T S NƯ)C CHÂU Á VÀ GI$I PHÁP CHO VI,T NAM

LU.N ÁN TI N SĨ KINH T

Hà N1i 3 2012

B GIÁO D C VÀ ðÀO T O TRƯ NG ð I H C KINH T QU C DÂN

TR N QUANG TH NG

NH NG V N ð! KINH T XÃ H I N$Y SINH TRONG

ð U TƯ TR'C TI P NƯ)C NGOÀI C*A M T S NƯ)C CHÂU Á VÀ GI$I PHÁP CHO VI,T NAM

Chuyên ngành: Kinh t? th? gi@i và Quan hC kinh t? quFc t?

L I CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u khoa h c c a riêng tôi Các

s li u và trích d$n ñã s& d'ng trong Lu)n án là hoàn toàn trung th*c, chính xác Các k,t qu nghiên c u c a Lu)n án ñã ñư0c tác gi công b trên t2p chí khoa h c, không trùng l5p v6i b7t kỳ công trình nào khác

Tác giT LuUn án

Tr9n Quang Th;ng

M C L C

L I CAM ðOAN i

M C L C ii

DANH M C TV VI T T T v

DANH M C TV VI T T T v

DANH M C CÁC B$NG viii

DANH M C CÁC BIWU ðX, HÌNH ix

PH N M[ ð U 1

CHƯƠNG 1 NH NG V N ð! KINH T XÃ H I N$Y SINH TRONG FDI 13

1.1 FDI và tính t_t y?u khách quan c`a nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh 13

1.1.1 T>ng quan v? FDI 13

1.1.2 Tác ñDng c a FDI ñ i v6i nư6c ti,p nh)n 16

1.1.3 Tính t7t y,u khách quan c a nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI 19

1.2 Nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh chung trong FDI g các nư@c 21

1.2.1 T2o áp l*c c2nh tranh ñ i v6i các doanh nghi p c a nư6c ti,p nh)n ñ9u tư 21

1.2.2 T2o ra s* m7t cân ñ i v? cơ c7u kinh t, theo ngành, vùng c a nư6c ti,p nh)n ñ9u tư 24

1.2.3 Xu7t hi n tình tr2ng chuyLn giá trong nDi bD các công ty xuyên qu c gia 26

1.2.4 ChuyLn giao công ngh l2c h)u 29

1.2.5 Không ñáp ng các ñi?u ki n sinh ho2t và làm vi c cho ngưOi lao ñDng 31

1.2.6 Gây ô nhiQm môi trưOng sinh thái 32

1.3 Nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh trong FDI mang tính ñjc thù g m1t sF nư@c 32

1.3.1 Nguy cơ gây thâm h't thương m2i S nư6c ti,p nh)n ñ9u tư 32

1.3.2 Phát sinh các v7n ñ? tranh ch7p lao ñDng 34

1.3.3 Các v7n ñ? xã hDi n.y sinh khác 35

1.4 Tác ñ1ng tiêu cmc c`a nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh ñFi v@i các nư@c ñang phát trion 36

1.4.1 Tác ñDng v? kinh t, 37

1.4.2 Tác ñDng v? xã hDi, môi trưOng 40

CHƯƠNG 2: KINH NGHI,M Xp LÝ NH NG V N ð! KINH T XÃ H I N$Y SINH TRONG FDI [ M T S NƯ)C CHÂU Á 42

2.1 Khái quát vc FDI g m1t sF nư@c châu Á 42

2.1.1 Tình hình thu hút FDI S mDt s nư6c châu Á 42

2.1.2 Chắnh sách thu hút FDI S mDt s nư6c châu Á 50

2.2 Nhang v_n ực kinh t? xã h1i nTy sinh chung trong FDI g m1t sF nư@c châu Á 60

2.2.1 T2o áp l*c c2nh tranh, nguy cơ làm phá s.n mDt s doanh nghi p trong nư6c 60

2.2.2 T2o ra m7t cân ự i v? cơ c7u kinh t, theo ngành và vùng lãnh th> 62

2.2.3 Xu7t hi n hi n tư0ng chuyLn giá trong các công ty xuyên và ựa qu c gia 66

2.2.4 ChuyLn giao công ngh l2c h)u, tiêu t n nhi?u năng lư0ng, nhiên li u 68

2.2.5 Gây ô nhiQm môi trưOng sinh thái 69

2.2.6 Không ựáp ng v? ựi?u ki n sinh ho2t và làm vi c cho ngưOi lao ựDng 71

2.3 Nhang v_n ực kinh t? xã h1i nTy sinh mang tắnh ựjc thù trong FDI g m1t sF nư@c châu Á 73

2.3.1 Phát sinh tranh ch7p, xung ựDt giFa ch s& d'ng lao ựDng và ngưOi lao ựDng 73

2.3.2 Tác ựDng x7u t6i cán cân thanh toán 74

2.3.3 Các v7n ự? xã hDi n.y sinh khác, ự5c bi t là t tham nhũng 74

2.4 Kinh nghiCm giTi quy?t các v_n ực kinh t? xã h1i nTy sinh trong FDI g m1t sF nư@c châu Á và bài htc rút ra cho ViCt Nam 76

2.4.1 NhFng bi n pháp gi.i quy,t các v7n ự? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI S mDt s nư6c châu Á 76

2.4.2 Bài h c rút ra cho Vi t Nam 89

CHƯƠNG 3: NH NG V N đ! KINH T XÃ H I N$Y SINH TRONG FDI T I VI,T NAM GIAI đO N 2001 3 2010 95

3.1 Khái quát vc FDI tvi ViCt Nam 95

3.1.1 Chắnh sách thu hút FDI c a Vi t Nam 95

3.1.2 Tình hình thu hút v n FDI t2i Vi t Nam 102

3.1.3 đánh giá nhFng ựóng góp c a FDI ự i v6i Vi t Nam 105

3.2 Nhang v_n ực kinh t? xã h1i nTy sinh chung trong FDI tvi ViCt Nam 107 3.2.1 T2o s c ép c2nh tranh giFa doanh nghi p FDI v6i doanh nghi p trong nư6c 108 3.2.2 Làm m7t cân ự i giFa các ngành, vùng kinh t, 109

3.2.3 Tình tr2ng chuyLn giá Ộlb gi lãi th)tỢ 113

3.2.4 Góp ph9n chuyLn giao công ngh l2c h)u 120

3.2.5 NhFng b7t c)p v? ựi?u ki n sinh ho2t và làm vi c cho ngưOi lao ựDng 122

3.2.6 Gây ô nhiQm môi trưOng sinh thái 125

3.3 M1t sF v_n ực kinh t? xã h1i nTy sinh trong FDI mang tắnh ựjc thù tvi ViCt Nam 129

3.3.1 Tranh ch7p lao ñDng giFa ch s& d'ng lao ñDng và ngưOi lao ñDng 129

3.3.2 Nguy cơ góp ph9n t2o ra thâm h't thương m2i 135

3.3.3 NhFng v7n ñ? xã hDi n.y sinh khác, ñ5c bi t là t tham nhũng 139

3.4 Nguyên nhân làm nTy sinh nhang v_n ñc kinh t? xã h1i trong FDI tvi ViCt Nam 141

CHƯƠNG 4: QUAN ðIWM VÀ GI$I PHÁP Xp LÝ NH NG V N ð! KINH T XÃ H I N$Y SINH TRONG FDI T I VI,T NAM ð N NĂM 2020 144

4.1 Dm báo trion vtng FDI vào ViCt nam và nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh trong FDI ñ?n năm 2020 144

4.2 Quan ñiom xz lý, phòng ng}a nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh trong FDI tvi ViCt Nam ñ?n năm 2020 146

4.2.1 Xây d*ng ñdnh hư6ng chi,n lư0c và lD trình gi.i quy,t, phòng ngfa các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI 146

4.2.2 Coi tr ng và t)p trung x& lý các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI 147

4.2.3 Ti,p thu có ch n l c kinh nghi m c a các nư6c trong vi c x& lý các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI 147

4.2.4 Chú tr ng sàng l c các d* án FDI và ñ5t y,u t công ngh lên ưu tiên hàng ñ9u 148

4.3 Các giTi pháp xz lý và phòng ng}a nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh trong FDI tvi ViCt Nam 149

4.3.1 Các gi.i pháp ñ i v6i nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh chung trong FDI t2i Vi t Nam 149

4.3.2 MDt s gi.i pháp ñ i v6i nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh mang tính ñ5c thù trong FDI t2i Vi t Nam 163

4.4 M1t sF ki?n ngh~ ñicu kiCn thmc hiCn các giTi pháp 168

4.4.1 C9n có tư duy, nh)n th c ñúng, ñ9y ñ ñ i v6i vi c thu hút FDI và x& lý các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh tf FDI 168

4.4.2 Nâng cao hi u l*c, hi u qu qu.n lý nhà nư6c trong thu hút FDI và gi.i quy,t các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI 169

K T LU.N 171

DANH M C CÁC CÔNG TRÌNH KHOA H C C*A TÁC GI$ 173

DANH M C TÀI LI,U THAM KH$O 174

DANH M C TV VI T T T

Vi?t tẠt Ti?ng Anh Ti?ng ViCt

ASEAN Association of South East Asian

Nations

Hi p hDi các qu c gia đông Nam Á

APEC AsianPacific Economic Con

BT Built Ờ Transfer Xây d*ngnChuyLn giao

BTO Built Ờ Transfer n Operating Xây d*ng n ChuyLn giao n Kinh doanh CIEM Central Institute of Economic

Management

Vi n Nghiên c u qu.n lý Kinh t, Trung ương

CIF Cost Insurance Freight Giá hàng + b.o hiLm + cư6c phắ

CNTT Công ngh thông tin

DTAs Double Taxation Agreement Hi p ựdnh tránh ựánh thu, 2 l9n

FDI Foreign Direct Investment đ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài

FOB Free on Board Giao hàng lên tàu

GDP Gross Domestic Product T>ng s.n phsm qu c nDi

IGAs Investment Guaranted

Agreements

Hi p ñdnh ñ.m b.o ñ9u tư

IMF International Moneytary Fund Qut ti?n t qu c t,

JETRO Japan External Trade

M&A Merger and Acquisitions Sát nh)p và mua l2i

MIDA Malaysian Industrial

Development Authority

C'c phát triLn Công nghi p Malaysia

MITI Ministry of International Trade

and Industry Malaysia

BD Công nghi p và Thương m2i

Qu c t, Malaysia MNCs Multi national Corporations Các Công ty ña qu c gia

MOFTEC Ministry of Foreign Trade and

Economic Conoperation

BD h0p tác kinh t, và m)u ddch ñ i ngo2i Trung Qu c

NEP New Economic Policy Chính sách kinh t, m6i

NHTW Ngân hàng Trung ương

ODA Offical Development Assistance V n hb tr0 phát triLn chính th c OECD Organisation of Economic

Cooperation and Development

T> ch c h0p tác và phát triLn kinh

t, PSDC Penang Skill Development

Centre

Trung tâm phát triLn kt năng Penang

R&D Reaseach and Development Nghiên c u và Phát triLn

RM Ringit Malaysia Ringít

SEZ Special Economic Zone Khu đ5c khu kinh t,

TFP Total Factors Productivity Năng xu7t các nhân t t>ng h0p

TNCs Transnational Corporations Các t)p đồn xuyên Qu c gia TNDN Thu nh)p doanh nghi p

TNHH Trách nhi m hFu h2n

UNCTAD United Nations Conference on

Trade and Development

T> ch c Liên H0p Qu c v? Thương m2i và Phát triLn

USD United State Dolla ðơn vd ti?n t c a Mt

VCCI Phịng Cơng nghi p và Thương

m2i Vi t Nam VNCI D* án sáng ki,n c2nh tranh Vi t

Nam

WB World Bank Ngân hàng th, gi6i

WFOE Wholly foreignnowned

enterprises

Doanh nghi p 100% nư6c ngồi

WTO World Trade Organisation T> ch c thương m2i th, gi6i

DANH M C CÁC B$NG

B.ng 2.1: T>ng v n FDI trong giai ño2n 2001 n 2010 43

B.ng 2.2: Nhóm 10 qu c gia ñ9u tư l6n nh7t vào Malaysia trong giai ño2n 2003 n 2007 47

B.ng 2.3: Quy mô các v' M&A S Trung Qu c trong giai ño2n 1997 n 2005 61

B.ng 2.4: Cơ c7u FDI theo ngành S Malaysia giai ño2n 2003 n 2007 65

B.ng 2.5: Lư0ng v n FDI vào Malaysia phân theo các bang giai ño2n 1990 – 1997 66

B.ng 3.1: M c ưu ñãi thu, thu nh)p doanh nghi p 99

B.ng 3.2: ThOi gian miQn ti?n thuê ñ7t 101

B.ng 3.3: V n ñ9u tư nư6c ngoài theo hình th c lũy k, (ch• tính d* án còn hi u l*c ñ,n ngày 23/6/2011) 105

B.ng 3.4: K,t qu ñi?u tra v? s c ép c2nh tranh ñ i v6i doanh nghi p 108

B.ng 3.5: K,t qu kh.o sát doanh nghi p FDI trong giai ño2n 1996 n 2001 115

B.ng 3.6 : S doanh nghi p thua lb giai ño2n 2006 – 2008 116

B.ng 3.7: T„ su7t l0i nhu)n c a doanh nghi p phân theo hình th c sS hFu 117

B.ng 3.8: Năng su7t gia tăng c a v n FDI trong giai ño2n 2001 n 2008 122

B.ng 3.9: Ư6c tính kh i lư0ng ch7t th.i r;n tf các KCN phía Nam năm 2008126 B.ng 3.10: Thu nh)p bình quân c a ngưOi lao ñDng trong các KCN S Hà NDi.130 B.ng 3.11: Thu nh)p c a công nhân theo kh.o sát năm 2009 131

B.ng 3.12: Cán cân thương m2i c a khu v*c FDI giai ño2n 2000 n 2010 136

B.ng 3.13: T c ñD tăng trưSng nh)p khsu c a doanh nghi p trong nư6c và doanh nghi p FDI trong giai ño2n 2001 n 2008 137

DANH M C CÁC BIWU ðX, HÌNH

BiLu ñ† 2.1: Lư0ng v n FDI th*c hi n c a Trung Qu c giai ño2n 1979 n 2008 42 BiLu ñ† 2.2: Dòng v n FDI vào Malaysia trong giai ño2n 1971 n 1996 44 BiLu ñ† 2.3: Dòng v n FDI vào Malaysia trong giai ño2n 1997 n 2009 45 BiLu ñ† 2.4: V n FDI th*c hi n c a 10 qu c gia ñ9u tư l6n nh7t vào Trung

Qu c năm 2009 46 BiLu ñ† 2.5: T„ tr ng v n FDI th*c hi n theo khu v*c ñda lý trong giai ño2n

1985 – 2009 63 BiLu ñ† 2.6: T„ l v n FDI vào các ngành giai ño2n 1971 n 1987 64 BiLu ñ† 3.1: V n ñăng ký và v n th*c hi n FDI c a Vi t Nam trong giai ño2n

1988 n 2010 103 BiLu ñ† 3.2 Cơ c7u s d* án và v n ñăng ký c a các d* án FDI t2i Vi t Nam

phân theo ngành kinh t, tính ñ,n tháng 6/2011 (d* án còn hi u l*c)110 BiLu ñ† 3.3: Tình hình kê khai và nDp thu, TNDN c a doanh nghi p FDI năm

2006 n 2010 118 BiLu ñ† 3.4 S lư0ng các v' ñình công phân theo lo2i hình doanh nghi p giai

ño2n 1995 n 2010 132 BiLu ñ† 3.5 T„ l các v' ñình công phân theo lo2i hình doanh nghi p giai ño2n

1995 – 2010 133 BiLu ñ† 3.6: Cơ c7u ñ9u tư theo ñ i tác tính ñ,n 23/6/2011 (ch• tính nhFng d*

án còn hi u l*c) 138

Hình 1.1: NhFng v7n ñ? KTXH n.y sinh trong FDI 22

PH N M[ ð U

1 Sm c•n thi?t c`a ñc tài nghiên cPu

Sau 25 năm ñsy m2nh thu hút FDI, Vi t Nam ñ2t ñư0c nhFng thành t*u nh7t ñdnh v? v n, công ngh hi n ñ2i, kinh nghi m qu.n lý tiên ti,n và vi c làm… Qua

ñó, FDI khˆng ñdnh vai trò không thL thi,u ñ i v6i n?n kinh t, Vi t Nam Trư6c h,t, ñây là ngu†n v n b> sung quan tr ng vào t>ng v n ñ9u tư c a toàn xã hDi, làm tăng

kh năng s.n xu7t, ñsy m2nh xu7t khsu, t2o vi c làm và tăng thu nh)p cho ngưOi lao ñDng…

Theo BD K, ho2ch và ñ9u tư tính ñ,n h,t năm 2010, VN thu hút ñư0c 12.213 d* án FDI, v6i t>ng s v n ñăng ký c a các d* án còn hi u l*c là 192,9 t„ USD và

v n th*c hi n là 61,5 t„ USD Trong ñó, ñ9u tư vào lĩnh v*c công nghi p ch, bi,n

và ch, t2o có t„ tr ng l6n nh7t, v6i 7.305 d* án, t>ng v n ñăng ký 93,97 t„ USD, chi,m 49% v n ñăng ký t2i Vi t Nam ð9u tư vào kinh doanh b7t ñDng s.n ñ ng

th hai, v6i 348 d* án, t>ng v n ñăng ký 47,99 t„ USD, chi,m 25% t>ng v n ñăng

ký Ti,p theo là các lĩnh v*c xây d*ng, ddch v' lưu trú và ăn u ng, s.n xu7t, phân

ph i ñi n, nư6c, khí, ñi?u hòa…, t2o vi c làm cho hơn 1,9 tri u lao ñDng tr*c ti,p

chưa kL lao ñDng gián ti,p

Bên c2nh nhFng k,t qu ñ2t ñư0c, FDI ñã và ñang làm n.y sinh nhFng v7n ñ? có nh hưSng tiêu c*c ñ,n s* phát triLn kinh t, xã hDi c a ñ7t nư6c, c' thL như: T2o s c ép c2nh tranh ñ i v6i các doanh nghi p trong nư6c; gây ra tình tr2ng m7t cân ñ i v? cơ c7u ngành, vùng kinh t,; công ngh chuyLn giao l2c h)u; gây ô nhiQm môi trưOng sinh thái; xu7t hi n hi n tư0ng chuyLn giá; phát sinh xung ñDt trong quan h ch n th0; và nhFng b7t c)p v? ñi?u ki n sinh ho2t, làm vi c c a ngưOi lao ñDng… ðây là v7n ñ? mà không ít nư6c g5p ph.i trong quá trình thu hút FDI

Do v)y, nghiên c u mDt cách toàn di n quá trình thu hút và s& d'ng v n FDI vào Vi t Nam thOi gian qua, trên cơ sS t>ng k,t kinh nghi m mDt s nư6c châu Á,

ñL ch• ra, phân tích và ñánh giá mDt cách khách quan, có h th ng nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh có ý nghĩa r7t l6n, nhŠm khai thác có hi u qu ngu†n v n

này và h2n ch, nhFng chi phí x& lý chúng trong tương lai ði?u ñó, ñòi h‹i ph.i có nhFng công trình nghiên c u có h th ng v? FDI và ñ? xu7t gi.i pháp hFu hi u nhŠm x& lý, phòng ngfa nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh Vì v)y, ñ? tài

“Nh ng v n ñ kinh t xã h i n y sinh trong ñ u tư tr c ti p nư c ngoài c a m t

s" nư c châu Á và gi i pháp cho Vi't Nam” ñư0c ch n ñL nghiên c u

2 Tƒng quan các nghiên cPu liên quan ñ?n ñc tài

Cho ñ,n nay, có khá nhi?u nghiên c u trong và ngoài nư6c th*c hi n ñánh giá tác ñDng c a FDI t6i kinh t, n xã hDi nư6c ti,p nh)n ñ9u tư MDt s nghiên c u trong ñó ñã ít nhi?u ñ? c)p t6i tác ñDng hai m5t c a ho2t ñDng này

V? m5t lý thuy,t, FDI nhi?u khi ñư0c xem như nhân t hb tr0 và b.o v các nư6c ñang phát triLn và là cách duy nh7t ñL thoát ra kh‹i vòng lusn qusn ñói nghèo Tuy nhiên, trên th*c t, thì k,t qu không l2c quan như v)y, mà là bên c2nh vi c FDI ñem l2i nhFng l0i ích, thì nó cũng có nhFng m7t mát, thi t h2i nh7t ñdnh ñ i v6i nư6c ti,p nh)n ñ9u tư Vì v)y, tác ñDng c a FDI ñ,n các nư6c ñang phát triLn có thL là không có l0i trong m i trưOng h0p và trong m i thOi ñiLm (Imad A Moosa, 2002)

2.1 Tác ñ ng c a FDI v m0t kinh t

2.1.1 Cung c p ngu n v n ñ u tư phát tri n

Các nư6c ñang phát triLn luôn có kho.ng chênh l ch giFa ñ9u tư và ti,t

ki m Do ñó, FDI ñư0c cho là có vai trò bù ñ;p và thu h•p kho.ng chênh này

ð9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài làm tăng lư0ng ti?n và tài s.n trong n?n kinh t,

c a nư6c ti,p nh)n, do ñó t2o kh năng khai thác có hi u qu các ngu†n l*c phát triLn, ñ5c bi t là ngu†n tài nguyên thiên nhiên, ngu†n nhân l*c và thd trưOng…

Mô hình hai kho.ng cách (The twongap) trong kinh t, h c phát triLn cho th7y các nư6c ñang phát triLn thưOng g5p ph.i v7n ñ? (i) chênh l c giFa ti,t ki m và ñ9u

tư (tăng ti,t ki m ñL ñáp ng nhu c9u ñ9u tư) và (ii) chênh l ch giFa xu7t khsu và nh)p khsu (tăng xu7t khsu ñL có ngo2i t nh)p khsu) NgưOi ta cho rŠng, FDI góp ph9n thu h•p 2 kho.ng cách này, không ch• bSi vì các công ty ña qu c gia có cơ hDi ti,p c)n t t hơn v6i thd trưOng tài chính, mà còn bSi vì: (i) FDI c a mDt công ty ña

qu c gia ñ5c bi t th*c hi n 1 d* án ñ5c bi t có thL thúc ñsy các công ty ña qu c gia

khác tham gia d* án tương t* (ii) khuy,n khích dòng hb tr0 phát triLn chính th c tf nư6c c a ch ñ9u tư và (iii) t2o cơ hDi thu hút ñ9u tư nDi ñda

Song, trong nghiên c u c a mình, Lall và Streenten (1977) l2i ñ5t nghi v7n v? kh năng c a FDI th*c hi n ch c năng cung c7p v n ít nh7t là bSi 3 lý do sau: MDt là, ñ9u tư tr*c ti,p là ngu†n v n nư6c ngoài khá ñ;t ñ‹ Th hai, dòng

v n FDI th*c t, ñư0c cung c7p bSi các công ty ña qu c gia có thL là không l6n (do v n FDI có thL ñư0c vay mư0n tf nư6c ti,p nh)n) Th ba, v n góp c a các công ty ña qu c gia có thL hình thành nên máy móc ho5c tài s.n vô hình Ví d' như, bí quy,t công ngh , s* tín nhi m c a khách hàng V6i lý do này, FDI cung c7p v n ít và khá ñ;t ñ‹

2.1.2 FDI v i s n lư ng và tăng trư"ng kinh t$

MDt trong nhFng khía c2nh quan tr ng c a FDI là tác ñDng t6i s.n lư0ng (t c

hi u qu c a nó trên ñ9u ra) và do ñó thúc ñsy tăng trưSng kinh t, t2i nư6c ti,p nh)n ñ9u tư

Tác ñDng c a FDI v? s* tăng trưSng s.n lư0ng S nư6c sS t2i cũng ph' thuDc nhi?u vào chính sách kinh t, vĩ mô c a nư6c này Nói chung, FDI có thL gây nh hưSng ñ,n s.n lư0ng c a nư6c sS t2i n,u nó có thL h7p th' các ngu†n tài nguyên dư thfa ho5c c.i thi n chúng mDt cách có hi u qu thông qua vi c thay ñ>i vi c phân b> các l*a ch n (Imad A Moosa, 2002)

Borensztein và các cDng s* (1995) th& nghi m tác ñDng c a FDI vào tăng trưSng kinh t, bŠng phương pháp h†i quy, s& d'ng dF li u FDI ch.y tf các nư6c công nghi p ñ,n 69 nư6c ñang phát triLn qua hơn hai th)p k„ qua và ñã ñưa ra k,t lu)n, FDI là mDt phương ti n quan tr ng ñ i v6i vi c chuyLn giao công ngh , ñóng góp cho tăng trưSng kinh t, nhi?u hơn so v6i ñ9u tư trong nư6c Song, ñL s.n xu7t

có năng su7t cao hơn ñ9u tư trong nư6c, nư6c ti,p nh)n FDI ph.i có ñ ngưŽng t i thiLu v? v n con ngưOi ðây là lý lu)n ñưa ra v7n ñ? b> sung giFa FDI và v n con ngưOi trong quá trình tăng trưSng kinh t,

Các nghiên c u c a Grossman và Helpman (1991), Barro và SalaninMartin (1995), Hermes và Lensink (2003) ñ?u ch• ra rŠng FDI ñóng vai trò quan tr ng trong vi c hi n ñ2i hóa n?n kinh t, và thúc ñsy tăng trưSng kinh t, S các nư6c ti,p

nh)n ñ9u tư Andreas Johnson (2005) sau khi nghiên c u tác ñDng c a FDI ñ,n tăng trưSng kinh t, cũng cho th7y, FDI tác ñDng ñ,n nư6c nh)n ñ9u tư (ñ5c bi t là các nư6c ñang phát triLn) qua hai kênh cơ b.n ñó là v n v)t ch7t và công ngh , trong ñó công ngh là y,u t ch y,u Girma (2005), Li và Liu (2005) còn cho th7y, FDI gây

ra nhFng tác ñDng tràn làm tăng s.n lư0ng S trong các doanh nghi p nôi ñda c a nư6c ti,p nh)n, tf ñó làm tăng năng l*c c a c n?n kinh t, các nư6c này

Ngoài ra, S Vi t Nam, nhFng v7n ñ? chung v? FDI ñã ñư0c khá nhi?u nhà nghiên c u ñ? c)p Tuy nhiên, ch• có mDt s nghiên c u ñi sâu xem xét tác ñDng c a FDI mà ch y,u là t6i tăng trưSng kinh t, Tf vi c nghiên c u t>ng quát ho2t ñDng ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài t2i Vi t Nam trên cơ sS s& d'ng phương pháp ñdnh tính

và d*a vào s li u th ng kê, các nghiên c u c a NguyQn Thd Phương Hoa (2001), Freeman (2002), NguyQn M2i (2003) ñ?u ñưa ra k,t lu)n rŠng FDI có tác ñDng tích c*c t6i tăng trưSng kinh t, thông qua kênh ñ9u tư và c.i thi n ngu†n nhân l*c

BŠng cách ti,p c)n h•p, d*a vào khung kh> phân tích ñã ñư0c v)n d'ng trên

th, gi6i, Lê Xuân Bá (2006) phân tích tác ñDng c a FDI t6i tăng trưSng kinh t, thông qua hai kênh quan tr ng nh7t là v n ñ9u tư và các tác ñDng tràn K,t qu có ñư0c tf vi c k,t h0p c hai phương pháp phân tích ñdnh tính và ñdnh lư0ng ñã khˆng ñdnh FDI ñóng góp tích c*c vào tăng trưSng kinh t, S Vi t Nam Tuy nhiên, tác ñDng tràn xu7t hi n r7t h2n ch, và ch• thông qua hai kênh liên k,t s.n xu7t và c2nh tranh, ñ†ng thOi ch• thL hi n rõ S Doanh nghi p tư nhân mà không rõ S Doanh nghi p Nhà nư6c trong ngành ch, bi,n th*c phsm

Tuy nhiên, Lall và Streeten (1977) l)p lu)n rŠng s* th ng trd c a MNC trong mDt n?n kinh t, ñang phát triLn có thL gây b7t l0i cho tăng trưSng và phát triLn kinh t,, ít nh7t bSi ba lý do: Th nh7t, ho2t ñDng c a MNC có thL d$n ñ,n t„ l tích lũy trong nư6c th7p hơn, bSi vì mDt ph9n l0i nhu)n ñư0c t2o ra bSi ho2t ñDng này thưOng ñư0c chuyLn v? nư6c ñ9u tư hơn là ñã ñ9u tư vào nư6c sS t2i Th hai, s*

hi n di n c a MNC có thL d$n ñ,n mDt s b7t l0i cho s* phát triLn, chˆng h2n như s* tác ñDng không mong mu n x.y ra trong quá trình th*c hi n (ví d' hi n tư0ng chuyLn giá), ho5c làm suy y,u quy?n ñi?u hành chính sách kinh t, c a Chính ph

Th ba, các MNC có thL nh hưSng không t t ñ,n c7u trúc thd trưOng và làm gi.m

kh năng c2nh tranh

Thêm vào ñó, nghiên c u c a Aiken và Harrison’s (1999) s& d'ng s li u tf Venezuela trong phân tích tác ñDng c a FDI t6i tăng trưSng kinh t, l2i không th7y d7u hi u tích c*c nào c a tràn công ngh Th)m trí k,t qu nghiên c u còn cho th7y FDI làm tăng s.n lư0ng S các doanh nghi p có v n ñ9u tư nư6c ngoài, nhưng l2i làm gi.m s.n lư0ng ñ i v6i các doanh nghi p trong nư6c K,t qu này ñã tfng ñư0c khˆng ñdnh bSi Haddad và Harrison’s (1993) khi s& d'ng s li u c a Morrocco rŠng nh hưSng lan truy?n c a FDI t6i s.n lư0ng là r7t nh‹

2.1.3 FDI v i ti&n lương và vi(c làm

ð9u tư nư6c ngoài góp ph9n gi.i quy,t vi c làm và nâng cao tay ngh? cho ngưOi lao ñDng Không ch• S nhFng nư6c ñang phát triLn, ngay c S nhFng nư6c phát triLn thì v7n ñ? t2o vi c làm cho ngưOi lao ñDng luôn là yêu c9u c7p thi,t và là mDt trong nhFng m'c tiêu hàng ñ9u trong chi,n lư0c phát triLn kinh t, xã hDi c a mbi qu c gia

Nghiên c u c a Pugel (1985), Baldwin (1995) khˆng ñdnh rŠng FDI có kh năng tăng vi c làm mDt cách tr*c ti,p thông qua vi c thi,t l)p các nhà máy m6i ho5c gián ti,p thông qua s* phân ph i

MDt bD ph)n l6n lao ñDng khi ñư0c nh)n vào làm vi c t2i khu v*c kinh t, có

v n ñ9u tư nư6c ngoài ñã ñư0c ñào t2o l2i, nâng cao tay ngh? thông qua các kho.n tr0 giúp tài chính ho5c mS các l6p ñào t2o, khóa hu7n luy n ‘ ñó, ngưOi lao ñDng ñư0c trang bd nhFng ki,n th c v? khoa h c công ngh , ki,n th c và kh năng tư duy, kt năng ngh? nghi p, ti,p c)n v6i trình ñD kt thu)t và qu.n lý tiên ti,n…Như v)y, FDI không ch• gi.i quy,t ñư0c vi c làm cho mDt bD ph)n ñáng kL ngưOi lao ñDng mà còn góp ph9n quan tr ng trong phát triLn, nâng cao ch7t lư0ng ngu†n nhân l*c c a nư6c ch nhà

Tuy nhiên, không ph.i S ñâu và lúc nào FDI cũng có tác ñDng t t như v)y Nghiên c u c a Vaitsos (1976) l2i k,t lu)n rŠng, tác ñDng c a FDI ñ,n vi c làm là th7p Vaitsos ñã phân tích nhFng nh hưSng v? vi c làm c a MNCs bŠng cách tham

chi,u ñ,n b n ñ5c ñiLm: quy mô, s* t)p trung, y,u t nư6c ngoài, và s* chuyLn ddch ngôn ngF Ông ñưa ra bŠng ch ng ñL ch• ra rŠng toàn bD nhFng nh hưSng v? vi c làm c a MNCs S nư6c sS t2i là tương ñ i nh‹ Thêm vào ñó, Tambunlertchai (1976) ñánh giá s* ñóng góp c a các công ty nư6c ngoài ñ i v6i nư6c sS t2i bŠng

vi c tham chi,u ñ,n b n tiêu chí: (i) ñóng góp cho thu nh)p qu c dân; (ii) t2o vi c làm; (iii) s& d'ng tài nguyên trong nư6c, và (iv) các kho.n thu nh)p và ti,t ki m ngo2i h i BŠng ch ng th*c nghi m c a ông cho rŠng, FDI không thL t2o nên s* ñóng góp ñáng kL cho nư6c ch nhà v? các tiêu chí này, vì cưOng ñD v n cao và s*

l thuDc c a qu c gia v? nh)p khsu

MDt v7n ñ? khác có liên quan ñó là tác ñDng c a FDI ñ,n ti?n lương tương

ñ i Feenstra và Hanson (1995) ñã xem xét m c tăng lương tương ñ i c a công nhân có tay ngh? cao t2i Mexico trong nhFng năm 1980 H k,t n i các m c ti?n lương tăng lên khác nhau S Mexico ñ i v6i các lu†ng v n, mà nh hưSng c a chúng

là ñL chuyLn hư6ng s.n xu7t t2i Mexico theo hư6ng t2o ra các hàng hóa c9n nhi?u

kt năng tương ñ i, do ñó làm tăng nhu c9u tương ñ i v? lao ñDng có tay ngh? cao

H cũng kiLm tra tác ñDng c a FDI ñ i v6i ph9n ti?n lương c a lao ñDng có tay ngh? trong t>ng s ti?n lương t2i Mexico trong kho.ng thOi gian 1975 n 1988 K,t

qu h thu ñư0c cho th7y, tăng trưSng FDI là có tương quan tích c*c v6i các nhu c9u tương ñ i v? lao ñDng có tay ngh? cao

2.1.4 FDI v i cán cân thanh toán

“nh hưSng c a FDI t6i cán cân thanh toán ñ i v6i các nư6c ñang phát triLn r7t quan tr ng ð9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài làm tăng lư0ng ti?n và tài s.n nư6c ngoài trong n?n kinh t,, do ñó c.i thi n cán cân v? v n nói riêng và cán cân thanh toán nói chung Ho2t ñDng FDI còn giúp >n ñdnh cán cân thanh toán thông qua ho2t ñDng xu7t khsu Tăng cưOng xu7t khsu s” làm tăng dòng ti?n ngo2i t vào cho ñ7t nư6c

Theo Vaitsos (1976) thì cán cân thanh toán c a các nư6c ñang phát triLn ñ2t ñư0c l0i ích tf FDI, nhưng không ph.i là trong s.n xu7t ð9u tư s.n xu7t dưOng như ñã có tác ñDng b7t l0i lên cán cân thanh toán c a các nư6c ñang phát triLn vì có

s* tăng nh)p khsu trong ñ9u tư, cũng như cơ ch, ñdnh giá chuyLn như0ng trong các

ty ña qu c gia

2.1.5 FDI v i công ngh(

Các nghiên c u c a Nelson và Phelps (1966); Jovanovic và Rob (1989); Segerstrom (1991) ñ?u ch• ra rŠng chuyLn giao Công ngh ñóng mDt vai trò chính trong ti,n trình phát triLn kinh t, S* tương tác giFa FDI và công ngh ñư0c coi là

vô cùng quan tr ng trong các cuDc th.o lu)n v? FDI Th)t v)y, vi c chuyLn giao công ngh có l” trS thành v7n ñ? chính xung quanh các cuDc th.o lu)n c a MNCs

và các v7n ñ? c a h v6i các nư6c ñang phát triLn V7n ñ? quan tr ng là làm th, nào

ñL công ngh nư6c ngoài ñư0c chuyLn giao và nư6c ch nhà có thL ti,p nh)n ñư0c,

cũng như nh hưSng c a nó th, nào ñ,n n?n kinh t, c a ñ7t nư6c

Johnson (1970) ñã coi chuyLn giao công ngh là y,u t then ch t c a ti,n trình FDI B7t kỳ công ngh m6i nào cũng t2o ra l0i th, cho ch sS hFu, ch ñ9u tư ban ñ9u trong R & D V6i các s.n phsm m6i, l0i th, ñi kèm v6i hình th c ñDc quy?n Ch sS hFu c a mDt lo2i công ngh ñ5c bi t có s* l*a ch n trong vi c bán công ngh , c7p phép, ho5c khai thác tr*c ti,p trong s.n xu7t Trong ñó, c7p phép ñư0c coi là mDt hình th c thích h0p chuyLn giao cho các công ty S nư6c sS t2i, nhưng nó có thL bd gi6i h2n vì nhu c9u c a ch sS hFu ñL duy trì kiLm soát bí m)t

kinh doanh, bŠng sáng ch, và quy?n thương hi u

Thu hút FDI tf MNCs ñư0c coi là mDt kênh quan tr ng ñ i v6i các nư6c ñang phát triLn ñL ti,p c)n v6i công ngh tiên ti,n Ngoài tác ñDng c a nó t6i ti,n

bD công ngh , FDI góp ph9n vào tăng trưSng kinh t, nhO có s* tích lũy v n ngày càng tăng S nư6c sS t2i Ki,n th c chuyLn giao tf MNCs t6i các công ty con c a nó

có thL bd rò r• ra nư6c ch nhà, t2o s* hiLu bi,t thêm ñư0c g i là tác ñDng tràn tf FDI Các kênh khác nhau ñL lan to công ngh bao g†m: S* ddch chuyLn nhân công

tf MNCs t6i các công ty ñda phương; hb tr0 kt thu)t và hb tr0 cho nhà cung c7p và khách hàng; và s* l*a ch n công ngh , ho2t ñDng xu7t khsu, và th*c t, qu.n lý c a các công ty ñda phương

Tuy nhiên, nghiên c u c a Imad A Moosa (2002) l2i cho rŠng, nhFng l0i ích tương ng c a công ngh nư6c ngoài ñưa vào nư6c sS t2i có thL không ñáng kL ho5c th)m chí là không có ði?u này mDt ph9n là do nư6c sS t2i không có kh năng ti,p nh)n ñư0c công ngh nư6c ngoài mDt cách chính xác

2.1.6 FDI v i chuy n d3ch cơ c u kinh t$

Nghiên c u c a Imad A Moosa (2002) cho th7y, V n FDI di chuyLn vào các ngành góp ph9n phát triLn các ngành có l0i th, so sánh, các ngành có l0i nhu)n cao

và các ngành có kh năng c2nh tranh cao ðây là cơ sS ñL nâng cao hi u qu s&

d'ng các ngu†n l*c phát triLn trong nư6c

Giai ño2n ñ9u c a quá trình công nghi p hóa, các nư6c ñang phát triLn thưOng thu hút FDI vào các ngành s& d'ng nhi?u lao ñDng Song, thOi gian g9n ñây khu v*c công nghi p và ddch v' có xu hư6ng thu hút FDI nhi?u hơn khu v*c nông nghi p ði?u ñó góp ph9n làm chuyLn ddch cơ c7u kinh t, theo hư6ng phù h0p hơn trong quá trình công nghi p hóa ð†ng thOi, làm chuyLn ddch cơ c7u lao ñDng tf khu v*c nông nghi p sang khu v*c công nghi p và ddch v' Tuy nhiên, tf ñây, n,u chính ph các nư6c không có ñdnh hư6ng t t dQ gây m7t cân ñ i v? ngành kinh t,

2.2 Tác ñ ng c a FDI v m0t xã h i

FDI nh hưSng ñ,n n?n kinh t, c a các nư6c ti,p nh)n S t7t c các lĩnh v*c kinh t,, văn hoá và xã hDi, ch không ch• v6i tăng trưSng kinh t, Các nhân t xã hDi ñư0c cho là r7t quan tr ng khi ñánh giá tác ñDng c a FDI t6i tăng trưSng kinh t, (Xuan Vinh Vo, Jonathan A, Batten, 2006)

MDt s ngưOi nhìn nh)n toàn c9u hoá ñang ñe do2 “tr)t t* b?n vFng c a th, gi6i” vì s* gi.m sút v? chusn m*c môi trưOng và xã hDi (Scherer & Smid, 2000) Trong khi ñó, s khác l2i cho rŠng toàn c9u hoá và FDI mang l2i l0i ích cho nhi?u nư6c thông qua dòng ch.y c a v n, ki,n th c và vi c làm NhFng tác ñDng này là không rõ ràng và ph' thuDc vào tình hình c' thL c a tfng nư6c (Lee, 1995)

Trong khi h9u h,t các nghiên c u t)p trung vào các khía c2nh trên, có mDt

s v7n ñ? v? ñ2o ñ c dưOng như chưa bao giO tách rOi quá trình ho2t ñDng c a các Công ty ña qu c gia trong n?n kinh t, toàn c9u V7n ñ? tham nhũng h i lD,

vi c làm và nhân s* nh hưSng ñ,n n?n kinh t, và s* phát triLn c a nư6c ti,p

nh)n ñ9u tư KL c nhFng tác ñDng v? môi trưOng sinh thái cũng là mDt trong các v7n ñ? này (Donaldson, 1989) Trong ñó, các Công ty ña qu c gia ho2t ñDng S nư6c ngoài bd coi là ñ i tư0ng có nh hưSng l6n ñ,n môi trưOng c a nư6c ch nhà (Longworth, 1998)

ThuDc lĩnh v*c này, nghiên c u c a Katherina Glac (2006) ñã ñi phân tích, kiLm ch ng v? tác ñDng c a FDI ñ,n chusn m*c ñ2o ñ c thông qua các quy t;c chusn ñã ñư0c xác ñdnh và ñưa ra k,t lu)n rŠng FDI có nh hưSng t6i các chusn m*c ñ2o ñ c c a nư6c ti,p nh)n ñ9u tư, khi có s* giao thoa c a các n?n văn hoá khác nhau

Ngoài các nghiên c u trên ñây, nghiên c u c a ðb ð c Bình, NguyQn ThưOng L2ng (2006) là mDt trong s ít và có thL là duy nh7t cho t6i hi n nay ñ5t v7n ñ? phân tích mDt s hi n tư0ng kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI t2i Vi t Nam Tuy nhiên, nghiên c u này m6i ch• ñ? c)p ñ,n (mang tính g0i mS) mDt s r7t ít v7n ñ? kinh t, n xã hDi n.y sinh trong quá trình thu hút FDI t2i Vi t Nam giai ño2n trư6c gia nh)p WTO

Tóm l2i, ñ,n nay chưa có nghiên c u chuyên sâu v? nhFng v7n ñ? kinh t,

xã hDi n.y sinh trong FDI và các tác ñDng tiêu c*c c a nó Trong ñó ch• ra mDt cách ñ9y ñ , toàn di n nhFng v7n ñ? chung và ñ5c thù v? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI

ðây chính là lý do mà ñ? tài “Nh5ng v n ñ& kinh t$ xã h8i n y sinh trong

ñ u tư tr9c ti$p nư c ngoài c:a m8t s nư c châu á và gi i pháp cho Vi(t Nam”

ñư0c ch n ñL nghiên c u, v6i kỳ v ng ñưa ra ñư0c mDt nghiên c u m6i có tính k, thfa và phát triLn trong lĩnh v*c này, trên cơ sS phân tích, ñánh giá ñ9y ñ , có h

th ng nhFng tác ñDng tiêu c*c c a FDI S các lĩnh v*c kinh t, xã hDi t2i Vi t Nam

Tf ñó ki,n nghd các gi.i pháp hFu hi u trong vi c x& lý chúng nhŠm t i ña hoá l0i ích mà FDI ñem l2i

3 M„c tiêu nghiên cPu

n H th ng hóa và làm rõ nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi ch y,u thưOng n.y sinh trong FDI

n Nghiên c u hi n tr2ng các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI S mDt s nư6c châu Á; ch• ra các chính sách, bi n pháp các nư6c này ñã áp d'ng

ñL gi.i quy,t các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh và rút ra bài h c kinh nghi m cho Vi t Nam

n Nghiên c u, phân tích th*c tr2ng nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI S Vi t Nam, rút ra mDt s nh)n xét, ñánh giá làm cơ sS cho các ñ? xu7t gi.i pháp, ki,n nghd S chương 4 c a lu)n án

n ð? xu7t mDt s quan ñiLm, gi.i pháp và ki,n nghd trên cơ sS v)n d'ng kinh nghi m c a mDt s nư6c châu Á nhŠm x& lý và phòng ngfa có hi u qu các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI t2i Vi t Nam ñ,n năm 2020

4 ðFi tư…ng và phvm vi nghiên cPu

+ ð i tư0ng nghiên c u:

ð i tư0ng nghiên c u c a lu)n án là nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong ñ9u

tư tr*c ti,p nư6c ngoài (FDI)

+ Ph2m vi nghiên c u:

n NhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI S mDt s nư6c châu Á, ch y,u là Trung Qu c và Malaysia, ñ†ng thOi tham chi,u ñ,n Vi t Nam ðây là hai nư6c có mDt s ñiLm tương ñ†ng v6i Vi t Nam Trong thu hút FDI, c hai nư6c này ñ?u ñ2t ñư0c nhFng thành t*u ñáng kL Bên c2nh ñó, Trung Qu c và Malaysia cũng g5p ph.i khá nhi?u v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI so v6i mDt s nư6c khác S châu Á Vì v)y, nghiên c u kinh nghi m thu hút và gi.i quy,t nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh c a hai nư6c này là r7t thi,t th*c và hFu ích cho Vi t Nam

n Ch• ñi sâu nghiên c u nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi chung nh7t, ñ5c thù nh7t n.y sinh trong FDI

n ThOi gian nghiên c u tf 2001 n 2010; ñưa ra các gi.i pháp, ki,n nghd x& lý nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI S Vi t Nam ñ,n năm 2020

5 Phương pháp nghiên cPu

n Trong quá trình nghiên c u, lu)n án s& d'ng các phương pháp nghiên c u truy?n th ng ñL nghiên c u, phân tích các v7n ñ?, nDi dung ñ5t ra Phương pháp

nghiên c u cơ b.n và xuyên su t quá trình nghiên c u là phương pháp duy v=t bi(n

ch?ng và duy v=t l3ch s@ D*a vào s li u th ng kê quá kh v? FDI, nhFng b7t c)p

n.y sinh trong FDI ñL làm cơ sS phân tích, nh)n xét khái quát th*c tr2ng FDI và nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI

A Phương pháp nghiên c?u văn b n

Phương pháp nghiên c u truy?n th ng, quen thuDc ñư0c tác gi s& d'ng nhi?u hơn c v$n là nghiên c u, phân tích tài li u văn b.n thu th)p ñư0c, nhŠm phân lo2i, s;p x,p, ñánh giá và l*a ch n các thông tin trong tài li u cho phù h0p v6i m'c tiêu,

ñ i tư0ng và ph2m vi nghiên c u

n Phương pháp phân tích và tEng h p

Tf vi c phân tích tfng nDi dung c' thL, lu)n án ñánh giá khái quát các k,t qu

và nhFng b7p c)p n.y sinh trong FDI; t>ng k,t kinh nghi m x& lý nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh c a mDt s nư6c ñang phát triLn châu Á

n Phương pháp th ng kê, so sánh

Lu)n án s& d'ng các s li u th ng kê, các s li u tf các báo cáo chính th c, các k,t qu nghiên c u ñdnh lư0ng có liên quan ñL phân tích th*c tr2ng FDI, nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh; so sánh, ñ i chi,u các v7n ñ? này qua các giai ño2n

và xem xét kinh nghi m x& lý các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh giFa các nư6c

n Phương pháp logic

Tf vi c h th ng hóa lý lu)n v? ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài và nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh, lu)n án nghiên c u kinh nghi m c a mDt s nư6c châu Á trong x& lý các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh ; trên cơ sS ñó ñ? xu7t quan ñiLm và gi.i pháp x& lý nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI t2i Vi t Nam trong thOi gian t6i

n Phương pháp chuyên gia

Xác ñdnh rõ, chuyên gia là nhFng ngưOi am hiLu sâu v7n ñ? liên quan ñ? tài ñang nghiên c u, có kh năng và cách th c trình bày s* am hiLu c a mình ðL ñ2t ñư0c m'c tiêu nghiên c u, tác gi g5p gŽ mDt s chuyên gia thuDc lĩnh v*c này ñL ti,p nh)n ý ki,n, hb tr0 trong nghiên c u và x& lý dF li u

n Phương pháp nghiên c?u ựi n hình

Lu)n án s& d'ng mDt s trưOng h0p ựiLn hình ựL phân tắch nhẾm làm rõ thêm v7n ự? nghiên c u

6 đóng góp m@i c`a luUn án

MDt là, nêu ựư0c tắnh t7t y,u khách quan c a nhFng v7n ự? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI

Hai là, lu)n án h th ng hóa và làm rõ 9 v7n ự? kinh t, xã hDi n.y sinh mang tắnh chung nh7t, ự5c thù nh7t trong FDI, ựẨng thOi chỚ ra tác ựDng tiêu c*c c a các v7n ự? này ự i v6i qu c gia ti,p nh)n

Ba là, nghiên c u có h th ng chắnh sách, bi n pháp x& lý nhFng v7n ự? kinh

t, xã hDi n.y sinh trong FDI S mDt s nư6c châu Á ựL rút ra bài h c hFu ắch cho

7 K?t c_u c`a luUn án

Ngoài lOi mS ự9u, k,t lu)n, danh m'c các b.ng biLu, sơ ựẨ, danh m'c tài li u tham kh.o và ph' l'c, lu)n án ựư0c trình bày trong b n chương:

Chương 1: NhFng v7n ự? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI

Chương 2: Kinh nghi m x& lý nhFng v7n ự? kinh t, xã hDi n.y sinh trong

FDI S mDt s nư6c châu Á

Chương 3: NhFng v7n ự? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI t2i Vi t Nam

giai ựo2n 2001 n 2010

Chương 4: Quan ựiLm và gi.i pháp x& lý nhFng v7n ự? kinh t, xã hDi n.y

sinh trong FDI t2i Vi t Nam ự,n năm 2020

CHƯƠNG 1 NH NG V N ð! KINH T XÃ H I

N$Y SINH TRONG FDI

1.1 FDI và tính t_t y?u khách quan c`a nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh

1.1.1 T1ng quan v FDI

Hi n nay có khá nhi?u quan ni m v? FDI

Theo IMF, FDI là kho.n ñ9u tư ñư0c th*c hi n nhŠm thu l0i lâu dài trong doanh nghi p ho2t ñDng S mDt s n?n kinh t, khác v6i n?n kinh t, thuDc nư6c c a ch ñ9u tư Ngoài ra, nhà ñ9u tư còn mong mu n giành ñư0c quy?n qu.n lý doanh nghi p ñó [107]

Theo UNCTAD (1999), FDI là ho2t ñDng ñ9u tư có m i liên h dài h2n, ph.n ánh l0i ích và s* kiLm soát lâu dài c a nhà ñ9u tư nư6c ngoài ho5c công ty m• ñ i v6i doanh nghi p c a mình S mDt n?n kinh t, khác [33]

Trong hai khái ni m trên, ho2t ñDng FDI g;n li?n v6i m'c ñích l0i nhu)n và quy?n kiLm soát c a nhà ñ9u tư nư6c ngoài

OECD (1999) cho rŠng, FDI ph.n ánh l0i ích lâu dài mà mDt th*c thL trong mDt n?n kinh t, (nhà ñ9u tư tr*c ti,p) ñ2t ñư0c thông qua mDt cơ sS kinh t, t2i mDt n?n kinh t, khác v6i n?n kinh t, thuDc nư6c c a nhà ñ9u tư (doanh nghi p ñ9u tư tr*c ti,p) L0i ích lâu dài này thL hi n các m i quan h giFa nhà ñ9u tư và doanh nghi p ñ9u tư tr*c ti,p, trong ñó nhà ñ9u tư giành ñư0c s* nh hưSng quan tr ng và

có hi u qu trong qu.n lý doanh nghi p ð9u tư tr*c ti,p bao hàm các giao ddch ñ9u tiên, ti,p ñ,n là các giao ddch v? v n giFa hai th*c thL ñư0c liên k,t ch5t ch” Trong

ñó, nhà ñ9u tư tr*c ti,p ñư0c hiLu là ngưOi n;m quy?n kiLm soát tf 10% v n c a mDt doanh nghi p trS lên [124] Theo khái ni m này, có thL th7y ñDng cơ ch y,u

c a nhà ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài là thông qua ph9n v n ñư0c s& d'ng S nư6c ngoài, nhà ñ9u tư nư6c ngoài giành quy?n kiLm soát ho5c nh hưSng nh7t ñdnh trong vi c qu.n lý doanh nghi p

MDt s nhà kinh t, Trung Qu c coi FDI là s* sS hFu tư b.n t2i nư6c ti,p nh)n ñ9u tư bŠng cách mua ho5c kiLm soát mDt th*c thL kinh t, c a nư6c ñó

Kho.n ñ9u tư này ph.i ñ2t t„ l c> ph9n ñ l6n ñL t2o nh hưSng quy,t ñdnh, chi

ph i ñ i v6i th*c thL kinh t, ñó Theo khái ni m này, Trung Qu c ñã chú tr ng t6i t„ l v n ñ9u tư ph.i ñ l6n ñL n;m giF quy?n chi ph i, kiLm soát doanh nghi p

Theo Lu)t ñ9u tư c a Vi t Nam năm 2005 (ñi?u 3), ñ9u tư nư6c ngoài là vi c nhà ñ9u tư nư6c ngoài ñưa vào Vi t Nam v n bŠng ti?n và các tài s.n h0p pháp khác ñL ti,n hành ho2t ñDng ñ9u tư theo quy ñdnh c a Lu)t [56] Khái ni m nêu trong Lu)t ñ9u tư c a Vi t Nam ch y,u ñ? c)p ñ,n xu7t x c a ngu†n v n

M5c dù có nhFng ñiLm ñánh giá khác nhau v? FDI, nhưng có thL hiLu khái

quát: ð u tư tr9c ti$p nư c ngoài là m8t loIi hình ñ u tư qu c t$, trong ñó nhà ñ u

tư c:a m8t n&n kinh t$ ñóng góp m8t s v n hoLc tài s n l n vào m8t n&n kinh t$ khác ñ s" h5u hoLc ñi&u hành, ki m soát ñ i tư ng hM bN v n ñ u tư nhOm mPc ñích l i nhu=n hoLc các l i ích kinh t$ khác

FDI là ho2t ñDng t7t y,u và không thL thi,u ñ i v6i m i qu c gia, ñư0c lu)n gi.i bSi nhi?u lý thuy,t khác nhau c a các nhà kinh t, h c Có thL d$n ra mDt s lý thuy,t ch y,u như lý thuy,t chi,t trung (J.H.Dunning) ñưa ra ba y,u t là l0i th, v?

sS hFu (Ownership), l0i th, v? vd trí (Location) là y,u t quy,t ñdnh ñda ñiLm s.n xu7t và l0i th, v? g;n k,t nDi bD (Internalizatinon) c a doanh nghi p ñL tr lOi cho

ba câu h‹i “t2i sao MNEs mu n ñ9u tư ra nư6c ngoài, ñda ñiLm nào ñư0c MNEsl*a

ch n ñ9u tư và MNEsth*c hi n ñ9u tư như th, nào?” Các y,u t này là căn c ñL nhà ñ9u tư quy,t ñdnh ñ9u tư [97] Tuy nhiên, lý thuy,t này bd coi là quá c9u toàn

Lý thuy,t năng su7t biên c a Mc.Dougall n Kemp gi.i thích s* di chuyLn v n

là do khác nhau v? năng su7t biên và ñi?u t7t y,u là v n di chuyLn tf nơi có năng su7t biên th7p sang nơi có năng su7t biên cao hơn Tuy nhiên, lý thuy,t này chưa gi.i thích ñư0c lý do ñ i v6i mDt qu c gia vì sao có dòng v n di chuyLn ra và c dòng v n di chuyLn vào Th*c th, cho th7y Mt vfa là qu c gia giàu v n, vfa là

qu c gia thu hút mDt kh i lư0ng v n ñ9u tư hàng ñ9u th, gi6i [7]

Lý thuy,t chu kỳ s ng qu c t, c a s.n phsm (Vernon, 1966) xem xét ñ9u tư

qu c t, là s* ph.n ng c a các nhà ñ9u tư thích ng v6i thay ñ>i tr2ng thái s.n phsm

ðL duy trì s* t†n t2i và phát triLn s.n phsm, các nhà ñ9u tư di chuyLn v n ra thd trưOng nư6c ngoài [7]

Lý thuy,t v? quy?n l*c thd trưOng khˆng đdnh nhà đ9u tư c9n cĩ kh năng chi

ph i thd trưOng thơng qua bí quy,t cơng ngh , bí quy,t thương m2i ho5c ki,n th c,

kt năng đ5c bi t, l0i th, vư0t trDi c a nhà đ9u tư này so v6i nhà đ9u tư khác ðây là nhFng y,u t c t lõi đL nhà đ9u tư thành cơng [7]

Ngồi ra, lý lu)n v? đDng l*c thúc đsy đ9u tư nư6c ngồi đư0c xây d*ng và phát triLn bSi r7t nhi?u nhà kinh t, h c như Hymer, Kindleger, Hecksher, Ohlin, Casson, Vernon và Dunning Trên cơ sS các k,t qu nghiên c u, Dunning t>ng k,t thành b n đDng l*c thúc đsy đ9u tư nư6c ngồi, đĩ là “s* tìm ki,m tài nguyên, tìm ki,m thd trưOng, tìm ki,m ngu†n l*c và tìm ki,m tài s.n chi,n lư0c” Lý lu)n v? đDng l*c thúc đsy các doanh nghi p đ9u tư nư6c ngồi và b n đDng l*c tìm ki,m

c a h đ?u nhŠm m'c đích cu i cùng là mS rDng thd trưOng, gi.m chi phí, nâng cao

kh năng c2nh tranh đL t i đa hố l0i nhu)n [98]

MDt trong s nhFng đ5c điLm quan tr ng c a FDI là nhà đ9u tư vfa là ngưOi

sS hFu, vfa là ngưOi s& d'ng v n đ9u tư FDI là hình th c đ9u tư bŠng v n c a tư nhân, cho nên nhà đ9u tư cĩ quy?n t* ch và t* quy,t đdnh tf vi c l)p d* án đ9u tư đ,n khâu t> ch c, qu.n lý và đi?u hành các d* án đ9u tư, t* chdu trách nhi m v? k,t

qu s.n xu7t, kinh doanh, t* chdu r i ro và đư0c quy?n thu l0i nhu)n Chính vì v)y, FDI thưOng mang tính kh thi và hi u qu cao

FDI là hình th c chuyLn giao l6n v? v n, cơng ngh và kt năng qu.n lý Thơng qua FDI, nư6c ti,p nh)n đ9u tư (mà tr*c ti,p là các doanh nghi p, nhà s.n xu7t kinh doanh c a nư6c ti,p nh)n) cĩ thL ti,p nh)n đư0c cơng ngh tiên ti,n, h c h‹i các kinh nghi m qu.n lý hi n đ2i

FDI cĩ thL diQn ra theo hai hư6ng, là đ9u tư nư6c ngồi vào trong nư6c và đ9u

tư tf trong nư6c ra nư6c ngồi C hai dịng đ9u tư này đ?u cĩ vai trị và tác đDng h,t s c quan tr ng đ i v6i mDt qu c gia Tuy nhiên, s* tác đDng S m c đD khác nhau đ i v6i kinh t,, xã hDi, trong đĩ cĩ cán cân thanh tốn qu c t, FDI đư0c th*c

hi n ch y,u bSi các cơng ty xuyên qu c gia ðây là nhFng t)p đồn cĩ ti?m l*c l6n v? v n, cơng ngh cao, nhãn hi u s.n phsm cĩ uy tín và danh ti,ng, cĩ kh năng c2nh tranh và tính năng đDng cao,…

FDI ñư0c th*c hi n thông qua nhi?u hình th c khác nhau như h0p tác kinh doanh trên cơ sS h0p ñ†ng h0p tác kinh doanh, doanh nghi p liên doanh; doanh nghi p 100% v n ñ9u tư nư6c ngoài; chi nhánh sS hFu hoàn toàn; các ho2t ñDng mua l2i & sáp nh)p… Bên c2nh ñó, FDI có thL ñư0c th*c hi n thông qua khu công nghi p t)p trung, khu ch, xu7t, BOT, BTO, BT…

Trong ñi?u ki n toàn c9u hoá và t* do hoá thương m2i, các qu c gia ñ?u có xu hư6ng c.i cách, ñi?u ch•nh lu)t pháp, chính sách theo hư6ng gi.m thiLu các rào c.n

ñ i v6i FDI nhŠm vfa tăng s c c2nh tranh và thúc ñsy vi c thu hút, vfa th*c hi n

t t vi c ñ9u tư tr*c ti,p ra nư6c ngoài ði?u ñó góp ph9n làm cho dòng v n FDI ngày càng gia tăng Chính vì v)y, ñ i v6i mbi qu c gia, bên c2nh vi c t)n d'ng t t các tác ñDng tích c*c, c9n th*c hi n các chính sách, bi n pháp hFu hi u nhŠm gi.m thiLu tác ñDng tiêu c*c do các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI gây ra

1.1.2 Tác ñ ng c a FDI ñ"i v i nư c ti p nh3n

1.1.2.1 Tác ñ8ng tích c9c

MDt là, th*c hi n t t vi c ti,p nh)n FDI ñem l2i cho nư6c ti,p nh)n ngu†n

v n l6n cho s* phát triLn kinh t,, gi.i quy,t các v7n ñ? xã hDi, môi trưOng… ði?u này càng ñ5c bi t quan tr ng ñ i v6i nhFng nư6c ñang h2n ch, v? ngu†n v n trong nư6c và có cơ hDi tăng thêm v n trên thd trưOng qu c t,, mà nư6c nh)n ñ9u tư không ph.i lo gánh n5ng công n0 Hơn nFa, FDI có kh năng tăng ngu†n v n trong nư6c vào các d* án ñ9u tư

Hai là, FDI thưOng ñi kèm v6i công ngh , kt thu)t hi n ñ2i, chuyLn giao các

bí quy,t công ngh (bí quy,t kt thu)t) tiên ti,n NhO chuyLn giao, lan to công ngh

mà năng su7t lao ñDng S nư6c ti,p nh)n và hi u qu s& d'ng các ngu†n l*c ngày càng tăng C' thL là thông qua FDI, các công ty xuyên và ña qu c gia thưOng v6i ngu†n v n l6n, công ngh cao, trình ñD qu.n lý tiên ti,n ñã chuyLn giao công ngh

và tài s.n vô hình cho các doanh nghi p nư6c ti,p nh)n có quan h kinh doanh BŠng con ñưOng này, các doanh nghi p nư6c ti,p nh)n có ñi?u ki n ti,p c)n và s& d'ng máy móc thi,t bd hi n ñ2i ñL tăng năng su7t lao ñDng Bên c2nh ñó, vi c chuyLn giao công ngh ñã t2o ra môi trưOng c2nh tranh buDc các doanh nghi p khác cũng ph.i nâng cao năng su7t lao ñDng và ch7t lư0ng s.n phsm, ddch v' c a mình

Ba là, ñ i v6i các doanh nghi p, kt năng qu.n lý, ñi?u hành, qu.n trd doanh nghi p… ñ?u có ý nghĩa h,t s c quan tr ng ñ i v6i toàn bD ho2t ñDng c a doanh nghi p, ñ5c bi t là trong môi trưOng toàn c9u hoá, hDi nh)p và c2nh tranh qu c t, gay g;t Các kt năng trên là tài s.n vô hình h,t s c quan tr ng mà các công ty qu c

t, chuyLn giao cho các công ty nư6c ti,p nh)n Thông qua FDI, các nư6c ti,p nh)n ñ9u tư có ñi?u ki n thu)n l0i trong vi c ti,p nh)n các kt năng, phương pháp qu.n

lý, cách th c ñi?u hành tiên ti,n c a các công ty xuyên và ña qu c gia

B n là, th*c hi n FDI t2i nư6c ti,p nh)n ñ9u tư, các công ty xuyên và ña

qu c gia s& d'ng lao ñDng t2i ñda phương ði?u này t2o cơ hDi và ñi?u ki n thu)n l0i cho ngưOi lao ñDng nâng cao trình ñD, kt năng và tri th c c a h Ngay c trong trưOng h0p h không còn làm vi c trong các công ty này, h có thL làm vi c hi u

qu S các nơi khác v6i v n ki,n th c, kt năng ñã ñư0c ñào t2o và tích lut

Năm là, l0i ích thu ñư0c c a các nư6c ti,p nh)n ñ9u tư tf các ho2t ñDng nghiên c u, triLn khai và phát triLn, th)m chí còn l6n hơn r7t nhi?u so v6i vi c di chuyLn v n Vì v)y, nhi?u qu c gia ti,p nh)n ñ9u tư th*c hi n khuy,n khích các công ty nư6c ngoài thành l)p các chi nhánh nghiên c u và phát triLn S nư6c h

Sáu là, ho2t ñDng ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài vào các nư6c ñang phát triLn s” giúp các doanh nghi p nư6c ti,p nh)n ti,p c)n v6i thd trưOng th, gi6i thông qua liên doanh và m2ng s.n xu7t, cung ng trong khu v*c và toàn c9u ðây là con ñưOng nhanh nh7t và có hi u qu nh7t giúp các doanh nghi p nư6c ti,p nh)n ñ,n v6i thd trưOng nư6c ngoài và th*c hi n kinh doanh qu c t,

B.y là, FDI ñư0c th*c hi n mDt cách hi u qu hư6ng vào vi c hình thành cơ c7u ngành kinh t,, khu v*c kinh t,, t2o ñi?u ki n tfng bư6c khai thác có hi u qu ngu†n tài nguyên ñ7t nư6c, chuyLn ñ>i cơ c7u kinh t, theo hư6ng tích c*c, thúc ñsy n?n kinh t, hDi nh)p vào s* phân công lao ñDng và h0p tác qu c t,

Ngoài ra, FDI còn thúc ñsy tăng trưSng kinh t,, ñsy m2nh xu7t khsu, t2o công ăn vi c làm, c.i thi n ñOi s ng cho ngưOi lao ñDng trong và ngoài doanh nghi p có v n ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài…

1.1.2.2 Tác ñ8ng tiêu c9c

MDt là, dòng v n FDI vào các nư6c ñang phát triLn có thL làm gi.m t„ l ti,t

ki m và ñ9u tư nDi ñda Tác ñDng này xu7t phát tf quy?n l*c thd trưOng c a các công

ty nư6c ngoài và kh năng c a các công ty này trong vi c th*c hi n quy?n l*c ñó nhŠm thu l0i nhu)n cao và chuyLn ra nư6c ngoài BŠng nhi?u bi n pháp, chính sách c2nh tranh khác nhau, các công ty xuyên và ña qu c gia có thL làm phá s.n các doanh nghi p trong nư6c nhŠm chi,m lĩnh thd trưOng

Hai là, khai thác và s& d'ng quá m c các ngu†n tài nguyên thiên nhiên Vì ch2y theo l0i nhu)n, nên các nhà ñ9u tư nư6c ngoài thưOng khai thác tri t ñL và tìm

m i bi n pháp ñL s& d'ng các ngu†n tài nguyên khoáng s.n, ñ7t ñai… S nư6c ti,p nh)n ði?u này d$n ñ,n làm c2n ki t các ngu†n tài nguyên thiên nhiên và gây ô nhiQm môi trưOng sinh thái

Ba là, làm m7t cân ñ i ngành, vùng kinh t, MDt trong nhFng ñDng l*c thúc ñsy các nhà ñ9u tư mS rDng ho2t ñDng ra nư6c ngoài là gia tăng các m'c tiêu ñã ñ5t

ra, trong ñó có l0i nhu)n Vì v)y, khi th*c hi n FDI, các nhà ñ9u tư thưOng quan tâm nhi?u ñ,n m'c ñích thu l0i nhu)n, nên v n ñ9u tư c a h thưOng t)p trung vào các ngành, lĩnh v*c có l0i nhu)n cao Trong khi ñó, các chính ph thưOng quan tâm nhi?u ñ,n m'c tiêu b.o ñ.m s* phát triLn cân ñ i cơ c7u kinh t,, phát triLn m2nh các vùng có ñi?u ki n kinh t, xã hDi khó khăn nhŠm gi.m kho.ng cách phát triLn v6i các vùng khác Chính s* không ñ†ng thu)n và không th ng nh7t giFa m'c tiêu

c a ch thL ñ9u tư và ch thL nư6c ti,p nh)n ñã làm gi.m vi c s& d'ng có hi u qu ngu†n v n FDI ñ i v6i vi c th*c hi n các m'c tiêu mà nư6c ti,p nh)n ñã ñ? ra

B n là, chuyLn giao công ngh l2c h)u và gây ô nhiQm môi trưOng Qua ho2t ñDng chuyLn giao công ngh , các công ty nư6c ngoài có thL tr0 giúp và thúc ñsy s* phát triLn kinh t, c a nư6c nh)n ñ9u tư, nhưng cũng có thL làm cho nư6c ñó ph' thuDc s* v)n ñDng c a dòng công ngh nư6c ngoài Bên c2nh ñó, công ngh ñư0c chuyLn giao cho các nư6c ñang phát triLn thưOng là nhFng công ngh không phù h0p, ñã l2c h)u và thuDc ngành gây ô nhiQm môi trưOng, ch không ph.i ch y,u là

công ngh ngu†n, công ngh S các nư6c tiên ti,n, hi n ñ2i ðây là nhFng công ngh

có kh năng bi,n nư6c ti,p nh)n trS thành “bãi rác” công ngh cho các nhà ñ9u tư

Trên th*c t,, tác ñDng hai m5t (tích c*c và tiêu c*c) mà FDI ñưa l2i cho nư6c ti,p nh)n ñ9u tư ñang gây nhi?u v7n ñ? tranh cãi Dư6i góc ñD lý thuy,t thu9n tuý khó có thL khˆng ñdnh ñư0c lo2i tác ñDng nào chi,m ưu th, S* khˆng ñdnh v7n ñ? này hoàn toàn ph' thuDc vào s* thay ñ>i c a tình hình kinh t, khu v*c, th, gi6i và tfng nư6c Vào nhFng năm c a th)p k„ 70 c a th, k„ XX, nhi?u qu c gia ñang phát triLn ñ?u th ng nh7t cho rŠng các tác ñDng tiêu c*c c a FDI m2nh hơn các tác ñDng tích c*c c a nó Trong nhFng năm g9n ñây, qua l0i ích kinh t, mà FDI mang l2i cho các nư6c ñang phát triLn, thì tác ñDng tích c*c c a FDI ñang n>i trDi hơn và ñóng vai trò ngày càng tăng trong phát triLn kinh t, c a các qu c gia này

1.1.3 Tính t t y u khách quan c a nh ng v n ñ kinh t xã h i n y sinh trong FDI

ð9u tư qu c t, nói chung và FDI nói riêng là mDt xu th, t7t y,u ñ i v6i m i

qu c gia trong quá trình phát triLn FDI làm xu7t hi n mDt th*c thL kinh t, m6i trong n?n kinh t,, là mDt bD ph)n hFu cơ c a mbi qu c gia Trên th*c t,, khu v*c kinh t, có v n ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài luôn có nhFng l0i th, v? ti?m l*c v n l6n; công ngh tiên ti,n, hi n ñ2i; kinh nghi m và trình ñD qu.n lý, qu.n trd tiên ti,n; kinh nghi m v? c2nh tranh và mS rDng thd trưOng, thương hi u n>i ti,ng… Khu v*c này luôn có ñi?u ki n ñL trS thành “ñ9u tàu” trong phát triLn và thúc ñsy s* phát triLn các vùng, các ñda phương khác trong nư6c ti,p nh)n; ñ†ng thOi thúc ñsy s* hDi nh)p c a các vùng trong nư6c và tăng cưOng quan h kinh t, c a qu c gia v6i các nư6c trong khu v*c và th, gi6i Chính vì v)y, chính ph các nư6c (kL c các nư6c phát triLn và ñang phát triLn) ñ?u tìm cách thu hút FDI thông qua th*c

hi n chính sách t* do hoá thương m2i và ưu ñãi ñ9u tư c a mình

Tuy nhiên, khi xu7t hi n khu v*c có v n ñ9u tư nư6c ngoài, hàng lo2t quan

h m6i xu7t hi n và do ñó có nhi?u v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh ñòi h‹i ph.i gi.i quy,t Có trưOng h0p các v7n ñ? n.y sinh này vư0t ra ngoài d* báo c a các nhà ho2ch ñdnh chính sách, các quy ñdnh pháp lu)t hi n hành gây th' ñDng, lúng túng trong qu.n lý và x& lý c a các cơ quan qu.n lý Nhà nư6c và doanh nghi p MDt khi

các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI không ñư0c kiLm soát và x& lý kdp thOi, s” là nguyên nhân gây ra các r i ro, t>n th7t trong ho2t ñDng ñ9u tư

ðDng l*c thúc ñsy các nhà ñ9u tư tăng cưOng ñ9u tư ra nư6c ngoài là ñL

ch ng l2i xu hư6ng gi.m hi u qu n,u ch• ñ9u tư trong nư6c; phân tán r i ro; tranh

th các ngu†n l*c ña d2ng, phong phú, giá r˜ và khá >n ñdnh S nư6c ngoài; t)n d'ng

t i ña nhFng ưu ñãi c a chính ph nư6c ti,p nh)n ñ9u tư… NhFng y,u t này t2o ñi?u ki n thu)n l0i cho các nhà ñ9u tư nư6c ngoài t i ña hóa các m'c tiêu, trong ñó

có l0i nhu)n

ðL t i ña hóa l0i nhu)n, các nhà ñ9u tư thưOng không ho5c ít quan tâm ñ,n ñ9u tư vào t2o các ñi?u ki n làm vi c thu)n l0i, xây d*ng các công trình và x& d'ng công ngh x& lý ch7t th.i, không th*c hi n nghiêm ch•nh các cam k,t, h0p ñ†ng ñã

ký v6i ngưOi lao ñDng, và thưOng ñưa vào các công ngh ñã l2c h)u… Bên c2nh ñó, nhi?u khi các nư6c ti,p nh)n ñ9u tư quá nh7n m2nh ñ,n thu hút FDI, nên thưOng ít quan tâm ñ,n các ñi?u ki n ph.i ñ.m b.o trong FDI Vì v)y, các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI có xu hư6ng gia tăng, gây ra nhi?u tác ñDng x7u và h)u qu nghiêm tr ng ñ i v6i nư6c ti,p nh)n Nguyên nhân c a tình tr2ng này do c hai phía, c phía nhà ñ9u tư nư6c ngoài và phía nư6c ti,p nh)n Trong các v7n ñ? kinh

t, xã hDi n.y sinh, có nhFng v7n ñ? chung x.y ra ñ i v6i t7t c các nư6c, có nhFng v7n ñ? mang tính ñ5c thù ch• n.y sinh S mDt s nư6c NhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI ñ i v6i t7t c các qu c gia (mang tính ph> bi,n) có thL kL ra như, t2o áp l*c c2nh tranh ñ i v6i các doanh nghi p c a nư6c ti,p nh)n; t2o ra m7t cân ñ i ngành, vùng kinh t,; chuyLn giá; chuyLn giao công ngh l2c h)u; ô nhiQm môi trưOng sinh thái; không ñáp ng các ñi?u ki n sinh ho2t và làm vi c cho ngưOi lao ñDng… Trong khi ñó, mDt s qu c gia còn có nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh mang tính ñ5c thù ñòi h‹i ph.i gi.i ñ i m5t và quy,t như, tranh ch7p lao ñDng, thâm h't thương m2i, ñ2o ñ c…

Các v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh nêu trên là t7t y,u, khó có thL áp ñ5t các hành ñDng ch quan nhŠm tri t tiêu t)n g c Cách duy nh7t là qu c gia ti,p nh)n ph.i có nhFng chính sách, bi n pháp thích h0p ñL gi.i quy,t, phòng ngfa nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh trong FDI mDt cách t i ưu nh7t và h2n ch, các tác ñDng

x7u c a chúng ðL gi.i quy,t hi u qu các v7n ñ? này, ñòi h‹i ph.i k,t h0p hài hòa

c v? hành ñDng và l0i ích c a nhà ñ9u tư, qu c gia, ñda phương và ngưOi dân, ñ†ng thOi phù h0p v6i các cam k,t và lu)t qu c t,

1.2 Nhang v_n ñc kinh t? xã h1i nTy sinh chung trong FDI g các nư@c

FDI làm n.y sinh hàng lo2t v7n ñ? v? kinh t, xã hDi do chính các nhà ñ9u tư nư6c ngoài và phía nư6c ti,p nh)n gây nên Tuy nhiên, lu)n án ch• ñi sâu nghiên

c u nhFng v7n ñ? n.y sinh tf b.n thân FDI và tf phía các nhà ñ9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài theo hai nhánh (nhFng v7n ñ? chung và nhFng v7n ñ? mang tính ñ5c thù), còn nhFng v7n ñ? kinh t, xã hDi n.y sinh tf phía nư6c ti,p nh)n ch• ñư0c ñ? c)p v6i góc ñD làm rõ thêm, toàn di n hơn các v7n ñ? nghiên c u (xem hình 1.1)

Trong quá trình thu hút và s& d'ng FDI, thưOng có nguy cơ làm n.y sinh các

v7n ñ? kinh t, xã hDi chung sau ñây:

1.2.1 T6o áp l c c6nh tranh ñ"i v i các doanh nghi'p c a nư c ti p nh3n ñ u tư

ð9u tư tr*c ti,p nư6c ngoài mDt m5t, t2o áp l*c buDc các doanh nghi p trong nư6c (nư6c ti,p nh)n ñ9u tư) ph.i ñ>i m6i ñL nâng cao năng l*c, kh năng c2nh tranh; m5t khác, gây ra c2nh tranh kh c li t, th)m chí không cân s c giFa các doanh nghi p FDI và các doanh nghi p trong nư6c

C lý lu)n và th*c tiQn ñ?u ch• ra rŠng, bên c2nh vi c khuy,n khích c2nh tranh thông qua tác ñDng lan to., FDI cũng có thL có tác ñDng ngư0c lên c2nh tranh Lall và Strenten (1977) ñã ti,n hành so sánh nhFng l0i th, c a doanh nghi p FDI v6i doanh nghi p c a nư6c ti,p nh)n ñ9u tư K,t qu cho th7y, các doanh nghi p FDI s& d'ng nhFng l0i th, v? v n, công ngh , trình ñD qu.n lý, tho thu)n v6i Chính ph ñL hưSng ưu ñãi tf phía nư6c nh)n ñ9u tư như là công c' hFu hi u trong c2nh tranh nhŠm t i ña hoá l0i nhu)n ði?u này d$n ñ,n s* c2nh tranh không cân

s c giFa doanh nghi p FDI và doanh nghi p c a nư6c ti,p nh)n [110]

Các doanh nghi p FDI thưOng có tăng trưSng và năng su7t lao ñDng cao hơn các doanh nghi p trong nư6c do nhFng kh năng và ti?m l*c v? v n, v? công ngh , v? trình ñD qu.n lý, kh năng ti,p c)n, thâm nh)p và mS rDng thd trưOng Thêm vào

ñó, các doanh nghi p FDI liên t'c ñưa ra thd trưOng nhFng s.n phsm, ddch v' m6i v6i ch7t lư0ng cao, có thương hi u uy tín, n>i ti,ng ðây là nhFng ti?m năng và th,

m2nh v n có c a các doanh nghi p FDI Trong khi ñó, các doanh nghi p c a nư6c ti,p nh)n còn ñang trong tình tr2ng thi,u v n ho5c s& d'ng v n không hi u qu., công ngh chưa cao, trình ñD ngu†n nhân l*c th7p, chưa có kh năng thích ng, ti,p c)n và h7p th' t t công ngh hi n ñ2i Không ít doanh nghi p trong nư6c dưOng

Hình 1.1: Nhang v_n ñc KTXH nTy sinh trong FDI

Ngu n: TEng h p c:a tác gi

Thâm h't cán cân thương m2i

Gây ô nhiQm môi trưOng

Các v7n ñ? xã hDi khác

M7t cân ñ i ngành, vùng kinh t,

Nhang v_n ñc chung

T2o áp l*c c2nh tranh

Không ñáp ng các ñi?u ki n sinh ho2t và làm vi c cho ngưOi lao ñDng

ChuyLn giao công ngh l2c h)u

ChuyLn giá

Như v$n còn loay hoay v6i vi c tìm cách ñ>i m6i dây chuy?n và công ngh s.n xu7t Vì v)y, thông thưOng các s.n phsm do các doanh nghi p trong nư6c t2o ra v6i ch7t lư0ng chưa cao, chưa ñáp ng ñư0c nhFng yêu c9u ngày càng cao c a các khách hàng, s.n phsm khó tiêu th' và do ñó r i ro trong ho2t ñDng s.n xu7t kinh doanh là khó tránh kh‹i

Trong n?n kinh t, thd trưOng, mS c&a và hDi nh)p kinh t, qu c t,, c2nh tranh vfa là quy lu)t, vfa là ñDng l*c thúc ñsy s.n xu7t, kinh doanh phát triLn Trong ñi?u ki n này, các doanh nghi p tham gia vào quá trình c2nh tranh ch• có ba con ñưOng l*a ch n: (1) bd phá s.n; (2) bd thôn tính trS thành chi nhánh, bD ph)n c a ñ i

th c2nh tranh và (3) ñ ng vFng trên thương trưOng, cùng t†n t2i và ti,p t'c c2nh tranh v6i ñ i th

Bên c2nh ñó, nhà ñ9u tư nư6c ngoài thưOng có chi,n lư0c, “mánh khoé” trong kinh doanh (l0i d'ng k” hS trong qu.n lý và s* chusn xác c a lu)t pháp, chính sách

c a nư6c ti,p nh)n) nhŠm chi,m lĩnh thd trưOng nư6c ti,p nh)n, làm nh hưSng không nh‹ ñ,n môi trưOng ñ9u tư như bán phá giá, tăng chi phí qu.ng cáo, c2nh tranh gay g;t, buôn l)u, tr n thu,, chuyLn ho2t ñDng ñ9u tư sang buôn bán thi,t bd, máy móc, phương ti n…, bi,n nư6c ti,p nh)n ñ9u tư thành nơi tiêu th' hàng hoá cho các doanh nghi p FDI ðây là y,u t có thL d$n ñ,n các ho2t ñDng lũng ño2n thd trưOng diQn ra sau ñó Các doanh nghi p trong nư6c chưa thích ng ñư0c có thL bd phá s.n và d$n ñ,n tình tr2ng ngưOi lao ñDng m7t vi c làm, gia tăng th7t nghi p

Áp l*c c2nh tranh tf các doanh nghi p FDI không ch• tác ñDng m2nh t6i các doanh nghi p c a nư6c ti,p nh)n, mà còn t2o áp l*c buDc chính ph nư6c ti,p nh)n ph.i c.i thi n môi trưOng ñ9u tư, ñ>i m6i chính sách thu hút FDI Lall và Streeten (1977) sau khi nghiên c u tác ñDng c a FDI t6i tăng trưSng và phát triLn kinh t, cho rŠng, s* xu7t hi n c a các doanh nghi p FDI, nh7t là các công ty xuyên và ña

qu c gia trong n?n kinh t, c a các nư6c ñang phát triLn có thL làm suy y,u quy?n ñi?u hành chính sách kinh t, c a Chính ph [110]

ðL tăng cưOng thu hút FDI, các qu c gia, nh7t là các qu c gia ñang phát triLn thưOng ñưa ra chính sách thu hút ñ9u tư v6i nhi?u ưu ñãi và như0ng bD ñ i v6i nhà

ñ9u tư nư6c ngoài L0i d'ng v7n ñ? này, các doanh nghi p FDI thưOng ñ5t ra nhFng ñòi h‹i yêu sách cao hơn các doanh nghi p trong nư6c ði?u ñó có thL gây ra nhFng khó khăn, t>n th7t ngoài ý mu n ñ i v6i nư6c ti,p nh)n ñ9u tư

Th*c t, cho th7y, các nhà ñ9u tư nư6c ngoài thưOng ñòi h‹i chính ph các nư6c gi.m thiLu s* can thi p vào các quan h kinh doanh Các nhà ñ9u tư ñòi h‹i quy?n t* ch cao và mu n tách bi t r2ch ròi giFa ho2t ñDng kinh doanh c a h v6i ho2t ñDng qu.n lý c a Nhà nư6c Song song, v6i các yêu sách này, các nhà ñ9u tư nư6c ngoài còn yêu c9u, th)m chí gây s c ép buDc chính ph nư6c sS t2i khi xây d*ng các lo2i văn b.n ho5c quy ñdnh có liên quan ñ,n quy?n l0i c a nhà ñ9u tư nư6c ngoài ñ?u c9n ph.i có ý ki,n tham v7n ngay tf ñ9u c a h Các ho2t ñDng thanh tra, kiLm tra, giám sát c a các cơ quan qu.n lý Nhà nư6c ñ i v6i ho2t ñDng

c a các nhà ñ9u tư c9n ph.i ñư0c th*c hi n công khai, minh b2ch và h2n ch, t i ña

ñL b.o ñ.m quy?n t* ch cao cho nhà ñ9u tư

Trong ñi?u ki n n,u các qu c gia ti,p nh)n ñ5c bi t ñ? cao vai trò c a FDI, thì x.y ra tình tr2ng thu hút FDI bŠng m i giá, theo “phong trào” và do ñó s™n sàng ñáp

ng các yêu c9u và ñi?u ki n do nhà ñ9u tư ñưa ra R t cuDc là vai trò c a Nhà nư6c, hi u l*c, hi u qu qu.n lý ñ i v6i ñ9u tư nư6c ngoài trS nên y,u kém và do

ñó m i thua thi t luôn thuDc v? nư6c ti,p nh)n ñ9u tư

1.2.2 T6o ra s m t cân ñ"i v cơ c u kinh t theo ngành, vùng c a nư c ti p nh3n ñ u tư

Cơ c7u kinh t, theo ngành là t> h0p các ngành h0p thành các tương quan t„

l , biLu hi n m i liên h tương quan t„ l giFa các ngành trong tfng thOi kỳ phát triLn c a n?n kinh t, qu c dân Cơ c7u kinh t, ngành ph.n ánh m c ñD nh7t ñdnh trình ñD phân công lao ñDng xã hDi c a n?n kinh t, và trình ñD phát triLn c a l*c lư0ng s.n xu7t Nét ñ5c trưng n>i b)t và cũng là bư6c ñDt phá ñ i v6i các qu c gia ñang phát triLn (qu c gia ñi sau) là thay ñ>i và ñi?u ch•nh m2nh m” cơ c7u các ngành kinh t, ði?u này ñư0c thL hi n S t„ tr ng các ngành công nghi p và xây d*ng, nông n lâm n ngư nghi p và ddch v' trong GDP và t„ tr ng nDi bD tfng ngành này

Cơ c7u kinh t, vùng thL hi n t„ tr ng c a các ngành công nghi p và xây d*ng, nông n lâm n ngư nghi p và ddch v' theo tfng vùng kinh t, c a ñda phương ho5c c a ñ7t nư6c

ðL t2o s* thay ñ>i m2nh m” c a cơ c7u kinh t, theo ngành và vùng lãnh th>, các qu c gia thi,u v n, tài nguyên thiên nhiên h2n h•p, công ngh và ngu†n nhân l*c S trình ñD th7p… n,u ch• d*a vào ngu†n l*c trong nư6c, thì vi c chuyLn ddch cơ c7u kinh t, r7t ch)m ch2p và khó ñ2t t i ưu trong môi trưOng c2nh tranh gay g;t Do v)y, FDI ñã và ñang là ngu†n v n là r7t c9n thi,t và ngày càng quan tr ng ñ i v6i s* phát triLn cũng như chuyLn ddch cơ c7u kinh t, S các qu c gia

V? th*c ch7t, FDI ch y,u là ñ9u tư c a tư nhân và sS hFu tư nhân ñưa vào nư6c ti,p nh)n, k,t h0p v6i nhFng ngu†n l*c nh7t ñdnh c a nư6c ti,p nh)n ñL t2o ra s.n phsm hàng hoá, th*c hi n các ddch v' kinh doanh Chính FDI góp ph9n quan

tr ng trong vi c t2o nên nhFng ngành ngh? m6i, giúp nư6c ti,p nh)n tfng bư6c tham gia vào phân công lao ñDng qu c t, và do ñó làm cho cơ c7u kinh t, có nhFng ñi?u ch•nh và thay ñ>i theo hư6ng t i ưu hơn

Nghiên c u c a Imad A Moosa (2002) cho th7y, V n FDI góp ph9n phát triLn các ngành có l0i th, so sánh, các ngành có l0i nhu)n cao và các ngành có kh năng c2nh tranh cao Tuy nhiên, n,u chính ph các nư6c không có ñdnh hư6ng t t dQ gây

và b trí cơ c7u kinh t, theo ngành và vùng lãnh th> Chính s* b7t c)p trong các

chính sách thu hút ñ9u tư, tính ñDng và h,t s c linh ho2t trong chi,n lư0c c a nhà ñ9u tư d$n ñ,n nhFng phát sinh gây lúng túng, khó khăn và b7t c)p trong xây d*ng

và th*c hi n cơ c7u ñ9u tư c a nư6c ti,p nh)n Nhà ñ9u tư thưOng ch• t)p trung ñ9u

tư vào mDt s ngành công nghi p và ddch v' mà h có th, m2nh ho5c vào nhFng nơi

mà h có thL t)n d'ng tri t ñL ñư0c các ngu†n l*c t2i chb phong phú, ña d2ng và giá r˜ ði?u này làm xu7t hi n tình tr2ng m7t cân ñ i trong cơ c7u ñ9u tư theo ngành, vùng kinh t, Trên th*c t,, ngành có công ngh cao và vùng có ñi?u ki n khó khăn, khan hi,m ngu†n l*c r7t khó thu hút FDI ðây là bài toán khó ñ i v6i các nư6c ti,p nh)n hư6ng t6i hình thành cơ c7u ngành, kinh t, vùng kinh t, h0p lý hơn

1.2.3 Xu t hi'n tình tr6ng chuy?n giá trong n i b các công ty xuyên qu"c gia

Sau khi nghiên c u tác ñDng c a FDI t6i tăng trưSng và phát triLn kinh t,, Lall và Streeten (1977) có nh)n ñdnh, chính s* hi n di n c a các công ty xuyên

và ña qu c gia (TNCS và MNCS) trong n?n kinh t, c a các nư6c ñang phát triLn

có thL d$n ñ,n mDt s tác ñDng không mong mu n trong quá trình th*c hi n FDI như v7n ñ? chuyLn giá, nh hưSng không t t ñ,n môi trưOng và làm gi.m kh năng c2nh tranh [110]

ðL né tránh s* kiLm soát ngo2i h i ho5c tr n thu,, các TNC và MNC thưOng

áp d'ng các chính sách chuyLn giá ñL thu l0i nhu)n Vi c th*c hi n m2nh m” các giao ddch, mua bán nDi bD trong các công ty này t2o ñi?u ki n cho h áp ñ5t m c giá quá cao ho5c quá th7p ñ i v6i các s.n phsm Không ít các doanh nghi p thuDc chi nhánh các TNC và MNC l0i d'ng các sơ hS trong chính sách và qu.n lý c a nư6c ti,p nh)n ñ9u tư ñL th*c hi n vi c chuyLn giá bŠng cách nâng giá ñ9u vào, h2 giá ñ9u ra nhŠm hưSng m c chênh l ch giá ngay tf bên ngoài ðL ñ2t m'c ñích này, các thi,t bd, nguyên v)t li u, linh ki n, ph' tùng… v6i tư cách là nhFng y,u t ñ9u vào c a s.n xu7t ñư0c công ty m• cung c7p v6i giá cao cho các công ty con S nư6c ti,p nh)n làm tăng chi phí, gi.m l0i nhu)n, th)m chí gây ra các kho.n lb trong các công ty con Tình tr2ng này làm cho nư6c ti,p nh)n ñ9u tư có thL m7t ñi mDt kho.n ti?n thu, l6n tf phía các doanh nghi p có v n ñ9u tư nư6c ngoài (n,u lu)t pháp, chính sách không ñ9y ñ , thi,u ñ†ng bD, qu.n lý y,u…), ñ†ng thOi làm gi.m l0i ích ngưOi tiêu dùng nư6c ti,p nh)n do ph.i mua hàng v6i m c giá cao

Thêm vào đĩ, các doanh nghi p cĩ v n đ9u tư nư6c ngồi cịn cĩ nhFng biLu

hi n và hành vi tr n thu, C' thL, các doanh nghi p này thưOng l0i d'ng nhFng k”

hS trong qu.n lý S nư6c ti,p nh)n đL th*c hi n các hành vi gian l)n thương m2i, gian l)n trong h2ch tốn s.n xu7t kinh doanh Chˆng h2n, các nhà đ9u tư thưOng khai lb trên s> sách k, tốn, nhưng lãi trên th*c t, ðây là hi n tư0ng “lb o” đư0c các nhà đ9u tư nư6c ngồi l0i d'ng cùng v6i nhi?u hành vi khác đL tr n thu,, nhO

đĩ ki,m đư0c kho.n l0i b7t chính

Theo nghiên c u c a Clemens Fuest và Adine Riedel (2009) thuDc Trung

tâm Thu, Doanh nghi p, ð2i h c Oxford v? vi c đi?u chuyLn l0i nhu)n c a các t)p đồn ra kh‹i các nư6c đang phát triLn Ho2t đDng này cĩ thL bao g†m c vi c tránh đánh thu, và vi c tr n thu, (b7t h0p pháp) Thơng qua phân tích giá thương m2i

qu c t, th7y rŠng giá hàng hĩa nh)p khsu vào các nư6c đang phát triLn bd đsy lên quá cao, trong khi đĩ, giá hàng hĩa xu7t khsu tf các nư6c này l2i bd đánh xu ng th7p mDt cách gi t2o Như v)y, thu nh)p đư0c t2o ra S các nư6c đang phát triLn đã đư0c chuyLn ddch sang các nư6c phát triLn Vi c bĩp méo giá c thương m2i cĩ thL làm gia tăng thương m2i v6i c các bên khơng liên quan (nơi các nhà xu7t khsu và nh)p khsu thơng đ†ng v6i nhau) và các bên liên quan (trong nDi bD các t)p đồn đa

qu c gia) S li u ư6c tính v? th7t thu thu, tf nhFng thu nh)p này S các nư6c đang phát triLn do vi c đi?u chuyLn l0i nhu)n vào kho.ng 35 n 160 t„ USD mDt năm [15]

Tĩm l2i, chuyLn giá cĩ thL đư0c th*c hi n theo các hình th c cơ b.n sau đây:

n Nâng cao giá tr3 v n gĩp

ðây là hình th c chuyLn giá truy?n th ng Vi c đdnh giá cao tài s.n gĩp

v n (máy mĩc, thi,t bd…) trong các doanh nghi p 100% v n nư6c ngồi giúp doanh nghi p này kh7u hao nhanh hơn, gi.m b6t r i ro và trì hỗn nDp thu, trong mDt s năm đ9u Cịn các doanh nghi p liên doanh, vi c đdnh giá cao tài s.n v n gĩp l2i mang đ,n cho bên gĩp v n đĩ s* quy,t đdnh m2nh hơn trong liên doanh, l0i nhu)n hàng năm đư0c chia l6n hơn và khi k,t thúc h0p đ†ng đư0c thu h†i tài s.n nhi?u hơn

n Nh=p khSu nguyên v=t li(u ñ u vào giá cao tT bên liên k$t hoLc công ty mU "

nư c ngoài

ðây là hình th c chuyLn mDt ph9n l0i nhu)n tf công ty con sang công ty m• thông qua vi c thanh toán nguyên v)t li u ñ9u vào nh)p khsu tf công ty m• ho5c bên liên k,t S nư6c ngoài v6i giá cao Tf ñó làm cho chi phí ñ9u vào c a công ty con tăng lên, l0i nhu)n gi.m xu ng và thu, thu nh)p doanh nghi p gi.m

ñi Trong khi ñó, công ty m• S nư6c ngoài bán ñư0c giá cao, doanh thu và l0i nhu)n ñ?u tăng

n HI th p giá bán hàng hóa d3ch vP cho công ty mU hoLc công ty liên k$t " nư c ngoài

ðây là hình th c chuyLn l0i nhu)n tf bên bán sang bên mua thông qua vi c tính giá bán th7p Hình th c này khi,n cho kho.n thu, ph.i nDp c a c bên mua và bán gi.m ñi n,u thu, su7t bên mua th7p

n Tài tr bOng nghi(p vP vay tT công ty mU

Hình th c này ñư0c th*c hi n thông qua vi c dùng ngu†n v n vay tf công ty m• ñL tài tr0 cho tài s.n c ñdnh thay vì tăng v n góp c a công ty m• vào công ty con Như v)y, l0i nhu)n c a công ty con ñư0c chuyLn v? công ty m• dư6i d2ng lãi vay

n Khai tăng chi phí ñào t2o, thuê chuyên gia, tư v7n

Các công ty liên doanh có thL nh)n chuyên gia, tư v7n tf công ty m• thông qua các h0p ñ†ng tư v7n hay thuê trung gian v6i chi phí r7t cao Bên c2nh ñó, vi c c& lao ñDng sang h c t)p t2i công ty m• cũng ñư0c tính chi phí cao nhŠm tăng chi phí công ty con chuyLn v? công ty m• thu l0i dư6i danh nghĩa kinh phí ñào t2o và phí ddch v' Lo2i hình này r7t khó xác ñdnh s lư0ng và ch7t lư0ng ñL xác ñdnh chi phí h0p lý

T7t c các hi n tư0ng và hành vi như trên ñ?u là nhFng nguyên nhân quan

tr ng làm thi t h2i và gi.m l0i ích cho các nư6c ti,p nh)n ñ9u tư và gây ra tình tr2ng c2nh tranh không bình ñˆng, không minh b2ch giFa các nhà ñ9u tư nư6c ngoài

và các nhà ñ9u tư trong nư6c

1.2.4 Chuy?n giao công ngh' l6c h3u

Nhà ñ9u tư nư6c ngoài thưOng có nhi?u l0i th, so v6i các nư6c ti,p nh)n ñ9u

tư MDt trong nhFng l0i th, ñó là các phát minh, sáng ch,, công ngh , bí quy,t công ngh và n;m b;t các thông tin v? thd trưOng công ngh

ðL ñ>i m6i công ngh theo hư6ng tiên ti,n, hi n ñ2i, các nhà ñ9u tư thưOng

ch ñDng chuyLn giao công ngh trư6c ñó ra nư6c ngoài cho nư6c ti,p nh)n ho5c cho các doanh nghi p khác Trong khi ñó, các nư6c ñang phát triLn trong quá trình th*c hi n công nghi p hoá, hi n ñ2i hoá thưOng ít chú ý ñ,n vi c t2o ra công ngh m6i cho chính mình ho5c không có ñi?u ki n, kh năng th*c hi n Trên th*c t,, các nư6c này thưOng s& d'ng con ñưOng nh)p khsu ho5c thông qua thu hút FDI ñL ñ>i m6i công ngh Tuy nhiên, không ít qu c gia do g5p ph.i nhFng khó khăn v? tài chính, ñ5c bi t là ngo2i t , nên ch y,u th*c hi n thông qua FDI ñL có công ngh theo m'c tiêu ñ5t ra L0i d'ng nhFng khó khăn c a nư6c ti,p nh)n và s* chưa ch5t ch” c a chính sách, năng l*c qu.n lý h2n ch,, s* thi,u am hiLu thd trưOng, giá c công ngh và kt năng ñàm phán, ký k,t h0p ñ†ng v? công ngh , nên các nhà ñ9u tư nư6c ngoài thưOng r7t ch ñDng trong vi c chuyLn giao công ngh vào nư6c ti,p nh)n

Các qu c gia ñang và kém phát triLn, do yêu c9u ph.i ñsy nhanh nhdp ñD phát triLn, trong khi trình ñD và năng l*c công ngh th7p, th)m chí l2c h)u so v6i nhi?u qu c gia khác, nên thưOng ch7p nh)n công ngh b)c trung, công ngh trung gian, th)m chí công ngh ñã l2c h)u qua nhi?u th, h S nư6c ñ9u tư, nhưng v$n là

“m6i”, “cao”, ch7p nh)n ñư0c S nư6c mình Chính s* thi,u hiLu bi,t v? công ngh , không n;m b;t kdp thOi, chính xác v? thông tin ñ i v6i thd trưOng công ngh , cùng v6i chính sách thu hút FDI, thu hút công ngh không thích h0p và thi,u hi u qu

c a nư6c ti,p nh)n t2o ñi?u ki n thu)n l0i cho các nhà ñ9u tư nư6c ngoài chuyLn giao công ngh l2c h)u v6i giá cao vào trong nư6c Hơn nFa, nhà ñ9u tư nư6c ngoài còn có xu hư6ng chuyLn giao công ngh l2c h)u ñL ti,p t'c kéo dài vòng ñOi c a công ngh , ti,p t'c thu l0i nhu)n tf công ngh l2c h)u trên thd trưOng nư6c ti,p nh)n Quá trình th*c hi n d* án FDI v6i công ngh l2c h)u và giá cao d$n ñ,n h