Giới thiệu bộ sưu tập gốm gia dụng thời Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng tại Bảo Tàng Lịch Sử Việt Nam

Phần I Giới thiệu bộ sưu tập gốm gia dụng thời Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng tại Bảo Tàng Lịch Sử Việt Nam Bảo tàng được thành lập năm 1958, trên cơ sở tiếp quản bảo tàng Luiphino được xây dựng từ thời Pháp(1926). Qua quá trình xây dựng và phát triển, Bảo Tàng Lịch sử Việt Nam đã nhanh chóng trở thành trung tâm văn hóa – khoa học của cả nước. Đây là nơi lưu trữ những di sản văn hóa vật thể quý giá của quốc gia, đồng thời cũng là nơi nghiên cứu khoa học và truyền bá khoa học lịch sử. Hệ thống trưng bày của bảo tàng lịch sử Việt Nam mới hoàn thành việc chỉnh lý và nâng cấp thời gian gần đây. Đây là lần chỉnh lý nâng cấp lớn nhất trong hơn 40 năm hoạt động của bảo tàng. Với tư cách là một bảo tàng quốc gia, bảo tàng lịch sự Việt Nam hiện nay đã có nhưng sưu tập phong phú về nhiều lĩnh vực trong đó có đồ gốm. Tại bảo tàng ta có thể chiêm ngưỡng các loại gốm cổ Việt Nam qua các giai đoạn phát triển gần một vạn năm lịch sử. Phần lớn các hiện vật đều lấy được từ các cuộc khai quật có nguồn gốc và được thẩm định bởi các nhà chuyên môn. Một trong những sưu tập gốm có giá trị tiêu biểu là sưu tập đồ gốm Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng ( TK XV XVIII).

Phần I

Giới thiệu bộ sưu tập gốm gia dụng thời Lê sơ – Mạc –

Lê Trung Hưng tại Bảo Tàng Lịch Sử Việt Nam

Bảo tàng được thành lập năm 1958, trên cơ sở tiếp quản bảo tàng Luiphino được xây dựng từ thời Pháp(1926)

Qua quá trình xây dựng và phát triển, Bảo Tàng Lịch sử Việt Nam đã nhanh chóng trở thành trung tâm văn hóa – khoa học của cả nước Đây là nơi lưu trữ những di sản văn hóa vật thể quý giá của quốc gia, đồng thời cũng là nơi nghiên cứu khoa học và truyền bá khoa học lịch sử

Hệ thống trưng bày của bảo tàng lịch sử Việt Nam mới hoàn thành việc chỉnh lý và nâng cấp thời gian gần đây Đây là lần chỉnh lý nâng cấp lớn nhất tronghơn 40 năm hoạt động của bảo tàng Với tư cách là một bảo tàng quốc gia, bảo tàng lịch sự Việt Nam hiện nay đã có nhưng sưu tập phong phú về nhiều lĩnh vực trong đó có đồ gốm Tại bảo tàng ta có thể chiêm ngưỡng các loại gốm cổ Việt Nam qua các giai đoạn phát triển gần một vạn năm lịch sử Phần lớn các hiện vật đều lấy được từ các cuộc khai quật có nguồn gốc và được thẩm định bởi các nhà chuyên môn Một trong những sưu tập gốm có giá trị tiêu biểu là sưu tập đồ gốm

Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng ( TK XV- XVIII)

Gốm Việt Nam có từ lâu đời, mang đậm nét dân gian và truyền thống Nó không chỉ là hiện vật ghi nhận dấu ấn thời đại, quá trình phát triển của dâm tộc ta

mà còn là những hiện vật sống phản ánh nghệ thuật tạo hình của các thời kỳ lịch

sử Do vậy việc tìm hiểu nghiên cứu về sưu tập gốm TK XV-XVIII trưng bày tại bảo tàng lịch sử Việt Nam giúp ta thấy được vẻ đẹp bình dị, mộc mạc nhưng tinh tếcủa nghệ thuật Việt Nam Đòng thời chúng ta có thể tự hào về một giai đoạn phát triển cực thịnh và rực rỡ của nghệ thuật gốm cổ Việt Nam trong thời Lê sơ – Mạc –

Lê Trung Hưng

Có thể nói đồ gốm là loại đồ dùng khá phổ biến và gần gũi trong đời sống của nhân dân ta, nó không chỉ là những sản phẩm phục vụ cho đời sống tinh thần như tượng gốm, tranh gốm, phục vụ cho các công trình kiến trúc như gạch, ngói, các trang trí mái đình, mái chùa mà còn là các sản phẩm luôn luôn có mặt trong cuộc sống từ đồ đun nấu, đồ chưa đựng đến những đồ dùng ăn uống ồ gốm gia dụng được trưng bày tạu Bảo tàng Lịch Sử Việt Nam thời Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng chiếm một số lượng đáng kể với nhiều loại hình, chất liệu khác nhau Mỗi một chất liệu mang những đặc trưng riêng về kiểu dáng, màu sắc và hoa văn trang trí

Phần II

Nhóm đồ gốm hoa lam

Gốm hoa lam có vị trí đặc biệt quan trọng và được xem là thành tựu lớn của nèn công nghệ gốm cổ Việt Nam xuất khẩu ra thị trường nược ngoài trong nhiều thế kỷ Gốm hoa lam là thuật ngữ để chỉ những đồ gômd vẽ hoa văn màu xanh cobalt dưới men Màu lam dưới men lộ rõ sắc men bám chặt vào xương có độ rắn cao, đó là loai sành sứ phát triển cho đến ngày nay

Những sản phẩm gốm gia dụng thuộc nhóm gốm hoa lam được trưng bày trong các tủ 5,6,7,9 tại bảo tàng có niên đại Lê sơ – Mạc( TK XV-XVI)

là chủ yếu Đây là nhóm đồ gốm quan trọng trong sưu tập gốm lớn thời Lê

sơ – Mạc – Hậu Lê Qua sự trưng bày ở đây ta có thể hiểu được những đặc trưng của gốm hoa lam Việt Nam cũng như gốm hoa lam thời Lê – Mạc

2.1 Chất liệu

Xương gốm: Gốm hoa lam thời Lê – Mạc phần lớn thuộc loại sành trắng cũng gọi là sành cứng bán sứ, xương đất min do đất được lọc luyện kỹ,men tro trấu và một số men đá đã được dùng một cách phổ biến hơn nên sản phẩm có độ trắng cao hơn, men cũng đều và bong hơn Đất sét trắng làm gốm hoa lam rất mịn, do nhiệt độ nung cao hơn, nên xương đất đã chớm chảy, kết cấu hạt chặt chẽ mịn màng, khiến sương có độ cứng cao hơn và cóđiều kiện để trở nên mỏng hơn

Men:

Những đồ gốm gia dụng được trưng bày tại thời kỳ này có men màu trắng, trắng phớt xanh và trắng đục Men phủ kín cả vành ngoài chân đế và thương có men lót hay còn gọi là lớp men áo Men có độ trong bóng và có

độ thủy tinh hóa cao, cho thấy độ thiêu kết giữa men và xương khá tốt, nhiềutiêu bản cao cấp đã đạt đến trình độ của sứ Dưới lớp men là những họa tiết

xanh lam tùy theo từng chố từng hiện vật mà khác nhau về độ đậm nhạt.

Màu men xanh vẽ hình trang trí trên đồ gốm là màu pha chế từ chất bột sẵn có trong tự nhiên Nghệ nhân làm gốm bằng màu xanh vẽ các hình trang trí lên cốt gốm trước khi phủ lớp men trắng bên ngoài Sauk hi nung hình có màu men xanh vẽ trên gốm ăn sâu vào cốt gốm qua lớp men trắng láng bóng phủ lớp bên ngoài Lớp men trắng thường được phủ cả mặt trong lẫn mặt ngoài đồ gốm Do kỹ thuật tráng men đều tay và được nung trong nhiệt độ cao nên lớp men trắng phủ trên mặt đồ gốm được nung chảy dàn mỏng, láng bóng trên mặt gốm rất đều chứ không bị chảy thành giọt ngấn đọng hoặc bị chỗ dày chố mỏng như gốm men ngọc hay gốm hoa nâu Điều này chứng tỏ các nghệ nhân làm gốm thời kỳ này đã hiểu rõ tính năng khoa học của chất liệu gốm cũng như kỹ thuật nung lò nên đã giữ được độ lửa trong lò khi nung theo ý muốn Nhìn chung, màu men vẽ trên gốm hoa lam giai đoạn này có hai sắc độ xanh đen và xanh sẫm Trong một số chủng loại hàng cao cấp như đĩa cỡ lớn, bát ta còn thấy men trắng vẽ lam kết hợp với nhiều màu Đây là quy trình sản xuất khá phức tạp: men lam được vẽ dưới men đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao sau đó sử dụng men nhiều màu vẽ trên men và đưa vào nung lần hai với nhiệt độ thấp hơn để hấp màu cuối cùng cho ra các sản phẩm gốm có nhiều màu sắc ( xanh, đỏ, vàng) Những sản phẩm này đã đem lại một vẻ đẹp lộng lẫy, sang trọng, rực rỡ và trở thành mặt hàng xuất khẩu tiêu biểu của gốm Việt Nam trong suốt thế kỷ XV thời

Lê Sơ

Gốm hoa lam hay còn là men trắng vẽ lam được trưng bày tại Bảo Tàng Lịch Sử Việt Nam mang nhiều sắc độ khác nhau Cùng là loại hình bát nhưng có loại màu xanh lam, xanh trắng, xanh tím, có loại men trắng hoặc loại men trắng nhiều màu Chén đĩa cũng tương tự với nhiều độ đậm nhạt khác nhau

Đặc biệt tại Bảo Tàng Lịch Sử có trưng bày một số hiện vật gốm độc bản của con tàu đắm ở Hội An từ cuộc khai quật khảo cổ học có quy mô lướn nhất Việt Nam Đây cũng là lần đầu tiên một di chỉ gốm sứ Việt Nam

đồ sộ nhất được phát hiện và khai quật dưới long biển Cù Lao Chàm Nhữnghiện vật từ con tàu đắm được đưa ra trưng bày chỉ đại diện tiêu biểu cho một

số loại hình nhưng màu men cũng như kiểu dáng thì không kém phần đa dạng Điều quan trọng là thông qua hệ thống trưng bày, những đồ gốm này

sẽ là những nguồn tư liệu không những góp phần phát triển tri thức mà đưa

ra một số thông tin hữu ích liên quan đến việc xác định niên đại cho đồ gốm hoa lam Việt Nam giai đoạn nửa đầu hoặc giữa TK XV Nhờ đó giúp chúng

ta nhận biết cụ thể về diễn biến của loại hình gốm thời kỳ này

2.2 Loại hình

Đồ gốm gia dụng được trưng bày trong các tủ 5,7,9 tại bảo tàng lịch

sử ở thời Lê – Mạc với phần lớn là các loại gốm men trắng vẽ lam bao gồm các hiện vật phục vụ chủ yếu cho ăb uống và đồ đựng như bát, đĩa, chén, tước, âu, liễn, hộp Có một số hiện vật dùng trong trưng bày như bình, lọ

- Bát: khá phong phú về kiểu dáng với nhiều loại to nhỏ khác nhau Bát loại to lòng rộng và sâu, chân đế thấp, thành hơi thẳng đứng Bát loại nhỏ sâu lòng, chân đế cao và dày Nhìn chung phổ biến có hai loại : bát miệng loe và bát miện thẳng Bát miệng loe thường có bụng tròn đều, chân

đế thấp và vành đế nhỏ Bát miệng thẳng hay gần thằng có bụng thon đều, thành vát chân đế cao và thẳng, vành đế rộng Đối với bát của con tàu đắm được trưng bày ( một số bát bị vỡ ) thì có miệng loe thẳng hoặc loe ngang, thành cong vát, lòng sâu, nhiều bát có dấu ve lòng, chân đế thấp nhỏ, đáy bátlõm, hầu hết có tô son nâu

Bên cạnh đó còn là những loại bát vẽ màu kết hợp với vẽ lam cũng

có kiểu dáng tương tự : lòng rộng và sâu, chân đế thấp, thành hơi thẳng đứng Đây là sản phẩm gốm cao cấp có hoa văn đẹp và màu sắc rực rỡ

Hai bát, hoa lam

Triều Lê Sơ, thế kỷ XV.

Sứt miệng:

C: 8cm; Ðkm: 15,6cm

C: 6,5cm; Ðkm:11,9cm.

Gờ miệng phẳng, thành cong, chân cao, đáy tô nâu Vẽ lam

giữa lòng chữ "phúc" Gờ miệng và thân ngoài vẽ băng cánh

sen Chiếc khác gờ trong miệng vẽ băng dây hình sin, thành ngoài vẽ hoa sen dây và cánh sen có xoắn Men trắng và xanh cobalt Khai quật tầu cổ Cù Lao Chàm.

Đĩa : có khá nhiều loại và kích cỡ khác nhau Loại đĩa tròn, miệng loe ngang, gờ cắt khấc, thành vát, đế thấp và nhỏ bị cạo men ở phần gờ miệng để xếp úp miệng khi nung đốt không

bị dính nhau.

Có loại đĩa lớn vẽ nhiều màu ( đỏ, vàng, xanh lá cây ),

có lòng phẳng, thành cao, chân đế rộng, còn gọi là đĩa dáng

chậu, đây là loại hình đặc trưng phổ biến và là sản phẩm xuất khẩu nổi tiếng của gốm hoa lam Có loại đĩa giật gấp ( than tạo gẫy ), hay có loại chân đế rộng, gờ miệng cắt khấc để mộc, đối với đĩa nhỏ, chân cao vành đĩa rộng, lòng phẳng, xương gốm dày.

Trong số những đồ gốm của con tàu đắm Cù Lao Chàm ( được các nhà nghiên cứu xác định có niên đại khoảng giữa TK XV) được trưng bày tại bảo tàng có khá nhiều loại bát, đĩa lớn bị cạo men ở phần gờ miệng , ở mép chân đế và trong lòng , chứng tỏ đây là dầu ấn kỹ thuật rất đặc trưng của gốm thời

Lê Sơ ( TK XV) kỹ thuật nung, ký thuật nung úp miệng.

Đó cũng là một trong những cơ sở quan trọng, cho việc phân định niên đại với TK XVI có kỹ thuật chống dính men bằng hệ thống con kê được phát hiện phổ biến.

Đĩa lớn

Triều Lê Sơ, thế kỷ 15.

Nguyên C: 6,3cm; Ðkm: 38cm.

Gờ miệng viền tròn, miệng phẳng, thành cong, đế rộng, đáy

phủ men Vẽ lam 3 hình rồng mây, băng mây cuộn ở trong

lòng, băng dây hình sin trên miệng Thành ngoài vẽ băng dây hình sin, cánh sen có mây cuốn và băng mây cuộn Men trắng

và xanh cobalt.

Khai quật tàu cổ Cù Lao Chàm.

- Chén: có đặc điểm miệng loe, thành công vát, hoặc miệng loe cắt khấc, thành bổ múi cánh hoa Nhìn chung chén là loại hình khá nghèo nàn về mặt kiểu dáng và hoa văn trang trí trong sưu tập gốm của con tàu đắm cổ Hội An

- Hộp có nắp: cũng là những sản phẩm điển hình, đại diện tiêu biểu cho gốm giai đoạn này Hộp có nhiều loại: hộp than tròn dẹt, hộp hình ống tròn, hộp hình bát giác, hộp hình quả Nắp hộp là nơi thể hiện nhiều đồ án hoa văn trang trí phong phú Có lẽ, đây là những đồ đựng mỹ phẩm như son màu, nên bản than nó đòi hỏi nhiều đến tính mỹ thuật

- Các loại bình và lọ nhỏ: rất phong phú và đa dạng với nhiều kiểu khác nhau: lọ hình búp sen, lọ thân hình quả trứng, lọ vai phìn tròn rộng, đặc biệt có loại men trắng thân bổ múi và lọ men trắng thân hình quả lê có xương gốm rất mỏng Đây làđiều hết sức độc đáo, chứng minh sự đa dạnh của dòng men xuất khẩu Ngoài ra,

có loại bình có kích thước nhỏ cao 7cm với miệng loe cổ eo thân phình chân đế thấp, đáy lõm, một số tô son nâu, có loại vai phình, thân thuôn có gắn 4 núm ngang, có loại thân phình có nhiều cạnh Dường như hình dáng của chúng là hình ảnh thu nhỏ từ các loại bình vò và liễn đựng Các mẫu thu nhỏ này cho thấy sự

hiện hữu của một nền nghệ thuật gốm rất tinh vi.

- Tước ( hay còn gọi là chén thân cao): là loại hình đặc biệt có đặc điểm miệng loe, thành vát, chân đế cao tròn, trên nhỏ, dưới to, viền đế to nâu

- Âu và liễn: chiếm số lượng ít song cũng thể hiện được đặc điểm của âu là chân

đế thấp nhỏ, kiểu dáng như chiếc bát sâu lòng

Liễn có miệng rộng có nắp đậy, thân thấp hơn âu, đế thập rộng đáy lõm

- Bình tỳ bà ( hay còn gọi là bình ngọc hồi xuân) là loại hình khá đặc sắc trong bộ sưu tập gốm hoa lam gia dụng tại Bảo Tàng Lịch Sử có niên đại TK XVI Bình đều

có kiểu dáng : miệng loe, cổ eo cao bụng phình chân đế thấp Mặt cắt dọc của bình giống đàn tỳ bà

- Một loại lọ khác được trưng bày độc lập niên đại TKXV có đặc điểm : cổ nhỏ, thẳng đứng, vai phình, thân thuôn dần xuống đáy, góp phần điểm xuyết thêm cho

sự phong phú về loại hình của gốm hoa lam Lê – Mạc

Như vậy, bên cạnh sưu tập gốm hoa lam ( đồ gốm gia dụng ), thời Lê sơ – Mạc thì sự xuất hiện nhiều đồ gốm trên con tàu đắm Cù Lao Chàm đã góp phần tạonen sự đa dạng phong phú cho hệ thống trưng bày với nhiều loại hình gốm mới, nhiều kiểu dáng độc đáo ( các loại nhỏ, hộp có nắp, lọ tỳ bà,…) Điểm nổi bật về phing cách tạo dáng của loại hình gốm này là sự mềm mại cân đối với sự ưa

chuộng các đường cong và chiều cao Trong đó, một số loại hình bộc lộ rõ sự tiếp

nối quá khứ với những hình dáng truyền thống Cùng với sự sáng tạo không ngừng,thợ gốm đương thời còn tìm nguồn cảm hứng sáng tác từ những hình dáng của hoa quả trong thiên nhiên tạo cho gốm Việt Nam có những vẻ đẹp độc đáo lạ lẫm, mang tính nghệ thuật nhiều hơn là tính thực dụng.

Âu, hoa lam

Triều Lê Sơ, thế kỷ 15.

Sứt và nứt.C: 12cm; Ðkm: 12cm.

Miệng hơi loe, thành cong, đế thấp, đáy tô nâu, trong có dấu ve lòng.Thành ngoài vẽ lam bổ ô hoa, trong hình thoi xen kẽ khóm lan, sát đế vẽbăng cánh sen Men trắng và xanh cobalt

2.3 Trang trí

- Kỹ thuật trang trí:

Trang trí trên đồ gốm gia dụng thuộc nhóm gốm hoa lam Lê sơ – Mạc qua

hệ thống trưng bày, ta thấy nghệ thuật gốm chủ yếu theo bốn cách: vẽ lam, vẽ màu,đắp nổi và khắc chìm

Hầu hết các sản phẩm gốm trưng bày tại bảo tàng như: bát, đĩa, chén, âu,

tước, liễn, bình, lọ đều áp dụng kỹ thuật vẽ lam nghĩa là các đồ án trang trí được vẽtrực tiếp lên xương đất mộc sau đó mới phủ men lên trên, nên gốm hoa lam cũng được gọi là gốm vẽ dưới men, trong lò nung, hoa văn trang trí sẽ hiện lên dưới lớp men trong do đó mà lung linh mờ ảo, nhuần nhuyễn.

Bên cạnh đó có những sản phẩm sử dụng kết hợp các kỹ thuật trang trí với nhau như:

- Đĩa dáng chậu cỡ lớn, bát: sử dụng kỹ thuật vẽ lam kết hợp với vẽ màu ( xanh, đỏ, vàng ) kỹ thuật này được gọi là vẽ trên men, nghĩa là vẽ lên sản phẩm

đã nung rồi lại đem lên nung vào lò lần thứ hai với nhiệt độ thấp hơn

- Hộp có nắp: sử dụng kỹ thuật chạm khắc chìm kết hợp vẽ lam

- Bình có quai và bình nhỏ có núm: kỹ thuật vẽ lam kết hợp với đắp nổi

- Lọ nhỏ thân bổ múi: kỹ thuật khắc

- Đề tài trang trí

Những đồ gốm gia dụng thuộc loại gốm hoa lam thời Lê sơ – Mạc trưng bàytại bảo tàng lịch sử Việt Nam thể hiện đề tài trang trí chủ yếu là hoa, lá, chim, cá

và các thú linh như rồng phượng

+, Hoa chủ yếu là hoa cúc dây uốn lượn hình sin, hoa sen, hoa mẫu đơn dây,các đề tài bổ trợ cho văn cánh sen còn có văn đồng tiền, văn giọt nước, văn vạch chéo chữ S, văn đường lượn rất phổ biến và phát triển đa dạng trên các loại hình bát, đĩa

+, Chim là hình tượng thể hiện trên lọ tỳ bà với hình chim chich chòe đang

ở tư thế bay và chim phượng đang ở trong lòng đĩa

+, Cá được thể hiện trong lòng đĩa với hình con cá ngão đang bơi, mình to dáng mềm mại, lưng hiện lên bằng nét đậm

+, Ngựa được thể hiện trên thân lọ tỳ bà trong dáng đang phi

+, Các đề tài như thú linh rồng phượng khá phổ biến trên các lọa hình bát

đĩa, bình gẫy cổ, mang đậm sắc thái và đặc điểm của rồng thời Lê Tuy là một con vật tưởng tượng nhưng rồng được diễn tả một cách sinh động, gần gũi như thực sự

có mặt trong đời sống hằng ngày đặc biệt là rồng có năm móng sắc nhọn Khi Nho giáo trở thành quốc giáo của thời Lê thì tính chất vương quyền của các con vật linhthiêng này càng được đề cao

Như vâỵ, vẻ đẹp của gốm hoa lam Lê sơ – Mạc là sự kết hợp hài hòa giữa bayếu tố chất men, hình dáng và trang trí

Các nghệ nhân Bát Tràng đã dùng vôi sống, tro trấu và cao lanh chùa Hội

( Bích Nhôi, Hải Hưng ), có màu hồng nhạt điều chế thành một loại men mới gọi làmen rạn Những sản phẩm được trưng bày tại bảo tàng có men rạn phủ toàn bộ từ miệng tới chân, men màu vàng ngà xám, rạn trong men, đường chỉ rạn màu đen.

Chiếc bình gốm đế voi quỳ: bình có miệng vuông cổ eo, vai phình thân vát, men rạn với nhiều miếng đa giác, đường rạn to màu đen

Đặc biệt trên chiếc bình gốm lục giác có khắc minh văn hai dòng chữ Hán dưới đế và được dịch; chế tạo trong niên đại Cảnh Trị ( 1663-1671, đời vua Huyền Tông)

lá được chạm nổi ở miệng, cành cúc trúc mai ở cổ

+, Đề tài tứ quý: được thể hiện trên bình đế vi quỳ với hình trang trí chạm