Luận án trình bày các mục tiêu: sự khởi đầu của văn học nhà Nho từ trong văn học Phật giáo - từ trường hợp Trần Nhân Tông, sự định hình của văn học nhà Nho - từ trường hợp Nguyễn Trãi, giai đoạn điển phạm của văn học nhà Nho - từ trường hợp Lê Thánh Tông. Để biết rõ hơn về nội dung chi tiết, mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 2HÀ NỘI – 2013
Công trình khoa học được hoàn thành tại: Khoa Văn học, TrườngĐại học Khoa học xã hội và Nhân văn
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS Nguyễn Kim Sơn PGS.TS Trần Ngọc Vương
Vào hồi giờ ngày tháng năm
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
Trang 3- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 4MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Văn học nhà Nho chiếm một phần rất quan trọng trong lịch sử vănhọc trung đại Việt Nam Khái niệm văn học nhà Nho- văn chương nhà Nhođược chúng tôi sử dụng theo nghĩa là loại hình tác phẩm văn học đượcsáng tác theo khuynh hướng mỹ học Nho gia, chịu sự chi phối của tưtưởng Nho giáo, được coi là thứ văn chương lý tưởng của nhà Nho về mặt
lý thuyết Chủ thể sáng tác của văn học nhà Nho là nhà Nho hoặc nhữngtác giả chịu ảnh hưởng của Nho giáo Định nghĩa này của chúng tôi đã
phân biệt rõ ràng hai bộ phận văn học nhà Nho và văn học do nhà Nho sáng tác Với quan niệm có sự tồn tại thực tế của một bộ phận văn học nhà
Nho như thế trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam, chúng tôi đặt vấn
đề nghiên cứu quá trình điển phạm hóa của bộ phận tác phẩm này, điềucho đến nay chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức
Quá trình vận động từ khi mới manh nha cuối thế kỷ XIII cho đếnlúc trở thành điển phạm ở nửa cuối thể kỷ XV là giai đoạn có ý nghĩaquyết định cho diện mạo và những định hướng phát triển sau này của nềnvăn học nhà Nho ở Việt Nam Đây là lúc xã hội chuyển từ đa nguyên vềvăn hóa sang độc tôn Nho giáo, văn học Việt Nam từ trạng thái chịu ảnhhưởng của tam giáo đã trở thành một nền văn học nhà Nho Chúng tôi chorằng nghiên cứu quá trình vận động của văn học nhà Nho từ lúc mới manhnha từ trong văn học Thiền đến khi trở thành điển phạm khả dĩ có thể giảiquyết những vấn đề mang tính lý thuyết có ý nghĩa nền tảng trong việc tìmhiểu nền văn học trung đại
Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông là ba tác gia lớncủa văn học trung đại ở các giai đoạn cuối thế kỷ XIII, nửa đầu và nửacuối thế kỷ XV có ý nghĩa như những dấu mốc trong quá trình phát triểncủa văn học nhà Nho ở Việt Nam
Trang 5Chính vì những lý do kể trên mà chúng tôi lựa chọn đề tài Quá trình vận động tới sự điển phạm hóa của văn học nhà Nho ở Việt Nam từ Trần Nhân Tông qua Nguyễn Trãi đến Lê Thánh Tông cho luận án của
mình nhằm giả quyết một số vấn đề mang tính lý thuyết của lịch sử vănhọc giai đoạn này
2 Lịch sử vấn đề
2.1 Luận án đã điểm lại các công trình cơ bản, đặc biệt là các bộvăn học sử từ đầu thế kỷ XX đến năm 1986 và rút ra các kết luận sau: Nếukhông kể đến những quan niệm, nhận định, đánh giá và những công trìnhsưu tầm, ghi chép của “những người trong cuộc” từ thế kỷ XIX trở lại thìvăn học nhà Nho đã được nghiên cứu từ rất sớm Các công trình văn học
sử quan trọng giai đoạn trước năm 1945 như Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm và ở miền Nam giai đoạn 1945-1975 như Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ và Bảng lược đồ văn học
của Thanh Lãng đã khẳng định sự tồn tại của một bộ phận văn học nhàNho ở các mức độ khác nhau và bước đầu đưa ra những nhận định có giátrị về đối tượng này Những hạn chế về mặt phương pháp luận khoa học vàthế giới quan đã khiến các tác giả miền Bắc trong giai đoạn 1945-1975nhận định về Nho giáo ít nhiều thiên kiến dẫn đến những né tránh hoặcphủ nhận ảnh hưởng, đặc trưng, kể cả những giá trị, đóng góp mà Nho giáođem lại cho văn học
2.2 Kể từ sau đổi mới, trong vòng mấy chục năm gần đây, nhiều
công trình nghiên cứu của các tác giả Trần Đình Hượu: Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại (1995), Loại hình học tác giả nhà Nho- Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam (1995); Trần Ngọc Vương: Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung (1997), Văn học Việt Nam thế kỷ X- XIX (2007, chủ biên) và Trần Nho Thìn: Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa (2003, 2008), Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế
kỷ XIX (2012) đã đạt được những thành tựu có ý nghĩa đặt nền móng cho
Trang 6việc nghiên cứu văn học nhà Nho Nhìn chung, các công trình này đã giảiquyết được các vấn đề cơ bản mang tính lý thuyết của văn học nhà Nho từgóc nhìn xã hội học- lịch sử và văn hóa học này Mặc dù các tác giả đã xâydựng được một hệ thống lý thuyết khá hệ thống về văn học nhà Nho nóichung, nhưng nhiều vấn đề cụ thể trong đó vẫn còn chờ được giải quyết.Luận án của chúng tôi có thể coi là một sự tiếp tục trên cơ sở nhữngnghiên cứu này với sự gia tăng của các cách tiếp cận mới về một giai đoạn
cụ thể của văn học nhà Nho
2.3 Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông không chỉ làcác tác gia văn học lớn mà họ đều là những nhân vật nổi tiếng trong lịch sửViệt Nam ở nhiều tư cách khác nhau Xét từ tư cách là tác giả văn học và
từ vấn đề điển phạm hóa của văn học nhà Nho, chúng tôi nhận thấy dù tìnhhình nghiên cứu về các tác giả này rất đa dạng và phức tạp, nhưng cho đếnnay vẫn chưa có một công trình khoa học nào đặt vấn đề nghiên cứu ba tácgiả Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông trong sự vận độngtới sự điển phạm hóa của văn học nhà Nho Vì thế, luận án của chúng tôi
có thể coi là công trình đầu tiên tiếp cận vấn đề văn học nhà Nho theohướng này
3 Phạm vi, đối tượng và mục đích nghiên cứu
3.1 Phạm vi nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu
3.1.1 Điển phạm là những tác phẩm có tính chất mẫu mực củamột nền văn học, nó lưu giữ quá khứ và liên hệ với hiện tại Quá trình hìnhthành của điển phạm phải tính từ cả hai phía, trước hết là bản thân giá trịthẩm mỹ nội tại của tác phẩm, sau đó là sự ảnh hưởng của các yếu tố lịch
sử, thiết chế xã hội, giáo dục, kinh tế và chính trị Sự hình thành và lưu giữđiển phạm được tiến hành chủ yếu qua cách thức sau: một tác phẩm đượccoi là điển phạm khi xuất hiện sự mô phỏng và sao chép qua các thế hệ.Tuy nhiên, cũng có thể tính đến thiết chế giáo dục chính thống là nơi hìnhthành hay lưu giữ điển phạm và vai trò của các nhà phê bình Điển phạm
Trang 7không phải là hiện thân cho các giá trị phi lịch sử và tổng quát mà nó cótính lịch sử và biến đổi theo thời gian Có thể nói, điển phạm chính là tự sự
về cách nhìn văn học của mỗi thời đại
3.1.2 Quá trình vận động tới điển phạm hóa của văn học nhà Nho
ở Việt Nam là một đề tài khá phức tạp, trong giới hạn luận án, chúng tôichỉ lựa chọn một phạm vi nghiên cứu nhất định, là ba trường hợp cụ thể:Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông Chúng tôi hy vọng từlựa chọn có tính phương pháp luận này có thể khái quát những vấn đềmang tính lý thuyết cho cả giai đoạn Ngoài ra, nghiên cứu vấn đề qua ba
tác giả này, chúng tôi muốn nhấn mạnh tính quá trình nhiều hơn là bản
thân sự điển phạm hóa
3.1.3 Sự điển phạm hóa của văn học nhà Nho là quá trình văn họcnhà Nho vận động phát triển tiến đến trở thành khuôn mẫu, tiêu chuẩn chovăn chương hậu thế noi theo Tuy có tính đến những yếu tố bên ngoài tác
động tới văn học, nhưng luận án xác định đối tượng nghiên cứu chính là quá trình điển phạm hóa diễn ra bên trong những văn bản tác phẩm,
chính vì vậy việc đưa ra một hệ tiêu chí để xác định đối tượng văn học nhàNho là rất cần thiết
- Thứ nhất, văn học nhà Nho được sáng tác bởi các tác giả chịuảnh hưởng của Nho giáo, trong thời đại Nho giáo có vai trò nhất định hoặcthống trị xã hội
- Thứ hai, về quan niệm văn học, văn chương nhà Nho mang tínhchức năng điển hình
- Thứ ba, về chủ đề, đề tài, văn chương nhà Nho hướng đến nhữngvấn đề của cuộc sống xã hội, những vấn đề quan thiết với cuộc đời của mộtnhà Nho, các chuyện tu, tề, trị, bình
- Thứ tư, về các hình tượng trung tâm: Hình tượng số một của vănhọc nhà Nho là các nhà Nho hành đạo
Trang 8- Thứ năm, về đặc trưng thẩm mỹ, cái đẹp trong văn chương nhàNho là cái đẹp của thế giới thực tại, của đời sống thế tục
- Thứ sáu, về phương diện thi pháp Thời gian nghệ thuật trongvăn học nhà Nho luôn hướng về quá khứ, sử dụng quá khứ làm chuẩn mực,làm thước đo cho hiện tại và tương lai Không gian nghệ thuật trong vănhọc nhà Nho là không gian trần thế, hiện thực của cung đình, nông thôn,sơn thủy
- Thứ bảy, về thể loại, văn học nhà Nho là văn chương chức năngnên coi trọng các thể loại mang tính chức năng xã hội như chiếu, biểu, cáo,hịch Đối với văn học nhà Nho, ngay cả các thể loại mang tính nghệ thuậtnhiều hơn như thơ, phú cũng bị chức năng hóa Ví dụ trong thơ ca, thể thơ
đề vịnh trở thành tiểu loại tiêu biểu của văn chương nhà Nho, một thể thơmượn cớ đề vịnh các đồ vật, sự vật để ký thác những vấn đề đạo đức
- Thứ tám, các yếu tố hình thức như thi liệu, văn liệu, dụng điển cóthể thấy rõ sự xuất hiện của các yếu tố liên quan đến tư tưởng, sách vởkinh điển Nho giáo
Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi chỉ ưu tiên lựa chọn nhữngtiêu chí quan trọng nhất: tác giả, quan niệm văn học và đặc trưng thẩm mỹ,chủ đề- đề tài, hình tượng trung tâm, thời gian và không gian nghệ thuật
3.2 Mục đích nghiên cứu
- Có thể nhận diện được tiến trình liên tục của văn học trung đạinói chung và văn học thế kỷ XII- XV nói riêng thông qua góc độ điểnphạm hóa của văn học nhà Nho
- Xem xét quá trình điển phạm hóa của văn học nhà nho ở ViệtNam giai đoạn cuối thế kỷ XIII- hết thế kỷ XV trên một số phương diện cơbản của tác giả và tác phẩm văn học, chủ yếu dựa vào chính đối tượng vănbản tác phẩm: quan niệm văn học và đặc trưng thẩm mỹ, chủ đề- đề tài,hình tượng trung tâm, không gian và thời gian nghệ thuật…
Trang 9- Nghiên cứu một số trường hợp cụ thể, một số tác giả tiêu biểudưới góc nhìn sự hình thành và phát triển của văn học nhà nho ở ViệtNam, nhìn họ như những mắt xích trong chuỗi vận động của lịch sử vănhọc.
- Từ đó nhận diện các đặc trưng của văn học nhà Nho ở Việt Namtrong mối tương quan với Phật, Đạo
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp chủ đạo được sử dụng xuyên suốt luận án làphương pháp liên ngành, phương pháp nghiên cứu loại hình và cấu trúcloại hình, nghiên cứu trường hợp, phương pháp hệ thống
- Các phương pháp và các cách tiếp cận: thông diễn học, thi pháphọc, phương pháp tiếp cận văn hóa học
- Các thao tác thông thường như: phân tích, so sánh, đối chiếu,thống kê, phân loại, mô hình hóa, khảo sát văn bản…
5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
- Phác họa được quá điển phạm hóa văn học nhà Nho ở Việt Nam,đồng thời qua đó cũng có thể nhìn nhận tiến trình văn học Việt Nam mộtcách liền mạch và có hệ thống từ góc độ sự ảnh hưởng của Nho giáo tớivăn học
- Soi chiếu các tác giả và nhất là tác phẩm dưới góc độ điển phạmhóa của văn học nhà Nho
- Tìm hiểu sự vận động của từng yếu tố văn học qua ba tác giảtrong quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho
Trang 10Chương 2: Sự định hình của văn học nhà Nho- từ trường hợpNguyễn Trãi
Chương 3: Giai đoạn điển phạm của văn học nhà Nho- từ trườnghợp Lê Thánh Tông
CHƯƠNG 1: SỰ KHỞI ĐẦU CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO TỪ TRONG LÒNG VĂN HỌC PHẬT GIÁO- TRƯỜNG HỢP TRẦN
NHÂN TÔNG
1.1 Thiền tông từ Huệ Năng đến Trần Nhân Tông
Luận án trình bày quá trình hình thành của Thiền tông Trung Quốc
từ Bồ Đề Đạt Ma đến Lục Tổ Huệ Năng để khẳng định rằng Huệ Năngchính là mốc chuyển biến quan trọng của Thiền, từ “Phật giáo ở TrungQuốc” tới chỗ có thể được gọi là “Phật giáo Trung Quốc” Thiền là Phậtgiáo thông qua tư duy tổng hợp Tam giáo của người Trung Quốc theokhuynh hướng thực tế và nhập thế, nó khiến cho triết lý giải thoát củaThiền trở thành một kinh nghiệm tôn giáo khả thi có khả năng hiện thựchóa và nhập thế mạnh mẽ Đối với Thiền, giải thoát không phải để đến mộtthế giới nào khác, mà để sống trong chính thế giới trần tục này một cách annhiên tự tại
Bản thân Thiền đã là nhập thế, Thiền ở Việt Nam lại tiếp tục tiếnhành một lần dung hợp Nho- Lão nữa Luận án phân tích những đòi hỏicủa thời đại đối với việc sử dụng Nho giáo như một thứ kiến thức cần thiếttrong việc điều hành đất nước bên cạnh Phật giáo đang được coi là quốcgiáo Ngoài ra, thân phận là hoàng đế của Trần Nhân Tông bắt buộc ôngphải đối mặt giải quyết những vấn đề của đời sống thế tục, điều này khiếnông một mặt là người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, mặt khác lại vẫn phảiđến gần với Nho giáo
Trang 111.2 Quan niệm - đặc trưng thẩm mỹ của văn học Thiền gia và
sự gặp gỡ với Nho gia.
Ngay từ nguyên tắc ban đầu này, văn chương Thiền đã gặp gỡ vớivăn chương Nho gia Văn chương nhà Nho chính là thứ văn chương mangtính chức năng điển hình Nếu về phương diện chính trị, Trần Nhân Tông
là người đầu tiên mở cửa cho Nho học ùa vào triều đình thì ở phương diệnvăn chương, ông cũng là một trong những người người mở đầu cho thingôn chí có mặt trong thơ ca Lý- Trần Văn chương của Trần Nhân Tông
có một mảng lớn là văn chương chức năng, một sự bắt đầu của “thi ngônchí” của Nho gia, ở đó diễn ra một sự chuyển tiếp từ văn học Thiền có tínhchức năng sang phương diện “thi ngôn chí” Phần thơ ngôn chí này thể
hiện khá đậm ở mảng viết về chiến tranh Cư trần lạc đạo phú có dáng dấp
bài “Thánh huấn” của Nho gia Nho gia đề cao kinh nghiệm, mô thức tưduy của Nho gia là kinh nghiệm, phương pháp tu thân của Nho gia cũng làrút kinh nghiệm Cách thức nêu gương, ngợi ca một mẫu hình lý tưởngchính là mô thức mà Nho gia thường làm trong các thể loại thơ ca nói chí
của mình Có thể nói, Cư trần lạc đạo phú tuy mang nội dung ngợi ca cái
lạc đạo nơi cõi trần của một vị thiền sư, nhưng lại phảng phấp dáng dấpcủa một bài thánh huấn của nhà Nho, với cái chí để ở chỗ nhàn tâm Tínhkhuynh hướng của văn học đã bắt đầu ở chỗ đó
Một trong những phạm trù thẩm mỹ lớn nhất trong thơ Trần NhânTông là cái đẹp của tâm cảnh siêu việt Nhưng trong thơ ông cũng đã bắtđầu rõ ràng hình dáng của một cái đẹp nhân cách lý tưởng được tu dưỡng,rèn luyện theo quan niệm của nhà Nho Chúng tôi cho rằng, các đặc trưngthẩm mỹ của văn chương Thiền vẫn là chủ đạo trong văn chương TrầnNhân Tông cho dù các yếu tố thẩm mỹ của văn chương nhà Nho đã bắtđầu hình thành Hai loại đặc trưng thẩm mỹ này đan xen, nhiều khi lẫn lộntrong tác phẩm của vị vua Thiền sư thi sĩ này đến mức khó tách biệt
1.3 Từ cư trần lạc đạo đến các vấn đề thế sự
Trang 12Tính đa dạng và tích hợp trong các sáng tác của Trần Nhân Tôngthể hiện ở chỗ các tác phẩm của ông có thể được chia ra thành nhiều mảng,chia theo đề tài, chủ đề Có chủ đề thể hiện đậm hơn tính khuynh hướngcủa văn học nhà nho như mảng về chiến tranh vệ quốc và thơ đề vịnh, nóichuyện đời thực Mảng sâu nhất về vấn đề Thiền, việc tu thiền và thuyếtthiền cũng thể hiện ở mức độ nhất định tư duy, ngôn từ, hình tượng mang tinh thần Nho gia Ở phần này, chúng tôi chỉ đề cập đến những đềtài, chủ đề mang màu sắc Nho gia dù ít dù nhiều trong văn chương củaTrần Nhân Tông
1.3.1 Cư trần lạc đạo
Đây là chủ đề xuyên suốt trong tác phẩm của Trần Nhân Tông vàcũng chính là tư tưởng chi phối toàn bộ con người tác giả Trần Nhân Tông.Nội dung cơ bản của cư trần lạc đạo chính là chỉ ra con đường đạt đạongay trong cõi trần gian này Con đường giải thoát của Thiền chẳng phảibằng bất kỳ tha lực nào bên ngoài với những sức mạnh huyền bí thầnthông quảng đại, mà là quay vào với cõi bên trong nội tại của chính mình.Chính đây là chỗ mà Thiền gần Nho giáo nhất Luận án phân tích nhữngđặc điểm của nội dung cư trần lạc đạo của Thiền và tu thân của Nho gia đểkhẳng định đây chính là cảm hứng thể hiện rõ nét tinh thần nhập thế củaThiền Trần Nhân Tông, và cũng chính vì thế mà dù nói chuyện Phật giáonhưng nó vẫn thể hiện hướng gần đến với Nho giáo trong tư tưởng của vịhoàng đế này
1.3.2 Vấn đề dân tộc
Trần Nhân Tông không viết nhiều về những vấn đề đời thường, vềchuyện dân tộc Sống giữa thời đại hào hùng, là người dẫn dắt đất nướcchống lại hai cuộc xâm lăng của quân Nguyên Mông, nhưng dấu ấn củanhững chiến thắng huy hoàng này để lại trong tác phẩm của Trần NhânTông không nhiều và không rõ nét Trong số vài bài thơ hiếm hoi mangcảm hứng dân tộc của Trần Nhân Tông, chúng ta đều thấy toát lên một tinh
Trang 13thần lạc quan với niềm tin vào sức mạnh của đất nước mình Ông nhắc đếnnhững chuyện chiến tranh, binh lửa bằng lối tư duy của nhà Nho Mãi mãikhông phải dùng đến giáp binh mới chính là khát vọng thật sự của nhàNho chứ không phải là những chiến công dù hiển hách đến đâu nơi xatrường Nhà Nho chủ trương dùng đức để cai trị chứ không dùng binh đao.
1.3.3 Sự xuất hiện của vấn đề đạo lý- thế sự qua thể thơ đề vịnh
Đối tượng được đề cập trong thơ thiên nhiên của Trần Nhân Tôngcũng không ra ngoài phạm vi tùng cúc trúc mai, ngư tiều canh mục Nhưngthiên nhiên ấy hầu hết không phải là một thứ thiên nhiên hiện thực sốngđộng như chúng ta vẫn nhìn thấy, mà nó là thiên nhiên bản thể, là thiênnhiên vĩnh hằng bất sinh bất diệt Nhưng bên cạnh đó thì thơ Trần NhânTông bắt đầu manh nha một tiểu loại của thơ đề vịnh của nhà Nho, là thơvịnh vật Thơ vịnh vật của Trần Nhân Tông hiếm hoi và nghiêng về phíathơ “ngôn chí” kiểu Nho gia Những bài thơ vịnh vật kiểu Nho gia này làmột cách thức nhân hóa tự nhiên điển hình của thơ ca trung đại Trong thếgiới thẩm mỹ mang màu sắc Nho giáo này, không có cái đẹp của bản thânthiên nhiên như nó vốn có, chỉ có cái đẹp của thiên nhiên được vay mượnlàm biểu tượng đạo đức, chỉ có cái đẹp của đạo đức, của sự nhân hóa
1.4 Hình tượng vị bồ tát trang nghiêm- trượng phu trung hiếu
Đây là mẫu hình con người lý tưởng theo quan niệm của TrầnNhân Tông Mẫu người này là sự kết hợp của một đấng trượng phu trunghiếu theo kiểu Nho giáo và một bậc Bồ tát trang nghiêm theo kiểu Phậtgiáo Trung và hiếu là hai phạm trù quan trọng của Nho giáo Xây dựngmột mẫu hình bồ tát trang nghiêm- trượng phu trung hiếu như thế, TrầnNhân Tông đã mang Thiền và Nho, mang hai lý tưởng kết hợp lại trongmột mẫu hình duy nhất Và mẫu hình đó đã được hiện thực hóa qua chínhhình tượng cái tôi tác giả- hình tượng một vị thiền sư tự do, vô ngã, vô ý
và vô ngôn và ông vua vì nước vì dân Đó không phải là hai con người
Trang 14tách biệt mà chính là hai mặt của cái Tôi- tác giả Hai mặt này đã tạo nênmột diện mạo Trần Nhân Tông như chúng ta vẫn hình dung.
1.5 Những yếu tố thời gian- không gian nghệ thuật từ Thiền đến Nho gia
1.5.1 Từ thời gian vũ trụ vĩnh hằng đến thời gian hướng về quá khứ
Trong tác phẩm Trần Nhân Tông, ở mảng thơ Thiền, chủ yếu tồntại hai loại thời gian luân hồi hư ảo và vũ trụ vĩnh hằng, thường được đặtcạnh nhau để cho thấy sự đối lập của cái hư ảo và cái chân như Thậm chí,còn “có sự vận động biện chứng giữa cái vô thường và cái hằng thường,giữa khoảnh khắc và trường cửu.” Khi chưa giác ngộ thì thời gian là vôthường và chớp bể, khi đã ngộ đạo rồi thì thời gian trở nên vĩnh hằngtrường cửu Nhưng trên nền của thứ thời gian mang màu sắc Thiền ấy, thơTrần Nhân Tông đã xuất hiện những cảm thức thời gian hiện thực hơn.Cũng cùng nói về sự biến động của thời gian, nhưng trong khi Thiền giaphủ định thời gian luân hồi thì Nho gia lại thảng thốt lo âu Trần NhânTông nói về tương lai theo cách của các nhà Nho, mong ước về một nềnthái bình thịnh trị dài lâu, một tương lai được hình dung như một khối thờigian bất biến, phẳng lặng
1.5.2 Từ không gian vũ trụ vô cùng đến không gian thế tục
Chúng tôi sử dụng cách nhìn của Gurêvich và Lotman soi chiếuvào trong văn chương của Trần Nhân Tông thì nhận thấy cách tư duy vềkhông gian trong những sáng tác này mang đậm yếu tố Thiền nhưng vẫn
có những khoảng không gian đầy tính thế tục của Nho gia Phật giáo quanniệm cùng với thời gian vô thủy vô chung thì vũ trụ này cũng rộng lớn vôcùng vô tận Không gian trong thơ Thiền hướng về cái vũ trụ rộng lớn nàyvới khát vọng giải thoát hoặc tâm đạt đến cảnh giới giác ngộ- cái tiểu ngãhòa cùng cái đại ngã Hầu hết những bài thơ tả cảnh thiên nhiên có ý vịThiền trong thơ Trần Nhân Tông đều hướng đến cái không gian vũ trụ này,