Mục tiêu nghiên cứu của luận văn nhằm làm rõ mối quan hệ giữa báo chí và luật pháp, khảo sát thực trạng những bất cập, hạn chế của BĐT trong việc đưa tin pháp luật, từ đó tìm hiểu nguyên nhân và đề xuất các giải pháp và khuyến nghị tới các cơ quan quản lý báo chí và cơ quan báo chí nhằm khắc phục tình trạng này.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
HÀ TUẤN ANH
NHỮNG HẠN CHẾ TRONG VIỆC ĐƯA TIN PHÁP LUẬT
TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ HIỆN NAY
Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học
Mã số: 60 32 01 01
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Duy Thông
HÀ NỘI - 2016
Trang 2MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 7
1 Tính cấp thiết của đề tài 7
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 9
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 11
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 12
5 Phương pháp nghiên cứu 12
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 13
7 Kết cấu của luận văn 14
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC ĐƯA TIN PHÁP LUẬT TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ 16
1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 16
1.1.1 Báo điện tử 16
1.1.2 Hạn chế 17
1.1.3 Pháp luật và thông tin pháp luật 18
1.2 Mối quan hệ giữa báo chí và pháp luật 19
1.2.1 Hoạt động của báo chí trong khuôn khổ pháp luật 19
1.2.2 Vai trò của báo chí trong việc đưa tin pháp luật 23
1.2.3 Nhiều báo điện tử mở chuyên mục pháp luật theo nhu cầu người đọc………
…… 24
1.3 Ưu điểm và khuyết điểm của báo điện tử trong việc thông tin pháp luật 26
Trang 31.3.1 Những ưu điểm của báo điện tử trong việc thông tin pháp luật 26 1.3.2 Những khuyết điểm của báo điện tử trong việc thông tin pháp luật 29
1.4 Những lỗi sai của báo điện tử và yêu cầu, tiêu chí để thực hiện tuyên
truyền tốt về thông tin pháp luật trên báo điện tử 31
1.4.1 Những lỗi sai của báo điện tử 31 1.4.2 Tiêu chí để thực hiện tuyên truyền tốt thông tin pháp luật trên báo điện tử Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2: NHỮNG HẠN CHẾ CƠ BẢN CỦA BÁO ĐIỆN TỬ TRONG
VIỆC ĐƯA TIN PHÁP LUẬT Error! Bookmark not defined
2.1 Khái quát về ba tờ báo điện tử khảo sát: Vietnamnet, Tri thức trực tuyến,
Pháp luật Việt Nam điện tử Error! Bookmark not defined
2.1.1 Báo Vietnamnet Error! Bookmark not defined 2.1.2 Báo Tri thức trực tuyến Error! Bookmark not defined 2.1.3 Báo Pháp luật Việt Nam điện tử Error! Bookmark not defined
2.2 Hạn chế về mặt nội dung Error! Bookmark not defined
2.2.1 Các bài phản biện, phân tích sâu về các chính sách, pháp luật của Nhà nước tần suất xuất hiện trên trang còn mỏng 37 2.2.2 Ít bài viết tuyên truyền pháp luật hay về gương sáng thực hiện theo
Hiến pháp, pháp luật của Nhà nước………41
2.2.3 Đưa tin dày đặc về những vụ thảm án nghiêm trọngError! Bookmark
not defined
2.2.4 Lạm dụng đưa tin pháp luật để tuyên truyền bạo lực, đồi trụy, chiều theo thị hiếu lệch lạc của một bộ phận độc giả Error! Bookmark not defined 2.2.5 Vi phạm tính chân thật và đời tư cá nhân Error! Bookmark not defined
Trang 42.2.6 Thông tin thiếu trung thực, thiếu thẩm địnhError! Bookmark not defined
2.3 Hạn chế về mặt hình thức Error! Bookmark not defined
2.3.1 Lỗi sai chính tả, sai chú thích ảnh, sai tênError! Bookmark not defined
2.3.2 Sử dụng từ ngữ giật gân, câu khách Error! Bookmark not defined 2.3.3 Sử dụng hình ảnh mang tính chất bạo lực, không trung thực Error!
Bookmark not defined
2.4 Vi phạm bản quyền và lỗi nghiệp vụ Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3: NGUYÊN NHÂN CỦA CÁC HẠN CHẾ VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP, KHUYẾN NGHỊ VỀ VIỆC ĐƯA TIN PHÁP LUẬT TRÊN BÁO
ĐIỆN TỬ Error! Bookmark not defined
3.1 Nguyên nhân của những hạn chế trong việc đưa tin pháp luật trên báo
điện tử Error! Bookmark not defined
3.1.1 Chuyên môn nghiệp vụ của người đưa tinError! Bookmark not defined
3.1.2 Nhận thức về tôn chỉ, mục đích của cơ quan báo chí chưa sâu sắc, đầy đủ Error! Bookmark not defined 3.1.3 Sức ép của sự chạy đua thông tin giữa các cơ quan báo chí Error!
Bookmark not defined
3.2 Đề xuất các giải pháp khắc phục những bất cập, hạn chế của việc đưa tin
pháp luật trên báo điện tử Error! Bookmark not defined
3.2.1 Nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Error! Bookmark not defined
Trang 53.2.2 Tăng cường chế tài đối với việc đăng tải những thông tin giật gân, câu khách ; Khen thưởng các sản phẩm chất lượngError! Bookmark not
defined
3.2.3 Giáo dục quan điểm của cơ quan báo chí, cơ quan chủ quản đối với các vụ việc pháp luật Error! Bookmark not defined
3.3 Khuyến nghị đối với các cơ quan quản lý và cơ quan báo chí Error!
Bookmark not defined
3.3.1 Hành lang pháp lý phù hợp với xu thế phát triển của báo điện tử
Error! Bookmark not defined
3.3.2 Có kế hoạch đào tạo nghiệp vụ báo chí cũng như hiểu biết pháp luật đối với người làm báo Error! Bookmark not defined 3.3.3 Có chế tài hợp lý đối với những văn bản pháp luật liên quan đến việc thực hiện Luật báo chí Error! Bookmark not defined 3.3.4 Nâng cao nhận thức của công chúng báo chíError! Bookmark not
defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 32
PHỤ LỤC
Trang 6DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, giờ đây độc giả có thể dễ dàng tiếp nhận thông tin mọi lúc, mọi nơi khi có điện thoại cầm tay và
có kết nối Internet Tuy nhiên, trong môi trường thông tin đa dạng, phức tạp
và nhiều chiều như hiện nay, người đọc rất cần có được những thông tin chính
xác, có giá trị trên báo chí
Việc báo điện tử (BĐT) ở Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ cho thấy một loại hình truyền thông mới đang chiếm ưu thế trong làng truyền thông hiện nay của nước ta Theo số liệu từ Hội nghị báo chí toàn quốc năm
2015, cả nước hiện có 857 cơ quan báo chí, với 18.000 nhà báo được cấp thẻ
Số người làm việc trong lĩnh vực báo chí có khoảng trên 35.000 người, phần lớn có trình độ đại học, cao đẳng trở lên
Tuy nhiên, bên cạnh những thông tin tốt, đúng, trúng, hay và có tính chất dẫn dắt, vẫn còn một số sai sót, cẩu thả, thiếu nghiêm túc của một số tờ
Trang 8báo khi đưa tin về pháp luật Có tờ vẫn nhấn mạnh vào các vụ việc, trọng án, các sự việc gây chấn động, tò mò, đôi khi tuyên truyền bạo lực nhiều hơn là tuyên truyền các giá trị tốt đẹp để người đọc tin vào công lý cũng như có những hành vi chuẩn mực đúng đắn Những biểu hiện đó ảnh hưởng nghiêm trọng tới uy tín của giới báo chí, đồng thời tạo thêm “giáo trình tội phạm”, đem đến cho giới trẻ cách nhìn lệch lạc, vô cảm trước nỗi đau của người khác
Trong 5 năm (2010 -2015), cả nước có 242 lượt cơ quan báo chí bị xử
lý vi phạm với số tiền hơn 4,6 tỷ đồng Đáng lưu ý, giai đoạn này cơ quan quản lý đã thu hồi 121 thẻ nhà báo, trong đó có 95 thẻ thu hồi do cơ quan báo chí dừng hoạt động và 26 trường hợp bị thu thẻ do có vi phạm
Riêng năm 2015, BTTTT đã xử lý hành chính 37 cơ quan báo chí vi phạm với số tiền phạt hơn 1,5 tỷ đồng Theo ông Nguyễn Thanh Lâm, Cục trưởng Cục Phát thanh Truyền hình và Thông tin điện tử, những sai sót trong tác nghiệp báo chí ở thời điểm nào cũng có Do công nghệ thông tin bùng nổ cộng thêm thói quen của người đọc có sự thay đổi khiến báo chí cũng có giai đoạn mất phương hướng trong việc đi tiếp thế nào, nên họ đưa ra nhiều thử nghiệm mới, cách làm mới với hy vọng sẽ thu hút, giữ chân người đọc
Chính những việc đi quá đà, cách làm chưa chuẩn mực nên dẫn đến việc giật tít khác với nội dung bài viết, giật tít thiếu trách nhiệm, sai bản chất
sự việc, dùng những từ mạnh để làm sao kéo người đọc vào trang báo
Một lý do nữa theo ông Nguyễn Thanh Lâm: “Nhiều tờ báo sống bằng
số lượng view và được chia sẻ doanh thu quảng cáo từ những công ty đang làm chủ môi trường mạng toàn cầu như: Google, Facebook… Do đó, có một
xu hướng là bằng mọi giá phải có nhiều view (kể cả bị phạt), biết giật tít không đúng nhưng vẫn làm
Trang 9Ở một khía cạnh khác, một bộ phận các cơ quan báo chí hoặc một bộ phận nhà báo, phóng viên do thiếu kinh nghiệm, chưa hiểu thấu đáo một vấn
đề, nhưng do chạy theo sức ép đưa tin nhanh nên tìm cách để đưa vấn đề lên công luận trong thời gian ngắn nhất, dẫn đến cách làm báo cẩu thả, chụp mũ, nâng quan điểm
Năm 2015, hàng loạt các vấn đề được đặt ra như việc triển khai thực hiện Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025; hoàn thiện dự thảo Luật Báo chí để Quốc hội thông qua; đồng thời có kế hoạch xây dựng các văn bản hướng dẫn Luật, phổ biến nội dung của Luật Báo chí khi được Quốc hội thông qua cũng như thực hiện nghiêm những chỉ đạo, định hướng tuyên truyền các vấn đề phức tạp, nhạy cảm theo Quy định 157 của Ban Bí thư (khóa X)… Tuy nhiên, tác giả luận văn nhận thấy các cơ quan quản lý báo chí cũng như những người làm báo còn nhiều trăn trở bởi văn bản, chế định luật liên quan chưa theo kịp tốc độ phát triển của mạng Internet
và BĐT
Xã hội luôn vận động và thay đổi, điều đó cũng đòi hỏi những người làm công tác trong lĩnh vực báo chí cũng phải tự mình đưa ra được những thông điệp, phát hiện, đúc kết có giá trị cho người đọc Nếu nhà báo làm tốt việc này, xã hội luôn luôn cần nhà báo Tuy nhiên, trên thực tế không phải cơ quan báo chí và nhà báo nào cũng luôn đi đúng hướng, đặc biệt trong lĩnh vực pháp luật
Xuất phát từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Những hạn chế trong việc đưa tin pháp luật trên báo điện tử hiện nay” Luận văn sẽ giúp các
cơ quan báo chí, phóng viên nhận biết những khuyết điểm trong việc đưa tin pháp luật để từ đó đề xuất những hướng điều chỉnh phù hợp hơn
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trang 10Tác giả luận văn nhận thấy đây là vấn đề khoa học không mới nhưng luôn có tính thời sự bởi sự phát triển của báo chí và những nội dung thông tin trong đó luôn linh hoạt Nghiên cứu vấn đề này đồng nghĩa với việc tác giả nghiên cứu phải có thêm mối liên hệ đối với những vấn đề khác liên quan như: Luật pháp báo chí, quản lý báo chí, loại hình BĐT, thông tin pháp luật…
Có nhiều sách chuyên đề, sách tham khảo, nhiều công trình khoa học
về vấn đề này Tuy nhiên, tác giả luận văn xin được đề cập đến một vài công trình liên quan Từ những vấn đề đó, tác giả luận văn sẽ tạo nên mối liên kết để giải quyết vấn đề được đặt ra trong luận văn của mình
Về luật pháp báo chí, những vấn đề báo chí được đưa tin hay không đưa tin, việc thực hiện pháp luật về báo chí, quản lý báo chí, đạo đức nghề
báo có những công trình: Quản lý Nhà nước và pháp luật về báo chí của
PGS.TS Lê Thanh Bình, Ths Phí Thị Thanh Tâm (Nhà xuất bản Văn hóa
Thông tin, 2009); Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam hiện nay của
TS Nguyễn Trí Nhiệm; Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông
hiện đại của TS Nguyễn Thành Lợi (Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông,
2014) Tác giả luận án cũng như tác giả các cuốn sách trên tập trung nghiên cứu về quy tắc tác nghiệp của nhà báo, dựng lên một cách đánh giá toàn diện
về đạo đức nghề báo hiện nay, trong đó có cả ở loại hình BĐT Ngoài ra, các tác giả có đề cập đến phương thức tác nghiệp của nhà báo trong môi trường Internet phát triển
Về nghiên cứ u BĐT và đưa tin pháp luật trên báo chí nói chung có một
số đề tài sau:
- Trần Thị Thu Trang, Cạnh tranh thông tin trên báo mạng điện tử Việt
Nam hiện nay, Luận văn thạc sĩ báo chí học, 2012 Luận văn tập trung đưa ra
các nội dung về thực trạng chạy đua thông tin và hạn chế của quá trình chạy
Trang 11đua thông tin đó Từ đó, tác giả đề xuất giải pháp khắc phục những nhược điểm còn tồn tại khi cạnh tranh thông tin của BĐT
- Káp Thành Long, Kỹ năng xử lý đề tài pháp luật trên báo in hiện nay,
Luận văn thạc sĩ Truyền thông đại chúng, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn trình bày về đề tài pháp luật và kỹ năng xử lý đề tài pháp luật trên báo in hiện nay; công việc của một phóng viên theo dõi mảng đề tài pháp luật; các vấn đề đặt ra đối với phóng viên khi xử lý thông tin về đề tài pháp luật; các cơ sở pháp lý ràng buộc và có ảnh hưởng đến công việc của phóng viên Tác giả đưa ra một số khuyến nghị, đề xuất về những bất cập trong việc bảo vệ phóng viên khi tác nghiệp, các vấn đề cần thay đổi trong việc quản lý, điều động phóng viên khi theo dõi mảng đề tài pháp luật nói chung và phóng viên làm điều tra nói riêng
- Sầm Vũ Thắng, Phương hướng thực hiện đề tài pháp luật trên báo
mạng điện tử, Luận văn thạc sĩ, 2010, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn này bước đầu kiến giải những vấn đề mang tính chất cơ sở lý luận về việc thực hiện đề tài pháp luật trên báo mạng điện tử như: Các thuật ngữ, khái niệm liên quan đến đề tài, vai trò và tầm quan trọng của thông tin pháp luật trên báo mạng điện tử, cơ sở thực hiện đề tài pháp luật trên báo mạng điện tử…
Có thể khẳng định rằng, mặc dù nghiên cứu về BĐT và những vấn đề luật pháp báo chí đã có những đề tài tiền nhiệm, nhưng đây là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu kỹ lưỡng, cụ thể riêng về những mặt hạn chế trong việc đưa tin pháp luật trên BĐT hiện nay
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài
Trang 12Trên cơ sở hệ thống hóa những vấn đề lý luận báo chí (đặc biệt là BĐT), làm rõ mối quan hệ giữa báo chí và luật pháp, khảo sát thực trạng những bất cập, hạn chế của BĐT trong việc đưa tin pháp luật, từ đó tìm hiểu nguyên nhân và đề xuất các giải pháp và khuyến nghị tới các cơ quan quản lý
báo chí và cơ quan báo chí nhằm khắc phục tình trạng này
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
- Luận văn hệ thống hóa các vấn đề lý luận về báo chí, đặc biệt là BĐT,
làm rõ mối quan hệ giữa báo chí và pháp luật; chỉ ra thế mạnh và điểm yếu của BĐT trong việc đưa tin pháp luật, đặc biệt là xác định tiêu chí để BĐT
truyền thông tốt về vấn đề pháp luật
- Luận văn chỉ ra những hạn chế cơ bản của 3 tờ BĐT trong diện khảo
sát
- Trên cơ sở phân tích nguyên nhân hạn chế, luận văn đề xuất giải pháp,
khuyến nghị nhằm khắc phục tình trạng trên
4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Những hạn chế trong việc đưa tin pháp luật trên BĐT hiện nay
Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu những tin, bài trên
trang Pháp luật ở 3 tờ BĐT là Vietnamnet, Tri thức trực tuyến và Pháp luật
Việt Nam điện tử từ tháng 10/2014 đến tháng 10/2015
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu ta ̀ i liê ̣u: Tác giả sưu tầm, hệ thống hóa các
tài liệu, công trình nghiên cứu, sách giáo khoa, sách chuyên khảo, các bài báo
Trang 13khoa học,… có liên quan đến đề tài để tạo dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho vấn đề nghiên cứu
- Phương pháp thống kê: Dùng để thống kê tài liệu, con số, sự kiện, dữ
liệu
- Phương pháp phân tích thông điệp báo chí và phương pháp nghiên cứu trường hợp: Ở phương pháp này, tác giả chủ yếu chọn các tin, bài trong
mục pháp luật của 3 tờ BĐT VNN, PLVN và TTTT Ngoài ra, một số tin, bài
liên pháp luật nằm rải rác ở mục Thời sự cũng được lọc ra để đưa vào diện khảo sát
- Phương pháp phỏng vấn nhóm và phỏng vấn sâu: Tác giả luận văn phỏng
vấn một số nhóm phóng viên, cộng tác viên để lọc ra các ý mấu chốt của vấn đề nghiên cứu Ngoài ra còn trực tiếp thực hiện các cuộc phỏng vấn sâu với nhà báo lâu năm, lãnh đạo cơ quan quản lý báo chí trong việc định hướng thông tin pháp luật trên báo chí, tiêu chí đối với tin, bài pháp luật Từ đó rút ra nhận xét về hạn chế của BĐT trong việc đưa tin pháp luật nhìn từ cấp độ quản lý
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
- Đối với công tác nghiên cứu: Luận văn sẽ bổ sung một phần lý thuyết
về cách thức thông tin trong mảng tin pháp luật - mảng nội dung đang có sức hút mạnh mẽ và quan trọng trong đời sống báo chí hiện nay Đồng thời qua đó đánh giá ưu điểm, đặc biệt là phần hạn chế của những thông tin này Lý giải nguyên nhân cũng như tìm ra hướng khắc phục của những hạn chế đó
Luận văn cũng đồng thời bổ sung thêm một phần lý thuyết về sự phát triển của loại hình BĐT và những ảnh hưởng của loại hình đó đối với cách thức đưa tin truyền thống của nhà báo, đặc biệt là đối với thông tin về mảng pháp luật Gợi ý cách thức để việc đưa thông tin pháp luật trên BĐT có thể thay đổi, đáp ứng được với nhu cầu thông tin của công chúng báo chí nhưng
Trang 14đảm bảo đúng luật hiện hành, đồng thời đảm bảo sự nhân văn của thông tin báo chí
- Đối với công tác giảng dạy báo chí: Luận văn sẽ bổ sung vào đó
những góc nhìn mới về BĐT và đề tài pháp luật trên BĐT Việt Nam hiện nay Cung cấp thêm luận cứ, luận chứng, ví dụ thực tiễn về những hạn chế trong việc đưa tin pháp luật trên BĐT hiện nay Đây sẽ được xem như một nguồn tài liệu phong phú cho sinh viên chuyên ngành báo chí có thể tham khảo cũng như học tập kinh nghiệm từ thực tiễn làm báo
Ý nghĩa về mặt thực tiễn của luận văn còn được thể hiện ở chỗ, nó góp phần hữu ích trong hoạt động báo chí cụ thể, giúp cho những người đang làm báo, các cơ quan quản lý báo chí nhìn thấy những hạn chế thực tiễn của quá trình thông tin mảng đề tài pháp luật Nhìn rõ những hạn chế đó xuất phát từ đâu và nêu lên những hướng khắc phục cụ thể đối với các nhà báo
- Đối với lãnh đạo một số cơ quan báo chí và người quản lý báo chí:
Nghiên cứu góp phần tạo ra cái nhìn khách quan chân thực về sự phát triển của mảng thông tin pháp luật trên BĐT Giúp họ có sự chỉ đạo định hướng thông tin phù hợp để hạn chế ít nhất những thông tin sai, xử lý nhiễu thông tin mạng và đặc biệt có thái độ nghiêm túc trước việc chọn cách ứng xử, cách thông tin pháp luật phù hợp Cũng như khuyến nghị những chính sách về pháp luật nói chung, luật pháp báo chí nói riêng để thông tin pháp luật trên báo chí có hiệu quả
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn được kết cấu làm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về việc đưa tin pháp luật trên báo điện tử
Trang 15Chương 2: Những hạn chế cơ bản của báo điện tử trong việc đưa tin pháp luật
Chương 3: Nguyên nhân của các hạn chế và đề xuất giải pháp, khuyến nghị về việc đưa tin pháp luật trên báo điện tử
Trang 16CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC ĐƯA TIN
PHÁP LUẬT TRÊN BÁO ĐIỆN TỬ 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài
1.1.1 Báo điện tử
Khi Internet ra đời và phát triển, báo chí đã biết tận dụng cơ hội này để thu thập và truyền bá thông tin Do đó, sự xuất hiện của BĐT là xu thế tất yếu của thời đại
Hiện nay, việc sử dụng thuật ngữ định danh loại hình báo chí mà thông tin được truyền tải và tiếp nhận qua mạng Internet vẫn chưa thống nhất và là vấn đề đang được tranh cãi Trên thế giới loại hình này có nhiều tên gọi khác nhau như online newspaper (báo chí trên mạng/ trực tuyến), e - journal (electronic journal - báo chí điện tử), e - zine ( electronic magazine - tạp chí điện tử)…
Còn ở Việt Nam, loại hình này vẫn được mọi người gọi bằng các tên khác nhau như: BĐT, báo mạng, báo online hay báo trực tuyến
Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999 do Quốc hội ban hành trong đó Điều 3, Chương 1 quy định rõ: “Báo chí nói trong luật này là báo chí Việt Nam bao gồm: Báo in (báo, tạp chí, bản tin thời
sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các biện pháp khác nhau), BĐT (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài”
Tiếp đó, Nghị định số 51/2002/NĐ - CP, Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật báo chí cũng đã nêu rõ tại: “Điều 1: Giải thích từ ngữ: “Mục 1 Báo chí
là tên gọi chung đối với các loại hình báo in, báo hình, báo nói, báo điện tử”; Mục 5 Báo điện tử là tên gọi loại hình báo chí thực hiện trên mạng thông tin máy tính (Internet, Intranet)”
Trang 17Và cũng từ cách gọi này mà văn bản pháp lý của Bộ Văn hoá - Thông tin cấp cho các báo tr ực tuyến đầu tiên ở Việt Nam gọi là “Giấy phép hoạt động báo điện tử” [28]
Sau khi BĐT được chính thức công nhận là một loại hình báo chí, hàng
loạt các tờ được ra đời Mở đầu là Tạp chí Quê hương - tờ tạp chí của Ủy ban
về người Việt Nam ở nước ngoài trực thuộc Bộ Ngoại giao, phát hành số đầu tiên vào ngày 6/2/1997, chính thức khai trương ngày 3/12/1997 Tiếp đó là
các tờ Nhân dân, Lao động, VnExpress, VNN, Vnmedia…
Vì thế, trong khuôn khổ luận văn này, tác giả xin phép dùng thuật ngữ BĐT theo khái niệm của tác giả Nguyễn Thị Trường Giang: “BĐT là loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web và phát hành trên mạng Internet”
1.1.2 Hạn chế
Từ điển Tiếng Việt 2010 của Nhà xuất bản Đà Nẵng định nghĩa động từ hạn chế là: “Giữ lại, ngăn lại trong một giới hạn nhất định, không thể hoặc không để cho vượt qua” [36, tr 543]
Thông qua định nghĩa trên, ta có thể hiểu hạn chế là những hạn định về khả năng của một người hay một vật nào đó
Trong lĩnh vực báo chí đã có nhiều cuốn sách chỉ ra hạn chế của BĐT
Có thể là việc sử dụng máy móc (những người già hay trung niên thường gặp khó khăn khi vào báo mạng đọc thông tin vì sử dụng máy tính không thành thạo), có thể báo đọc lâu thường mỏi mắt, hiệu quả tiếp nhận không cao, dễ quên, khó nhớ hay loại hình báo chí này cũng có những hạn chế như mới chỉ phổ biến ở các thanh phố lớn còn ở các vùng sâu, vùng xa báo vẫn vô cùng xa
lạ, mới mẻ, muốn tiếp xúc rất khó khăn…
Trang 18Còn trong các báo cáo tổng kết, báo cáo khoa học, nhiều chuyên gia và các vị lãnh đạo quản lý sử dụng thuật ngữ “hạn chế” để nói đến những khuyết điểm, tồn tại của báo chí, trong đó có BĐT Vì vậy, trong luận văn này, từ hạn chế được tác giả sử dụng với nghĩa những bất cập, tồn tại, khuyết điểm, sai sót của BĐT trong việc đưa tin pháp luật
1.1.3 Pháp luật và thông tin pháp luật
Thông tin pháp luật có vị trí và vai trò quan trọng trong hầu hết các báo chính trị xã hội và báo chí mang tính chất chuyên ngành Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là thông tin pháp luật là gì, thông tin pháp luật bao gồm những mảng đề tài gì lại là câu hỏi có nhiều phương án trả lời
Trước tiên, pháp luật được hiểu là: “Tổng thể các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành theo những trình tự, thủ tục nhất định và được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp cưỡng chế nhà nước” [37, tr 741] Luật pháp thông thường được thực thi thông qua hệ thống tòa án trong đó quan tòa sẽ nghe tranh tụng từ các bên và áp dụng các quy định để đưa ra phán quyết công bằng và hợp lý Cách thức mà pháp luật được thực thu được biết đến như là hệ thống pháp lý, thông thường phát triển trên cơ sở tập quán tại mỗi quốc gia
Còn thông tin pháp luật được hiểu là những thông tin, tin tức về pháp luật trên báo chí cũng như các văn bản nội bộ Đề tài pháp luật là đề tài phản ánh những vấn đề có liên quan đến các văn bản quy phạm pháp luật, có liên quan đến các chuẩn mực ứng xử được bảo vệ
Thông tin pháp luật rất rộng Trong quá trình thông tin về đề tài pháp luật có rất nhiều dạng thông tin ở nhiều góc độ, nhiều tình huống Từ quá trình xây dựng luật ban hành các dự thảo luật, lấy ý kiến nhân dân, thông qua tại quốc hội rồi ban hành để đưa pháp luật vào đời sống; việc chế tài, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật để điều chỉnh quan hệ xã hội
Trang 19Tuy nhiên, trong thực tế, đa số các tòa soạn báo và các phóng viên theo dõi mảng thông tin pháp luật đều chủ yếu tập trung khai thác các vụ án, các dấu hiệu, hành vi vi phạm pháp luật Chỉ có một số ít báo chuyên ngành khai thác nội dung văn bản luật Trong khi đó, các vấn đề xây dựng luật (ban hành
dự thảo, lấy ý kiến, thông qua trong quốc hội) lại thường do các phóng viên nghị trường (trực tiếp theo dõi hoạt động của quốc hội) đưa tin
Vì vậy, ở nội dung luận văn này, tác giả đề xuất quan điểm về thông tin pháp luật là toàn bộ những thông tin liên quan đến các vấn đề của luật pháp nói chung, bao gồm trong đó những nội dung văn bản luật, các hành vi vi phạm, các chế tài điều chỉnh…
1.2 Mối quan hệ giữa báo chí và pháp luật
1.2.1 Hoạt động của báo chí trong khuôn khổ pháp luật
Pháp luật là hệ thống các quy phạm do Nhà nước ban hành, là yếu tố điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm tạo sự ổn định và trật tự trong xã hội
Pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng cho mọi công dân trong thực hiện các quyền về báo chí; bảo đảm cho các tổ chức, cá nhân hoạt động báo chí có một hành lang pháp lý để hoạt động nghiệp vụ Còn báo chí bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật, và ngược lại pháp luật - trực tiếp là các cơ quan hành pháp, tư pháp cũng cần có biện pháp mạnh mẽ, kiên quyết để báo chí hoạt động đúng luật pháp
Ở Việt Nam, quản lý nhà nước đối với báo chí chủ yếu là thông qua pháp luật Pháp luật về quản lý báo chí là một bộ phận của pháp luật hành chính và hệ thống pháp luật nước ta
Trong khi đó, ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới đều có những quy định đối với hoạt động báo chí Đối với nước ta, các quy định trong Luật Báo chí (Điều 2) cũng là nhằm bảo đảm cho “báo chí hoạt động trong khuôn khổ
Trang 20pháp luật và được nhà nước bảo hộ; không một tổ chức, cá nhân nào được hạn chế, cản trở báo chí, nhà báo hoạt động” nhưng cũng “không ai được lạm dụng quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận trên báo chí để xâm phạm lợi ích của nhà nước, tập thể và công dân”
Chính vì hoạt động báo chí có tác động sâu, rộng đến dư luận xã hội nên nếu không làm tốt công tác quản lý báo chí bằng pháp luật thì rất có thể báo chí sẽ đi vào con đường lệch lạc, gây hậu quả khó lường
Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 quy định nghiêm cấm những hoạt động văn hóa thông tin làm tổn hại đến lợi ích đất nước, đến đời sống văn hóa và nhân cách của người Việt Nam tại điều 33
và điều 69 (cho báo chí nói chung, trong đó có BĐT) như sau:
Điều 33 ghi rõ: “Nhà nước phát triển công tác thông tin, báo chí, phát thanh, truyền hình, điện ảnh, xuất bản, thư viện và các phương tiện thông tin đại chúng khác Nghiêm cấm những hoạt động văn hoá, thông tin làm tổn hại lợi ích quốc gia, phá hoại nhân cách, đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam”
Điều 69 quy định: “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí;
có quyền được thông tin; có quyền hội họp, lập hội, biểu tình theo quy định của pháp luật”
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999 thì đây là văn bản pháp quy chính thức cho hoạt động báo chí Trong đó, có những điều báo chí không được thông tin
Tại Điều 10 có ghi rõ rằng để quyền tự do ngôn luận trên báo chí được
sử dụng đúng đắn, báo chí phải tuân theo những điều sau đây: