Tình hình tiếp nhận doraemon tại việt nam từ 1992 đến nay

Công trình làm rõ việc tiếp nhận bộ truyện Doraemon đã gây nên những tác động gì, như thế nào đối với ngành xuất bản trong nước và đối với văn hóa đọc, tổng hợp những trào lưu của dòng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BỘ MÔN VĂN HỌC VÀ NGÔN NGỮ

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC SINH VIÊN

CẤP TRƯỜNG NĂM 2014

Tên công trình:

TÌNH HÌNH TIẾP NHẬN DORAEMON TẠI VIỆT NAM TỪ

1992 ĐẾN NAY

Sinh viên thực hiện:

Người hướng dẫn: ThS Lê Thụy Tường Vi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 3

MỞ ĐẦU 4

1 Tính cấp thiết của đề tài 4

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 5

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 6

3.1 Mục đích 6

3.2 Nhiệm vụ 6

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 6

5 Giới hạn của đề tài 7

6 Đóng góp của đề tài 8

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn 8

7.1 Ý nghĩa lý luận 8

7.2 Ý Nghĩa thực tiễn 8

8 Kết cấu của đề tài 8

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 10

1.1 Lý thuyết tiếp nhận 10

1.2 Tác giả và tác phẩm 13

1.2.1 Tác giả Fujio F Fujiko 13

1.2.2 Bộ truyện tranh Doraemon 18

CHƯƠNG 2: NHỮNG BƯỚC ĐẦU CỦA QUÁ TRÌNH TIẾP NHẬN DORAEMON 23

2.1 Tình hình biên tập, dịch thuật 23

2.2 Tình hình xuất bản, tái bản 26

CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH TIẾP NHẬN DORAEMON DƯỚI GÓC NHÌN VĂN BẢN 39

3.1 Tiếp nhận qua yếu tố tranh 41

3.1.1 Sân chơi hội họa, sáng tác tranh truyện dành cho trẻ em 41

3.1.2 Trào lưu Doraemon chế 46

3.2 Tiếp nhận qua yếu tố truyện 51

3.2.1 Sáng tạo kịch bản, cốt truyện 51

3.2.2 Truyện văn xuôi phóng tác từ Doraemon (Fanfiction) 54 3.3 Văn phòng Doraemon – Nơi những nhân vật bước ra đời thường 56

CHƯƠNG 4: MỘT SỐ HÌNH ẢNH XOAY QUANH QUÁ TRÌNH TIẾP

NHẬN DORAEMON TẠI VIỆT NAM 1992 – NAY 65

KẾT LUẬN 85 TÀI LIỆU THAM KHẢO 87

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Một thời gian dài hơn hai mươi năm xuất hiện tại Việt Nam, bộ truyện

tranh Doraemon của tác giả Fujiko F Fujio đã mang đến rất nhiều điều đáng kể

cả về vật chất lẫn tinh thần Quá trình tiếp nhận bộ truyện tranh này tại Việt Nam là một hành trình dài với nhiều đặc điểm đa dạng và luôn vận động không

ngừng Công trình nghiên cứu khoa học Tiếp nhận Doraemon tại Việt Nam từ

1992 đến nay tổng hợp lại tất cả những vấn đề, sự kiện có liên quan đến quá

trình tiếp nhận ấy, đồng thời đưa ra những phân tích, đánh giá về sức ảnh hưởng của bộ truyện đối với người đọc Việt Nam Công trình làm rõ việc tiếp

nhận bộ truyện Doraemon đã gây nên những tác động gì, như thế nào đối với

ngành xuất bản trong nước và đối với văn hóa đọc, tổng hợp những trào lưu của dòng chảy đương đại nảy sinh liên quan trực tiếp đến bộ truyện Từ đó, người viết đưa ra những lý giải về tâm lý tiếp nhận cũng như những vấn đề thuộc về nhu cầu tiếp nhận nơi người đọc trong thị trường sách văn học Việt Nam hai mươi năm trở lại đây

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tình hình nghiên cứu về tiếp nhận văn học và những ứng dụng của tiếp nhận văn học trong việc nhìn nhận tác phẩm tại Việt Nam từ lâu đã là một hướng đi hữu ích và được nhiều người, nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, bởi lẽ hướng đi này cho phép dịch chuyển điểm nhìn sang một địa hạt mới, địa hạt của người đọc Với tiếp nhận văn học, nhiều tác phẩm đã được đưa vào đúng vị trí của nó, được xếp hạng, cân nhắc dựa trên sức ảnh hưởng thực sự của chính bản thân tác phẩm ấy tạo nên trong văn hóa đọc mà không bị chi phối bởi bất

kỳ một yếu tố nào khác đã từng được cho là nổi trội hơn

Với bộ truyện tranh Doraemon, kể từ khi xuất hiện, những yếu tố thuộc

về nội hàm tác phẩm (nội dung và hình thức) được nhắc đến liên tục như tính

giáo dục nhân cách cao, sự tưởng tượng tuyệt vời với một nguồn tri thức rộng

mở cùng một nét vẽ hài hước, ngây ngô, giản dị và từ đó Doraemon đã được

đánh giá qua lăng kính của bản thân mình, bằng những tất cả những gì mà bộ truyện chứa đựng, truyền tải

Nhưng sẽ là thiếu sót nếu không thoát ly ra khỏi góc nhìn nội quan tác phẩm để đến với góc nhìn ngoại quan của tiếp nhận để nhìn nhận sức ảnh hưởng của bộ truyện này từ một chủ thể cũng có những đóng góp quan trọng

không kém: người đọc Tại sao người đọc đón nhận nồng nhiệt Doraemon? Điều gì trong Doraemon đáp ứng được hệ quy chiếu về tầm đón đợi trong mỗi một người đọc và trong người đọc số đông? Tâm lý nào đã khiến Doraemon

khống chỉ cuốn hút trẻ em, mà còn làm say mê người lớn thế hệ này qua thế hệ khác?

Công trình này trả lời những câu hỏi như thế nhằm đóng góp thêm một điểm nhìn mới, giúp đánh giá và nhận thức về tác phẩm được trọn vẹn hơn, nhất là một tác phẩm đã hơn hai mươi năm xuất hiện tại Việt Nam mà vẫn giữ

được sức sống bền bỉ: Doraemon

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Từ khi Doraemon được phát hành vào cuối năm 1992, thì vào đầu năm

1993, báo chí đã có một loạt những bài báo đăng tin về một hiện tượng xuất

bản, cơn sốt sách mang tên Doraemon Những bài báo này chính là nguồn tư

liệu bước đầu trong việc cung cấp thông tin về tình hình tiếp nhận Doraemon

trong những năm đầu của bộ truyện này tại Việt Nam Tiếp đó một cộng đồng

Doraemon đã ra đời từ tập 16, tạo điều kiện quy tụ những tâm hồn say mê Doraemon về cùng một nơi để cùng nhau chia sẻ và trò chuyện Cũng chính

nơi đây đã đón tiếp nhân vật Kobayashi Hiroshi, một sinh viên Nhật Bản đang làm một nghiên cứu về sự tiếp nhận văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam, và đã gặp

gỡ trẻ em Việt Nam cùng Nhà xuất bản Kim Đồng để có những ghi chép về

quá trình tiếp nhận Doraemon tại nước ta Như vậy không chỉ người đọc trong

nước, mà giới nghiên cứu Nhật Bản cũng có những quan tâm nhất định về sự

xuất hiện của bộ truyện Doraemon tại đây

Doraemon tiếp tục hành trình của mình qua nhiều lần tái bản, cho đến

khi Internet bùng nổ và sự xuất hiện của những cộng đồng mạng xã hội, gồm các diễn đàn (forum) và đặc biệt là Facebook Hành trình của tiếp nhận lại tiếp tục với những dạng thức mới, nhanh chóng hơn, phá cách hơn và tốc độ lây lan chỉ trong tích tắc, hình thành nên những trào lưu của cộng đồng mạng, mà đối tượng tiếp nhận chủ yếu không còn là trẻ em nữa, mà là giới trẻ Có thể kể đến

đó là trào lưu Doraemon chế, trào lưu phóng tác Doraemon thành truyện văn xuôi (gọi là fanfiction) Ngoài ra, những topic (chủ đề) về Doraemon trên các diễn đàn cũng diễn ra sôi nổi với những bài bình luận về Doraemon giàu thông

tin và tình cảm Nhìn chung, những sự kiện nêu trên tuy phong phú nhưng chỉ

mang tính chất điểm, nghĩa là mang tính thời sự, tính hiện tượng nhất thời trong

một giai đoạn nhất định Chưa có một tài liệu nào nghiên cứu một cách tổng

quát về quá trình hai mươi năm tiếp nhận Doraemon tại Việt Nam để từ đó đưa

ra một cái nhìn biện chứng, mang tính vận động, phát triển theo một tổng thể thống nhất nhằm góp phần làm nên một minh chứng có giá trị cao cho lý thuyết tiếp nhận nói riêng và lý luận văn học nói chung

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích

Đề tài khảo sát, tổng hợp, phân tích những trường hợp liên quan đến quá

trình tiếp nhận Doraemon, để từ đó hướng tới mục đích định vị chính xác bộ

truyện tranh nổi tiếng này trong lòng độc giả qua con mắt của tiếp nhận Cứu cánh mà người viết muốn đạt được, đó là làm sao chứng minh được rằng

Doraemon, dù số lượng tiêu thụ trên thị trường có ra sao, số lượng xuất bản có

thay đổi thế nào, thì bộ truyện này cũng đã vượt thoát khỏi mọi bảng xếp hạng

về lượng, mà đã tiến tới việc chiếm giữ một vị trí cố hữu kiên định trong lòng người đọc từ những trang truyện đầu tiên, ôm giữ một vị trí khó lòng thay đổi trong bảng xếp hạng về chất trong lòng người Đó mới là thành công lớn nhất

của một tác phẩm bất kỳ nói chung mà Doraemon đã làm được điều đó

3.2 Nhiệm vụ

Đề tài được xác định là phải đạt được một tính khoa học dung hợp một cách tự nhiên và nhuần nhuyễn với tính đại chúng, để bất kỳ một tầng lớp người đọc nào, dù là giới nghiên cứu chuyên môn hay người bình dân, cũng có thể tiếp xúc, tham khảo và tìm thấy những điều hữu ích từ đề tài này, từ đó biết

nhiều hơn đến Doraemon và những ảnh hưởng của tác phẩm trong văn hóa đọc

tại Việt Nam

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Là một đề tài dùng lý thuyết tiếp nhận để làm nền tảng, dĩ nhiên không thể bắt đầu đề tài mà không bắt nguồn từ những nghiên cứu về tiếp nhận văn học Trong những năm XX, tiếp nhận văn học với việc tôn vinh vai trò của người đọc đã có một sức ảnh hưởng to lớn đến đời sống văn học, chuyển dịch một cán cân mà từ trước đến nay vẫn nghiêng nặng về tác phẩm và tác giả, giờ bỗng nghiêng mình về phía chủ thể tiếp nhận và từ đó làm một công việc thiêng liêng: tái định giá tác phẩm văn học qua lăng kính của việc đọc

Tiến hành nghiên cứu đề tài, người viết sử dụng chủ yếu những phương pháp:

Phương pháp phân tích – tổng hợp: là phương pháp chủ yếu trong việc

tổng hợp các nhận định, cảm thụ của người đọc cũng như các sự kiện liên qua đến tiếp nhận, từ đó phân tích chúng để đưa ra một cái nhìn tổng thể về vấn đề nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu liên ngành: đây là một phương pháp hết sức

cần thiết vì bản thân đối tượng nghiên cứu là bộ truyện Doraemon không thuần

túy chỉ là văn học Đó còn là hội họa, sân khấu, điện ảnh, vì vậy việc áp dụng những phương pháp nghiên cứu nghệ thuật học, hội họa, diễn xuất… là không thể thiếu Bên cạnh đó đây còn là một bộ truyện nước ngoài được dịch, vì vậy quá trình nghiên cứu cần đến tư duy về giao thoa văn hóa, về dịch thuật, văn học so sánh…, dẫn đến một phương pháp nghiên cứu liên ngành mang tính phổ quát cao

5 Giới hạn của đề tài

Doraemon xuất phát là một bộ truyện tranh nằm trong dòng chảy Manga

(một khái niệm để chỉ riêng truyện tranh của Nhật Bản) của hai tác giả Fujimoto Hiroshi và Abiko Motoo, được biết đến với cái tên chung Fujiko

Fujio Với sức ảnh hưởng to lớn, Doraemon đã nhanh chóng trở thành một biểu

tượng văn hóa của Nhật Bản và là một hiện tượng trên khắp Châu Á Dần dần

Doraemon không còn là những nét vẽ nằm trên trang giấy, mà đã được dựng

phim hoạt hình (anime), phim truyện và cả nhạc kịch; được viết thành truyện chữ (fanfiction), phát hành trò chơi điện tử (computer game) và tồn tại dưới

nhiều hình thức của những trào lưu xã hội khác Chính vì sự mở rộng đa dạng

về mặt thể loại như thế nên đề tài cần xác định rõ rằng nghiên cứu này sẽ chỉ tập trung đi sâu tìm hiểu vấn đề tiếp nhận Doraemon tại Việt Nam dưới góc

nhìn văn bản, nghĩa là, xem Doraemon với đúng hình thái khai sinh của nó:

một bộ truyện tranh

6 Đóng góp của đề tài

Đề tài Tiếp nhận Doraemon tại Việt Nam từ 1992 đến nay góp phần thúc

đẩy việc nghiên cứu tác phẩm từ góc độ tiếp nhận, cũng như thúc đẩy làn sóng

truyện tranh (manga) phát triển tại Việt Nam với những nội dung tích cực,

mang tính giáo dục sâu sắc Bên cạnh đó, đề tài này còn là một đóng góp cho

sự giao lưu văn hóa, giúp bạn đọc nước ngoài biết hơn về những bước đi của

Doraemon tại Việt Nam, và giúp các độc giả cũng như giới sáng tác tại Việt

Nam học hỏi và tiếp thu để cùng tạo ra một môi trường văn học trẻ em đầy tính sáng tạo và bổ ích

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

7.1 Ý nghĩa lý luận

Đề tài là một mẩu thực chứng cho lý thuyết tiếp nhận, một sự cụ thể hóa

lý thuyết tiếp nhận và thực tế hóa lý thuyết này trong việc ứng dụng nghiên cứu những vấn đề thuộc về văn học, văn hóa tại Việt Nam

7.2 Ý Nghĩa thực tiễn

Đề tài mang đến một cái nhìn tổng thể về quá trình tiếp nhận Doraemon

trong hơn hai mươi năm qua để từ đó khơi gợi đề xuất về việc đầu tư phát triển thể loại truyện tranh tại Việt Nam Quan trọng hơn là trên thực tế, văn học Việt Nam chúng ta đang thiếu đi những hình tượng có thể mang đến một niềm tin tốt đẹp cho trẻ em, vì vậy đề tài có ý nghĩa trong việc thúc đẩy sự sáng tạo và

tư duy không ngừng về một biểu tượng cho văn học trẻ em Việt Nam, một biểu tượng mà có thể tồn tại ngần ấy thời gian vẫn còn nguyên vẹn và vẫn tiếp tục được đón nhận nồng nhiệt trong lòng cả trẻ thơ lẫn người lớn

8 Kết cấu của đề tài

 Chương 1: Những vấn đề chung

Chương này gồm 13 trang, từ trang 10 đến trang 22

 Chương 2: Những bước đầu của quá trình tiếp nhận Doraemon

Chương này gồm 16 trang, từ trang 23 đến trang 38

 Chương 3: Quá trình tiếp nhận Doraemon tại Việt Nam dưới góc

nhìn văn bản

Chương này gồm 26 trang, từ trang 39 đến trang 64

 Chương 4: Một số hình ảnh xoay quanh quá trình tiếp nhận

Doraemon từ 1992 đến nay

Chương này gồm 20 trang, từ trang 65 đến trang 84

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Lý thuyết tiếp nhận

Động thái tiếp nhận là một công đoạn tất yếu để tác phẩm đi hết một quy trình của mình giữa đời sống văn học Tác phẩm chỉ có một lần ra đời, nhà văn cũng chỉ cho đứa con của mình một lần sáng tác, nhưng tiếp nhận nuôi sống tác phẩm từ thế hệ này đến thế hệ khác, thời đại này qua thời đại khác, tái tạo không ngừng nghỉ nếu tác phẩm vẫn còn sức sống theo thời gian Sáng tạo chỉ

có một, nhưng đồng sáng tạo thì vô tận Đó là cái công của tiếp nhận cho đến ngày hôm nay

Nghiên cứu về vấn đề tiếp nhận Doraemon tại Việt Nam từ năm 1992

đến nay sẽ không có sức thuyết phục nếu công trình không được bắt rễ từ

những luận cứ lý luận xác thực về tiếp nhận văn học Chính vì thế, trong phần này, người viết xin được liệt kê một vài điểm mấu chốt trong lý thuyết tiếp nhận có khả năng ứng dụng cao trong việc hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu

Tương tự như những lý thuyết văn học khác, tiếp nhận cũng có một lịch

sử lâu dài định hình và phát triển Chủ thể của tiếp nhận là người đọc, vì vậy nghiên cứu về tiếp nhận là tập trung vào nghiên cứu người đọc với những cảm thụ, kinh nghiệm thẩm mỹ và tầm đón đợi của riêng họ, từ đó nổi bật lên những vấn đề có thể ứng dụng thực tiễn trong việc nghiên cứu những hoạt động, hiện tượng… của đời sống văn học như tâm lý độc giả, tiếp nhận với đám đông, tiếp nhận và văn hóa đại chúng, tiếp nhận liên văn bản và những thủ pháp hậu hiện đại…

Có thể nói một cách hết sức giản dị về nội dung của lý thuyết tiếp nhận:

đề cao vai trò người đọc và sự đọc, xem việc đọc là bước đi hoàn tất và nâng tầm giá trị tác phẩm, thử thách tác phẩm qua các lớp nhận thức lịch sử - chính trị - xã hội khác nhau Đi cùng với lịch sử phê bình lý luận văn học, lịch sử của

lý thuyết tiếp nhận cũng đi qua rất nhiều trào lưu, quan niệm, được khá nhiều

nhà nghiên cứu phát biểu dựa trên quan điểm cá nhân và thời đại, nhưng phải đến thế kỷ XX, với hai đại biểu là Wolfgang Iser và Hans Robert Jauss thuộc trường phái Konstanz ở Đức, lý thuyết tiếp nhận mới được hoàn thiện trên một

cơ sở lý luận vững chắc và gây một sức ảnh hưởng lớn đến tình hình văn học chung lúc bấy giờ Những khái niệm về tiếp nhận được đề ra bởi trường phái Konstanz cho phép giới nghiên cứu tái thiết lập một cơ chế vận hành của văn học theo một trật tự mới: trật tự của quá trình đọc và cảm thụ tác phẩm mà chủ

thể chính là người đọc Người đọc, với những kinh nghiệm thẩm mỹ của mình

sẽ tương tác với tác phẩm, từ đó tạo nên một độ chênh nhất định giữa người

đọc và tác phẩm mà ta gọi đó là khoảng cách thẩm mỹ, và từ đó tác phẩm sẽ được tiếp nhận, đánh giá, cảm thụ trong một tầm đón đợi của người đọc

Chủ thể tiếp nhận cũng là một cá thể lớn lên trong dòng lịch sử, xã hội,

và trưởng thành thông qua những cọ xát, va chạm với những mối quan hệ đa chiều đồng thời trải qua từng cung bậc cảm xúc khác nhau Từ đó hình thành nên trong mỗi một chủ thể một quá trình của những suy tư mang tính kinh

nghiệm, mà ta gọi là kinh nghiệm thẩm mỹ Ở đây kinh nghiệm thẩm mỹ không

chỉ mang tính chữ nghĩa, nghĩa là không chỉ gói gọn trong những gì đã đọc và đang đọc, văn bản không chỉ là văn bản trên giấy viết Mà rộng hơn, đó còn là hồi ức, kỷ niệm, quá khứ, trí nhớ; những văn bản còn là văn bản con người, văn bản cuộc sống Đọc là một quá trình khai mở những dạng thức văn bản tồn tại phong phú, đa dạng để tiếp nhận những giá trị nhân sinh quan thiết thực mang tính chọn lọc đối với mỗi người đọc, để rồi từ đó chúng sẽ hóa thành kinh nghiệm cá nhân và góp phần tạo nên một hệ quy chiếu riêng, mang một thế giới

quan riêng biệt của mỗi người đọc Mỗi khi tiếp nhận một tác phẩm mới, kinh

nghiệm thẩm mỹ của quá trình bồi tụ trước đó lại được lấy ra để tham gia vào

quy trình tiếp nhận, trước hết là cảm thụ bằng trực giác, bằng năng lực tình cảm, sau là bằng lý trí, bằng tư duy phán đoán, từ đó vị trí của tác phẩm sẽ được định vị trong lòng người đọc

Kinh nghiệm thẩm mỹ là cái riêng của mỗi người, là lịch sử riêng của

mỗi cá nhân, nhưng ở một bình diện bao quát hơn, nó vẫn mang chứa cái chung

của nhiều người Điều đó tạo ra tính đại chúng trong tiếp nhận, mà ảnh hưởng của nó sẽ được xúc tác bởi tâm lý đám đông và hiệu ứng lây lan cảm xúc Lấy

ví dụ, một tuổi thơ êm đẹp sẽ là một kinh nghiệm thẩm mỹ của bất kỳ một

người đã trưởng thành nào Dù rằng sự êm đẹp đó ở mỗi người là khác nhau theo những cách thức và những mức độ khác nhau, nhưng họ vẫn sẽ cùng tiếp nhận một tác phẩm văn học dành cho trẻ em với một tinh thần cởi mở, hứng khởi, và giữa họ vẫn sẽ dễ dàng lây lan cảm xúc cho nhau hơn, và tạo nên một hiệu ứng số đông trong việc đọc Nếu sự đồng điệu này ở một quy mô lớn, tác phẩm sẽ được đón nhận trên diện rộng và lập tức trở thành một hiện tượng, một đầu sách bán chạy trên thị trường Và nếu sự đồng điệu ấy không chỉ trong một giai đoạn, một thế hệ, thì tác phẩm sẽ vẫn tiếp tục được đón nhận tích cực lâu dài, thử thách sức sống của chính nó trong lòng công chúng

Tiếp nhận tác phẩm, đối mặt với tác phẩm, là người đọc đang dùng những kinh nghiệm thẩm mỹ của bản thân, đang lấy thế giới nghệ thuật cá nhân

đã được gầy dựng trong bao năm tháng của nhận thức, đặt trước cái thế giới nghệ thuật mà cha đẻ của tác phẩm đã cài vào đứa con của mình Giữa hai thế

giới ấy hình thành một độ chênh mà tiếp nhận gọi là khoảng cách thẩm mỹ

Khoảng cách này thay đổi ra sao, kéo gần hay đẩy xa, tùy thuộc vào sự tương tác giữa người đọc và tác phẩm, vào mức độ đồng điệu và tương hợp của thế giới quan trong tác phẩm và trong bản thân chủ thể tiếp nhận Một trong những

yếu tố quyết định độ co dãn của khoảng cách thẩm mỹ chính là tầm đón đợi

Khái niệm tầm đón đợi (Horizon of expectations) hay chân trời chờ đợi,

ngay từ câu chữ, có thể gọi đó là một nhu cầu, một mong muốn của mỗi người đọc được sinh ra từ hệ quy chiếu của riêng họ đối với một tác phẩm nào đó Như vậy, để dễ hiểu, ta có thể cụ thể hóa tình huống như sau: một người đọc cụ thể đang đọc một tác phẩm cụ thể, và lấy tác phẩm ấy làm mốc, thì theo Jauss,

hệ quy chiếu của tầm đón đợi nơi người đọc đối với tác phẩm bao gồm ba khía cạnh chủ yếu: đầu tiên, đó là tình hình văn học trước đó (gồm tác phẩm nổi trội

và những gì liên quan đến thế giới nghệ thuật trong tác phẩm như đề tài, hệ tư tưởng…) mà tác phẩm đang được tiếp nhận có ảnh hưởng và kế thừa; thứ hai là

kinh nghiệm đọc và cảm thụ sẵn có trong người đọc về dòng văn học, thể loại văn học của tác phẩm mình đang tiếp nhận; cuối cùng, độ chênh giữa tính nghệ thuật và tính thực tiễn trong ngôn từ, giữa không gian hư cấu và không gian đời sống cũng là một yếu tố quyết định Mỗi người đọc có một hệ quy chiếu cho riêng mình, và vì vậy mỗi người cũng sẽ có một tầm đón đợi của riêng mình Tùy vào đó mà khoảng cách thẩm mỹ sẽ thay đổi tương ứng trong quá trình tiếp nhận Với một hệ quy chiếu tương hợp ở mức độ cao, hoặc gần như trùng khít, có thể tác phẩm sẽ thống trị trong tâm trí người đọc một thời gian dài

Một vài khái niệm cơ bản của lý thuyết tiếp nhận nêu trên chính là nền

tảng để đưa tiếp nhận ứng dụng vào thực tế Đối với bộ truyện Doraemon, quá

trình tiếp nhận không quá phức tạp, đi sâu vào bản chất văn chương, mà cần đi theo diện rộng với hướng tiếp nhận đại chúng Bởi người viết xác định rằng

Doraemon cùng với thể loại truyện tranh là một thể loại đặc biệt kết hợp giữa

văn học, hội họa, điện ảnh và sân khấu, chứ không phải thuần túy văn học Vì vậy, việc dùng lý thuyết tiếp nhận văn học để soi rọi bộ truyện này chỉ mang tính chất nền tảng bao quát chứ không đi sâu vào những ý niệm cụ thể Tuy nhiên nếu không có lý thuyết tiếp nhận, chắc chắn việc nghiên cứu về quá trình tiếp nhận tác phẩm sẽ thiếu đi một sự nhất quán, một niềm tin xác đáng và một

sự tin cậy cao trong hướng đi và thao tác nghiên cứu, và từ đó cũng sẽ làm sai lệch quá trình nghiên cứu khoa học vốn cần một chuẩn mực về mặt tư duy

1.2 Tác giả và tác phẩm

1.2.1 Tác giả Fujio F Fujiko

Fujiko Fujio là bút danh chung của hai họa sĩ truyện tranh Fujimoto Hiroshi (bút danh là Fujiko F Fujio) và Abiko Motoo (bút danh là Fujiko A Fujio) Cặp bạn thân này đã cùng nhau sáng tạo ra rất nhiều tác phẩm chung, và không ít trong số đó đã trở nên thành công trong làng manga Nhật Bản

Doraemon là đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của cả hai, tuy nhiên, một sự

thật là tuy lấy bút danh chung, Doraemon thực chất là sản phẩm của cá nhân Fujimoto Hiroshi với bút danh Fujiko F Fujio Điều này đã được Thông tấn xã

Nôbita – một kênh giao tiếp được mở trong mỗi tập Doraemon năm 1992 (bắt

đầu từ tập 16) thông báo trên bìa sau của tập Doraemon số 58:

“Trước đây, bọn tớ đã có lần giới thiệu tác giả Fujiko Fujio thật ra không phải là một người Bút danh ấy là tên chung của hai bác Fujimoto Hiroshi và Abiko Motoo ký trên nhiều tác phẩm do cả hai cùng sáng tác từ lúc còn học chung lớp 5 bậc tiểu học Trong suốt 35 năm liền, bút danh ấy trở nên hết sức thân quen với cả nước Nhật và nhiều nước khác ở Châu Á…

Túy vậy, dần dần sáng tác của mỗi bác đều có nét khác nhau về cốt truyện và cả về nét vẽ Gần đây, Nhà xuất bản Shogakukan (tức “Tiểu học) một hôm bỗng nhận được thư của “Fujiko Fujio” gởi lời chào và cho biết từ đó trở

đi mỗi người sẽ theo con đường sáng tác riêng Cũng trong bức thư ấy, lần

đầu tiên hai bác công bố sự thật về các sáng tác của mỗi người trước đó

“Đôrêmon” là sáng tác của bác Fujimoto

[…]”

Như vậy, cha đẻ của Doraemon chính là họa sĩ Fujimoto Hiroshi, sinh

ngày 01 tháng 12 năm 1933 tại quận Takaoka, và mất vào ngày 23 tháng 09 năm 1996 tại Tokyo, Nhật Bản

Ông là người có tư chất thông minh và có năng khiếu vẽ tranh ngay từ

nhỏ Nhưng như vậy chưa đủ để chúng ta có một bộ truyện Doraemon bây giờ

Ngoài tư chất của một họa sĩ, trong ông còn là tư chất của một văn sĩ với thói quen quan sát và ghi chép liên tục những sự việc xảy ra xung quanh đời sống hàng ngày Với vốn sống phong phú và kiến thức thông thạo trên nhiều lĩnh vực, cộng thêm tài nghệ vẽ tranh, Fujimoto trở thành một người sáng tác manga trong dòng chảy manga của Nhật Bản

Fujimoto đã làm quen với manga từ những ngày học tiểu học Cậu học trò Fujimoto ngày ấy học rất giỏi, đạt điểm xuất sắc ở mọi môn, chỉ trừ môn… thể dục (hình tượng Nôbita sau này cũng được khắc họa mang dáng dấp của ông) Đến năm lớp 5, Abiko Motoo – người sẽ là bạn thân, chung một niềm

đam mê tranh truyện, và sẽ là người đồng nghiệp, người cộng sự của ông – chuyển đến trường ông học, và họ nhanh chóng nhận ra niềm yêu thích vẽ truyện của nhau Giờ đây, độc giả bây giờ đã có một cái tên chung Fujiko Fujio

in trên nhiều gáy sách trên tủ sách của họ, bởi đó là một sự may mắn khi hai con người chung một niềm đam mê đã kết thân từ những ngày tiểu học

Từ đó, sự nghiệp mangaka (tên gọi những tác giả vẽ truyện tranh ở Nhật Bản) của cặp bài trùng Fujiko Fujio bắt đầu có những bước khởi sắc, cho ra nhiều tác phẩm được in và ra mắt công chúng Năm 1952, khi hai ông ở độ tuổi 18,19 và đang học khác trường trung học nhau, bộ truyện “Tenshi no Tama- chan” vẫn được sáng tác chung và được in tuy không gặt hái được nhiều thành công (lúc này hai ông chưa lấy bút danh chung Fujiko Fujio) Tiếp tục vẽ không ngừng nghỉ, hai ông cho xuất bản tờ báo tường manga của riêng mình Sau khi tốt nghiệp, Fujimoto xin làm cho một công ty bánh kẹo nhưng sau đó

bị chấn thương nên phải nghỉ một thời gian Còn Motoo được giao quản lý một

tờ báo của địa phương Tác phẩm đầu tiên mang tên tác giả là Fujiko Fujio là

Utopia – Saigo no Sekai Taisen

Năm 1954, cả hai ông quyết định lên Tokyo để trở thành những mangaka chuyên nghiệp Họ cùng với nhiều họa sĩ khác lập nên nhóm New Manga Party Tại đây, bộ đôi này bắt đầu được nổi tiếng và được nhiều nhà

xuất bản đặt hàng với Obake no Q-tarō

Năm 1962, Fujimoto lập gia đình và thành lập nên Studio Zero để sản xuất phim hoạt hình từ manga (gọi là anime) Hãng đã tạo nên thành công lớn

với Astro Boy Công việc thuận lợi và thu nhập của đôi bạn này từ truyện tranh

được xem là một trong những mức thu nhập cao nhất Nhật Bản lúc bấy giờ (khoảng 1,7 triệu dollar)

Đã là nghệ sĩ thì luôn có một chí hướng và một cái tôi riêng cho mình, nên vì thế, dù hợp tác chung nhưng cả Fujimoto và Motoo đều theo đuổi một phong cách, sự nghiệp riêng của mình Motoo ngày càng có thiên hướng sáng tác cho tuổi thanh niên, còn Fujimoto vẫn là người bạn tốt với nhi đồng Chính

vì vậy, đến năm 1987, hai ông chính thức không còn đi chung một đường nữa,

và bút danh Fujiko Fujio cũng bị tách ra thành Fujiko F Fujio và Fujiko A Fujio

Fujimoto tiếp tục tập trung vào mảng đề tài cuộc sống thường nhật của

tuổi ấu thơ Với các tác phẩm Pāman và Ume-boshi Denka, ông dần dần được

mọi người biết đến như một Kodomo Mangaka (Kodomo là những bộ manga sáng tác dành riêng cho trẻ em) Và đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của

Fujimoto chính là bộ truyện Doraemon

Với Doraemon, Fujimoto đã có cho mình một cột mốc đáng quý trong

sự nghiệp sáng tác, bởi bộ truyện này đã vang dội không ngờ, trở thành kinh điển và là biểu tượng văn hóa của cả Nhật Bản (năm 2005) Fujimoto rất tâm

huyết với Doraemon và thông qua bộ truyện này ông bộc lộ quan điểm sáng tác của chính mình Fujimoto sử dụng kinh nghiệm sẵn có thường ngày trong ký ức

của mình, và làm phong phú nó thêm bằng việc thường xuyên thu thập tin tức

và nghiên cứu Bên cạnh đó, cộng thêm một trí tưởng tượng và sáng tạo, câu chuyện sẽ được mở rộng ra vô tận Chú mèo máy được kết hợp từ một chú lật đật trong hình dáng một con mèo đã ra đời từ một tư duy như thế

Các tác phẩm chính của họa sĩ Fujiko F Fujio gồm có "Obake no Q-

tarō" Q-tarō (オバケのQ太郎) 1964 − 1969, 1971 − 1974 (sáng tác chung với

Motoo Abiko); "Pāman" (パーマン ) 1966 − 1968, 1983 – 1986; "21-emon" (21 エモン ) 1968 − 1969, 1981; "Ume-boshi Denka" (ウメ星デンカ ) 1969;

"Moja-ko" ( モジャ公 ) : 1969 – 1970; "Doraemon" ( ドラえもん ) : 12/1969 – 1996; "Kiteretsu Daihyakka "( キテレツ大百科 ) : 1974 – 1977; "Esper

Mami" ( エスパー魔美 ) : 1977 – 1982; "Chimpui" ( チンプイ ) : 1985, 1987

– 1988

Ông cũng đã đạt được các giải thưởng:

 1963: Giải Hoạt hình Nhi đồng của nhà xuất bản Shogakukan ;

 1973: Giải ưu tú của Hiệp hội mangaka Nhật Bản cho Doraemon;

 1981: Giải thưởng văn hóa của thành phố Kawasaki;

 1982: Giải Truyện tranh cho trẻ em của nhà xuất bản Shogakukan dành cho Doraemon;

 1989: Giải thưởng Film Special Meritorious và nhà phê bình vàng (Golden Gloss);

 1992: Giải thưởng của Hiệp hội mangaka Nhật Bản do bộ trưởng bộ Giáo dục trao tặng;

 1992: Giải thưởng Phim hoạt hình tiếng Nhật xuất sắc nhất của Hiệp hội Văn hóa Nhật;

 1996: Huy chương Chiến sĩ văn hoá của Bộ Văn hoá Thông Tin Việt Nam vì sự đóng góp của ông ; vào việc giáo dục trẻ em qua những trang

truyện Doraemon

 1997: Giải thưởng văn hóa Osamu Tezuka lần thứ nhất

Fujimoto đầu tư sức lực và chất xám cho Doraemon, và chắc có lẽ cũng

vì cường độ làm việc liên tục không ngơi nghỉ (ông có thể ngồi vẽ 72 giờ liên tục cho đến khi hai mắt nhòa cả đi) mà ông đã ra đi đột ngột do kiệt sức mà chưa kịp để lại một đoạn kết nào cho Doraemon

Với Doraemon¸ Fujimoto không chỉ sáng tạo ra một tình bạn đẹp cho trẻ

em Việt Nam, mà còn biến tình bạn ấy trở thành những tình cảm chân thực

ngoài đời thường Doraemon đã đi khắp mọi nơi trên thế giới, biến bao ước mơ

thành hiện thực và gầy dựng những mối tương quan nhân văn trong mỗi cộng

đồng Và bằng những việc làm thiết thực, Doraemon đã cùng cha đẻ của mình lập ra nhiều quỹ Doraemon nhằm dùng số tiền thu được từ lợi nhuận của bộ sách Doraemon đầu tư, giúp đỡ cho công tác giáo dục, văn hóa… Tại Việt

Nam, quỹ này cũng được thành lập dưới sự ủy quyền của tác giả và đại diện bởi nhà xuất bản Kim Đồng Fujimoto cũng đã từng đến Việt Nam, thăm Hà

Nội vào năm 1996, và đã phát biểu: “Ngoài chuyện đọc Doraemon là một cách

vừa học vừa chơi, vừa nhận thức thì chủ đề chính trong Doraemon là tình bạn Tôi không ngờ trẻ em Việt Nam đã có tình bạn với Doraemon, vậy là điều tôi gửi gắm trong bộ truyện tranh này đã được thực hiện…”

Vậy thì, qua lời nói của chính tác giả, chúng ta – những người tiếp nhận, hiểu rằng, cái sâu xa nhất mà tác giả muốn người đọc nhận thức, chính là những tình bạn đẹp, chứ không chỉ là tư duy về khoa học kỹ thuật, những món bảo bối mang mơ ước nhân loại hay những tri thức từ xưa đến nay… Chính tình bạn là vẻ đẹp vô cùng nhân bản, nhân văn ấy đã làm nên sức sống cho Doraemon, khiến bộ truyện này sống mãi trong ký ức tuổi thơ của hàng triệu trẻ em trên toàn thế giới

Xin khép lại chủ đề về tác giả Fujiko F Fujio bằng câu nói khiến chúng

ta sẽ nhớ đến ông:

“Lý tưởng sáng tác truyện tranh của tôi là làm sao mà tôi có thể hăng say đắm chìm vào việc vẽ tranh, để rồi từ đó độc giả của tôi cũng sẽ đắm chìm vào trong từng trang truyện của tôi vậy.”

(tạm dịch: “My ideal for manga is for myself to enjoy by illustrating,

and as a consequence of my work, also let the readers enjoy by reading them.”

1.2.2 Bộ truyện tranh Doraemon

Trong nền tranh truyện hiện đại Nhật Bản, bộ truyện Doraemon với hình

tượng nhân vật chú mèo máy thông minh Doraemon đã trở thành một biểu tượng văn hóa, một biểu tượng của nước Nhật và là người bạn song hành cùng trẻ em Nhật Bản cũng như trẻ em trên toàn thế giới Tác giả Hoàng An Đông

trong tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số 312, tháng 6-2010, với bài viết Bảo bối

thần kỳ của NXB Kim Đồng đã tổng hợp khá đầy đủ những thông tin về bộ

truyện này từ sự ra đời cho đến nội dung và quá trình xuất bản… Trong đó có những dòng nói về lịch sử của bộ truyện:

“Đôrêmon là tác phẩm của Fujiko Fujio, bút danh chung của hai họa sĩ manga Fujimoto Hiroshi và Abiko Motoo Bộ truyện ra mắt lần đầu tiên vào tháng 12- 1969 và dành cho độc giả thiếu nhi

[…]

Ban đầu, các câu chuyện lẻ Đôrêmon được nhà xuất bản Shogakukan phát hành đồng loạt trên 6 nguyệt san dành cho trẻ em của 6 cấp học, từ nhà trẻ đến lớp 4 Từ năm 1973, bộ truyện được phát hành thêm trên hai nguyệt san dành cho học sinh lớp 5 và lớp 6 Các câu chuyện trên mỗi tạp chí là khác nhau, có nghĩa tác giả phải sáng tác ít nhất là 6 câu chuyện mỗi tháng Từ năm

1974, các câu chuyện nhỏ của Đôrêmon bắt đầu được tập hợp trong các tập truyện dày, và cho đến năm 1996, có đến 45 tập truyện như vậy ra đời Từ năm

1987, hai tác giả Hiroshi và Motoo không còn dùng chung bút danh Fujiko F Fujio, khi đó chỉ còn ông Fujimoto là người sáng tác Đôrêmon với bút danh Fujiko F.Fujio (bút danh của ông Motoo khi này là Fujiko Fujio (A))

[…]

Đôrêmon, sau khi tạo ra được những sự chú ý rộng rãi của bạn đọc nội địa, đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của bạn đọc bên ngoài, đặc biệt là ở châu Á Hồng Kông là nơi đầu tiên có các bản dịch truyện trong năm 1976, đăng tải trên tạp chí dành cho thiếu nhi mang tên Children's Paradise song chưa có bản quyền Cũng trong thập niên đó, Thái Lan và Đài Loan đều có cho

in ấn các bản dịch và cùng chung tình trạng không có bản quyền Sang đến đầu những năm 1990, ít nhất có đến 10 quốc gia trong châu lục đã có bản dịch Đôrêmon có bản quyền, trong dó có Việt Nam.”

Như vậy Doraemon mất một quãng thời gian khá lâu trước khi đến được

tay độc giả Việt Nam, và trước đó, bộ truyện này đã là một hiện tượng ở Nhật

Bản Về công tác xuất bản Doraemon tại Việt Nam, tôi xin được đề cập ở phần

sau của công trình này như một phần của việc nghiên cứu quá trình tiếp nhận Trong phần này, xin được giới thiệu sơ qua về nội dung của bộ truyện

“Ngày ấy ở Nhật Bản có một ông họa sĩ chuyên sáng tác truyện tranh

cho trẻ em Đã nhiều đêm ông mất ngủ vì chưa tìm được một nhân vật tâm đắc Đêm nay cũng thế, ông không ngủ được, đầu óc cứ lan man, suy nghĩ, căng thẳng tìm hình tượng nhân vật Bỗng “meo! meo” một chú mèo hoang mò

vào Nó leo lên lòng ông tìm chỗ ngủ Mệt mỏi, ông họa sĩ thiếp đi lúc nào không biết Tang tảng sáng, gà gáy ò ó o

- Trời nguy quá! Mình ngủ quên – tới giờ đi làm rồi ”

Ông bật dậy và bước xuống nhà

- Oái! – ông đá phải con lật đật, đồ chơi của cô con gái để ngay chân

cầu thang

Kinh koong! Tiếng nhạc vang lên từ con lật đật Một ý nghĩ vụt lóe lên trong đầu ông họa sĩ Mèo và lật đật! Lật đật và mèo! Tại sao lại không nhỉ? Đúng rồi một sự kết hợp tuyệt vời Ta đã có nhân vật: MỘT CON MÈO MÁY THÔNG MINH, TINH NGHỊCH! – Một người bạn gần gũi và thân thiết với trẻ

em Thế là Đôrêmon, chú mèo máy kỳ diệu, nhân vật chính của truyện này ra đời như thế đấy!

CÂU CHUYỆN BẮT ĐẦU

Ngày xửa ngày xưa À không phải, ngày nảy ngày nay mới đúng Ở bên nước Nhật có cậu bé tên là Nôbita – Đó là một cậu học trò yếu ớt và hậu đậu, làm việc gì cũng chẳng nên thân Học hành thì lẹt đẹt, chơi thể thao dở ẹc, thậm chí chơi oẳn tù tì cũng bị thua luôn! Thế nhưng giống như bao trẻ em khác, Nôbita cũng có nhiều ước mơ tốt đẹp, thích làm việc tốt, thích giúp đỡ mọi người v v

Nôbita rất thích Xuka, cô bạn cùng lớp, xinh xắn, khéo tay, thật thà tốt bụng Nhưng Xuka vốn chăm chỉ làm sao ưa nổi anh chàng Nôbita vừa lười học, ham chơi, lại vừa hậu đậu vùng về Thật thương thay cho cậu bé

Trong lớp của Nôbita và Xuka còn có Chaien – “Võ-sĩ-kiêm-ca-sĩ-nổi- tiếng” Cậu này rất bự con, chỉ vung tay một cái là Nôbita bẹp dí Chaien không chỉ thích trổ tài trong thể thao mà lại còn thích hát nữa Ôi! Giọng hát của Chaien khủng khiếp đến nỗi không biết tả thế nào (các bạn đọc truyện mới biết được) Nhưng này, chớ có ai dại dột chê giọng ca Chaien nhé, cậu ta sẽ

gây sự ngay cho mà xem! Đi cặp với Chaien là Xêkô – Một chân dung nghịch ngợm và tinh quái – cái mõm của cậu ta cũng nhọn như mái đầu vậy, các bạn

có để ý không? Đấy đấy! Chính vì cái mõm nhọn ưa tọc mạch, thích khoe khoang, nên Xêkô không những chuốc vạ vào thân mà còn gây cho Nôbita nhiều phen khốn khổ lao đao nữa…

Hết Chaien tới Xêkô thay nhau bắt nạt Nôbita bằng những trò đùa tai quái – Nôbita tội nghiệp chỉ còn biết khóc và cầu xin một phép màu cổ tích giúp mình khỏi bị trêu chọc và ăn hiếp nữa Nhưng cậu bé Nhật đó đang sống trong thế giới hiện đại, thì tìm đâu ra phép màu thần thoại?

Thưa bạn đọc thân mến! Nhưng đây là truyện cổ tích hiện đại – Và quả đúng là phép màu đã đến với Nôbita! Một chú mèo máy tên là Đôrêmon đã xuất hiện như là một vị cứu tinh của cậu bé – Mỗi lần Nôbita gặp chuyện rắc rối là lập tức có chú mèo, từ trong ngăn bàn học nhảy ra, sẵn sàng lôi phép màu từ cái túi để ở trước bụng ra giúp đỡ Thế là rất nhiều tình tiết ly kỳ đã xảy

ra từ khi Nôbita có chú mèo Đôrêmon thông minh bên cạnh.”

Trên đây là phần lời dẫn truyện ở đầu tập một trong lần tái bản vào quý một năm 2006 Với lời dẫn đầu này, gần như những yếu tố cơ bản về câu chuyện giữa Doraemon và Nobita với những người bạn lớp 4E đã được giới thiệu khá cụ thể Qua đó ta còn biết được cả cảm hứng để tác giả tạo nên hình tượng chú mèo máy Doraemon, đó là một sự sáng tạo khi kết hợp những sự vật bình thường trong cuộc sống cùng với trí tưởng tượng để làm nên hình tượng

hư cấu Nhìn chung, bộ truyện Doraemon là những câu chuyện rất bình thường

xảy ra trong đời sống hàng ngày của những cô cậu học sinh, với những sinh hoạt, thói quen cũng như những tình huống giản dị Nổi bật trên nền câu chuyện đó là chú mèo Doraemon cùng túi bảo bối thần kỳ của mình Và có thể

nói rằng Doraemon là bộ truyện tranh của những món bảo bối, bởi vì từ những

món đồ thần thông của thế kỷ 22 này, mọi ước mơ, sự kỳ thú, những sáng tạo… đều được gửi gắm, được khắc họa vô cùng hấp dẫn, hài hước và có ý nghĩa sâu sắc trong việc kích thích trí tưởng tượng và giáo dục nhân bản trẻ em

Mỗi một truyện ngắn Doraemon luôn có một món bảo bối xuất hiện, và tuy

những câu chuyện được kể khai thác xoay quanh những tính năng thần kỳ của món bảo bối ấy, nhưng chúng vẫn luôn mang chứa những nội dung giáo huấn sâu xa về tình bạn, về những đức tính tốt của con người

Ngoài những tập truyện ngắn, Doraemon còn có thêm những tập truyện dài và những bộ Doraemon được phóng tác bởi những họa sĩ khác (như bộ Đội

quân Đôrêmon và Đôrêmon bóng chày) Tuy nhiên, do tác giả của bộ truyện là

Fujiko F Fujio mất đột ngột vào năm 1996, nên có những truyện được sáng tác sau năm này đều do những học trò của tác giả vẽ tiếp sự nghiệp của thầy mình

Tính đến nay, Doraemon đã có 45 tập truyện ngắn 29 tập truyện dài

CHƯƠNG 2

NHỮNG BƯỚC ĐẦU CỦA QUÁ TRÌNH TIẾP NHẬN DORAEMON

Xuất bản và dịch thuật cũng là một công đoạn của quá trình tiếp nhận, hay nói rõ hơn, công việc xuất bản, dịch thuật chính là giai đoạn khơi mào cho diễn trình tiếp nhận của tác phẩm tại một không gian và thời gian cụ thể Lịch

sử của biên dịch, xuất bản và tái bản cũng chính là phần nào lịch sử của những dòng chảy tiếp nhận, thể hiện được khá nhiều đặc trưng về tiếp nhận nơi độc giả Dịch thuật không chỉ là dịch ngôn ngữ sang ngôn ngữ, mà còn là văn hóa sang văn hóa, chuyển vùng tư duy Nhật Bản sang tư duy người Việt, còn xuất bản tạo điều kiện để quá trình tiếp nhận được diễn ra một cách chính thống, hợp pháp và có định hướng

2.1 Tình hình biên tập, dịch thuật

Đầu tiên, trước khi đến được với công đoạn in ấn và cuối cùng là xuất bản, nhà xuất bản phải đảm đương cả những khâu chuẩn bị hết sức chu đáo về nội dung và hình thức tác phẩm, thậm chí có cả thăm dò về thị trường sách, về tâm lý tiếp nhận, về thái độ xã hội, thời đại Những công việc tiền kỳ quan trọng ấy có thể kể đến: biên tập, dịch thuật (đối với đầu sách nước ngoài), kiểm duyệt và khảo sát Chính chúng góp phần tạo nên một môi trường tiếp nhận có định hướng cho tác phẩm, hợp thức hóa và thích nghi tác phẩm vào trong lòng văn hóa bản địa, từ đó khiến việc tiếp nhận trở nên dễ dàng thuận tiện hơn

Công việc phiên dịch bộ truyện Doraemon có phần dễ dàng tuy cũng có

những thách thức riêng của nó Những ngày đầu tiên, việc quyết định xuất bản

Doraemon tại thị trường Việt Nam là một việc làm hết sức mạo hiểm của nhà

xuất bản Kim Đồng, bởi đây là một thể loại còn quá xa lạ đối với độc giả, và hơn hết là cần phải dịch làm sao để khâu tiếp nhận trở nên gần gũi, thân quen,

dễ dàng mà vẫn giữ được những nét đẹp văn hóa bản địa Trước khi xuất bản

thành sách, Doraemon đã được trích dịch trên báo Thiếu niên tiền phong và kết

quả không được khả quan cho lắm:

“Lần đầu tiên tôi được làm quen Doraemon là vào cuối năm lớp hai, đầu năm lớp ba gì đó (khoảng năm 1992, 1993), khi truyện tranh này được trích dịch trên báo Thiếu niên tiền phong, tôi nhớ truyện đầu tiên tôi đọc là Tàu lượn diệu kỳ, và thực sự tôi không ấn tượng lắm với cái truyện trích dịch đó, cơ bản giấy in hồi đó xấu quá, mà dịch cũng dở, thành ra tôi bỏ qua và ham hố mấy cái chuyện cười hơn Tình yêu đối với chú mèo máy béo ú này được bắt đầu là khi bố tôi mua về 4 tập đầu tiên của Doraemon, với cái tên Việt Nam hoá (rất hay, toàn bộ những cái tên Việt Nam hoá của bác Nguyễn Quý Quý - bác đã mất, và Đoàn Ngọc Cảnh đều rất tuyệt vời, dễ nhớ và cực kỳ Việt Nam).”

(Độc giả Nguyễn Việt Phương, sinh năm 1981, cựu học sinh trường

THPT Chu Văn An, Hà Nội)

Những dòng cảm nhận trên cho ta vài nét về việc dịch Doraemon trong

những ngày đầu Đến bây giờ, những cái tên hằn sâu trong tâm trí người đọc

nhiều thế hệ gắn liền với những biệt danh như Mèo ú Đôrêmon, Nôbita hậu

đậu, Xêkô mỏ nhọn, Chaien mập lồi rốn hay Xuka dễ thương chính là nhờ

vào công dịch của các tác giả thời ấy Nhóm dịch giả cụ thể được nêu tên trên trang đầu của bản in năm 1992-1995:

“ĐỨC LÂM – THIÊN NGA biên soạn theo bản DOREMON tiếng Nhật của FUJIKO F FUJIO, do Nhà xuất bản SHOGAKUKAN Nhật Bản xuất bản,

có tham khảo thêm bản tiếng Thái của tuần báo YODTIDA COMICS Thái Lan Với sự cộng tác của các dịch giả NGUYỄN QUÝ QUÝ, ĐOÀN NGỌC CẢNH, VIỆC HÙNG, VŨ XUÂN LONG, LẠI THỊ LIÊN.”

Và dàn dịch giả này đã tạo nên một “Đôrêmon” của các trẻ em Việt

Nam với những gì Việt Nam nhất.” Đôrêmon” thích ăn bánh rán, và chính từ

“bánh rán” cũng là một công dịch của ban dịch giả bởi loại bánh đó là bánh

dorayaki của Nhật Bản, nếu để nguyên gốc sẽ xa lạ với độc giả hơn Đến bây

giờ, người ta nhắc tới bánh rán như một hiện thân của chú Mèo ú Đôrêmon, và

suốt 20 năm nay, những cái tên gắn liền với những biệt danh như thế vẫn

không bao giờ thay đổi trong tâm trí người đọc Đến bây giờ, ký ức về

Doraemon đã trở thành một ký ức rất đẹp trong tâm hồn những người Việt

Nam thuộc những thế hệ tiếp nhận Doraemon

Hiện nay, công việc xuất bản Doraemon vẫn không dừng lại, tuy nhiên

đã có một sự thay đổi lớn Ngày 29/05/2010, nhà xuất bản Kim Đồng đã tái bản

bộ truyện tranh nổi tiếng này dưới những quy định của công ước Berne “Bộ

truyện Doreamon sẽ được tái bản với một phiên bản hoàn toàn mới Trong lần tái bản này, Doraemon sẽ được giữ nguyên tựa đề gốc là Doraemon, tên các nhân vật trong truyện cũng được giữ nguyên chứ không phiên âm tiếng Việt như bộ Đôrêmon Điều đó có nghĩa ta sẽ có Doraemon thay cho Đôrêmon, Nobita thay cho Nôbita, Gian thay cho Chaien, Suneo thay cho Xêkô, Shizuka thay cho Xuka Một điểm mới nữa trong lần tái bản này là sách sẽ được đọc ngược từ trái sang phải giống như cuốn sách gốc xuất bản tại Nhật.” (Cao Sắc

– 7 tháng 5 năm 2010, “Tạm biệt Đô-rê-mon” Báo 2Sao của Vietnamnet.)

Sự thay đổi này giống như người đọc đang tiếp cận với một bộ

Doraemon hoàn toàn mới, với những người bạn mới của lớp 4E Chuyện tích

cực là bộ truyện đã về với gần nguyên mẫu hơn, mang theo niềm tôn trọng tác giả và những cái tên tác giả đã đặt cho nhân vật của mình (bởi chúng trong tiếng Nhật đều có những ý đồ nhất định về nghĩa) Nhưng mặt tiêu cực chính là một chiều hướng đi xuống trong tiếp nhận, khi người đọc đã quá quen với những cái tên phiên âm cũ và không chấp nhận được những tên gọi mới đi kèm với một thao tác đọc mới từ phải sang trái Giống như những ai đã từng đồng hành cùng chú mèo “Đôrêmon” suốt quãng đời thơ ấu, giờ đây phải chia tay chú mãi mãi để đến với một người bạn mới có hình hài giống chú, đó là

“Doraemon”

Có như vậy để biết rằng lối dịch cũ của những người biên soạn cũ đã tạo nên một dàn nhân vật vô cùng đặc trưng và gây được ấn tượng mạnh trong lòng người đọc Bao nhiêu năm trôi qua, những cái tên dễ đọc, dễ nhớ, đi kèm với những biệt danh đúng người đúng tính đã là những người bạn song hành cùng

trẻ em Việt Nam, và việc thay đổi chúng, dù rằng chính đáng, vẫn là một tổn thất lớn lao về mặt tinh thần đối với người đọc, bởi một “Đôrêmon”như họ biết,

đã không còn nữa rồi

Một đặc điểm cần lưu ý rằng, trong quá trình biên tập, dịch thuật và xuất bản một tác phẩm nước ngoài, nhà xuất bản có thể ví như một tác giả thứ hai của quyển sách (thể hiện rõ nhất ở khâu dịch thuật), chính vì vậy, việc các phản hồi của độc giả được gửi trực tiếp tới nhà xuất bản chứ không phải đến tay tác giả là một điều có thể chấp nhận được, nhất là khi tác giả không cùng một không gian ngôn ngữ văn hóa cũng như địa lý Ngược lại, về phía nhà xuất bản, những người chịu trách nhiệm chính trong việc phát hành bộ sách cũng sẽ có thể thay mặt tác giả trong một phạm vi cho phép để thực hiện cầu nối hồi đáp với độc giả Điều này sẽ lý giải vì sao các bộ truyện thường hay có một “văn phòng” được mở ở cuối truyện, và làm nhiệm vụ trả lời thư, đăng bài cảm nhận của người đọc hay tổ chức những hoạt động liên quan đến bộ sách Tại “văn phòng” này, các biên tập viên sẽ hóa thân là các nhân vật của bộ sách và thực hiện nhiệm vụ của mình

2.2 Tình hình xuất bản, tái bản

Dịch thuật, biên tập để cuối cùng sách sẽ được xuất bản Để tác phẩm được biết đến, được đọc, thì hình thức tiếp nhận kinh điển nhất là sách vở Những trang sách đến với tay người đọc và từ đó chúng được khai mở, được khám phá, trở thành yếu tố quan trọng trong cầu nối hồi đáp của người đọc và tác giả Càng nhiều sách thì càng nhiều độc giả, và ngược lại, độc giả hưởng ứng càng nhiều thì số lượng sách phải càng tăng cao để đáp ứng nhu cầu độc giả Công việc in ấn hàng loạt, nhân rộng phạm vi tiếp nhận ấy, chính là công việc chủ yếu của ngành xuất bản

Như vậy công việc xuất bản phản ánh những điều gì về quá trình tiếp nhận? Tại sao nói lịch sử của xuất bản và tái bản cũng là một phần lịch sử tiếp nhận? Thông qua việc kiểm kê quá trình xuất bản, ta biết được điều gì về quá trình tiếp nhận tác phẩm ấy?

Xuất bản và tiếp nhận giống như hai đại lượng ánh xạ của nhau, khi mà một lượt xuất bản sẽ tương ứng với một tâm thế tiếp nhận, và một diễn biến trong quá trình tiếp nhận cũng sẽ ảnh hưởng ngược lại đến quá trình xuất bản Nhắc đến công việc xuất bản, ta thường nghĩ ngay đến số lượng các bản in được phát hành trong một thời gian và không gian cụ thể Và cũng chính những yếu tố này sẽ đóng vai trò then chốt trong việc khảo sát, đối chứng chất lượng tiếp nhận trong từng giai đoạn xuất bản hay tái bản

Khi Doraemon được xuất bản tại Việt Nam, bộ truyện nhanh chóng trở

thành một hiện tượng xuất bản Lúc bấy giờ người ta thường dùng những cụm

từ “sự kiện Đôrêmon”, “cơn sốt Đôrêmon”, “hiện tượng Đôrêmon” hay “làn sóng Đôrêmon” để nói về bộ truyện này Thực vậy, có trên 30 tờ báo cùng với hơn hai trăm bài báo trong nước lẫn nước ngoài nói về sự xuất hiện của

Doraemon tại Việt Nam như báo Nhân dân, Quân đội Nhân dân, Hà Nội mới, Sài Gòn giải phóng, Lao động, Nhi đồng Thành phố Hồ Chí Minh, Phụ nữ Hà Nội, Tiền Phong, Thiếu niên Tiền phong, Giáo dục và Thời đại, Tuổi trẻ, Thanh niên ; các tạp chí như Mỹ thuật, Yêu trẻ, Người lao động cuối tuần, Tạp chí Văn học, Tạp chí Tác phẩm mới…; có cả những tờ báo lớn ở khu vực Châu Á –

Thái Bình Dương như Asahi (Asahi Shimbun), Bangkok Post, le Me1kong và các bài báo tiếng nước ngoài ở Việt Nam như Investment Review (Vietnam),

Saigon Times, Vietnam News (Tổng hợp của Nhà xuất bản Kim Đồng trong

cuốn Đôrêmon tập 77-78: Chào tạm biệt, nhan đề Gần 200 bài báo viết về

“bánh rán” ở Việt Nam, xuất bản tháng 2/1995)

Những sự kiện ban đầu trong quá trình xuất bản bộ truyện tranh

Doraemon có thể được tổng hợp đầy đủ qua phần Lời nhà xuất bản của Nhà

xuất bản Kim Đồng in đầu tập truyện trong lần tái bản thứ tư năm 2006 :

“Cách đây đúng mười ba năm, vào một ngày đẹp trời – ngày 11/12/1992, từ xứ sở hoa anh đào một chú mèo máy tên gọi Đôrêmon đã đến Việt Nam Chú đến mang theo cả một thế giới kỳ thú, hấp dẫn Là một sản phẩm của thời đại tin học nhưng Đôrêmon không phải là một chiếc máy vô

hồn, mà đó là hình ảnh của một nước Nhật Bản cổ xưa và hiện đại,, rộng ra là

cả xã hội loài người trên trái đất xuyên suốt hành trình lịch sử từ quá khứ đến tương lai, ôm trùm mọi ước mơ khát vọng ngỡ không tưởng nhưng đã và đang trở thành hiện thực trong cuộc sống hàng ngày Đôrêmon là một chú mèo máy thông minh, ngộ nghĩnh, vây quanh chú là cả những cậu bé cô bé đang hồn nhiên háo hức tìm hiểu, khám phá thế giới quanh mình Cuộc sống có bao điều

bí ẩn và phức tạp với những mối quan hệ sâu xa nhằng nhịt, Đôrêmon giúp các bạn nhỏ vững tin vào đó tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi không ngớt đặt

ra về những “thế nào” và “tại sao”

Mười ba năm đã trôi qua, nhớ lại thuở ban đầu khi mèo máy Đôrêmon xuất hiện thì đâu đâu cũng là Đôrêmon Trẻ em đọc, say mê, và cuốn hút cả người lớn vào cái thế giới nửa cổ tích nửa hiện thực này của chúng Đến mức

có lúc có nơi một số người đã tỏ ý lo ngại trước “hội chứng Đôrêmon” của các

em Nhưng sau mười ba năm với một lần xuất bản và một lần tái bản, thực tế

đã cho thấy Đôrêmon thực sự có ích cho các em Tác giả sáng tạo ra nhân vật

và bộ sách đó đã hiểu tâm lý trẻ em và tâm lý thời đại, đã khéo giúp các em tiếp cận và biết cách ứng xử với những thành tựu mới nhật của khoa học kỹ thuật trong cuộc sống đời thường

NXB Kim Đồng vui mừng là nơi đầu tiên đưa Đôrêmon về “ra mắt” thiếu nhi nước ta Càng vui hơn nữa là Đôrêmon đã được các bạn đọc nhỏ tuổi tiếp nhận hào hứng, sôi nổi, nhất là ở lần tái bản thứ nhất, sau khi NXB đón tiếp tác giả “cha đẻ của Đôrêmon” sang thăm, ký kết hợp đồng bản quyền, thành lập Quỹ Đôrêmon

Chúng tôi tự hào đã góp thêm cho trẻ em Việt Nam một hình tượng mới trong kho tàng tuổi thơ của các em: Hình tượng Đôrêmon, chú mèo máy thông minh, tinh nghịch, dễ thương Mười ba năm qua, cậu bé mười tuổi ngày nào háo hức, chờ đợi mèo máy Đôrêmon qua từng tập sách, giờ đây đã là chàng trai hai mươi tuổi có thể đang bắt tay vào thực hiện ước mơ sáng chế ra một nhân vật Việt Đôrêmon cho lứa em mình Ai bảo các sinh viên Việt Nam vừa

đoạt giải cuộc thi sáng chế robot châu Á–Thái Bình Dương tại Nhật Bản lại chưa từng đọc Đôrêmon mười ba năm trước? Những trang sách đẹp tuổi thơ bao giờ cũng biết nuôi giữ những ước mơ đẹp và thổi lên ngọn lửa sáng tạo văn học, mèo máy Đôrêmon cũng đã là một gợi ý bổ ích và thiết thực đối với những người viết truyện vẽ tranh cho thiếu nhi Từ “con mèo mà trèo cây cau” trong ca dao Việt Nam đến chú mèo máy thông mình quê ở nước Nhật thời nay, tâm hồn trẻ thơ nước ta đã được nối nhịp cầu từ dân tộc ra thế giới, từ xa xưa đến xa sau Đấy có lẽ là điều kỳ diệu hơn cả mọi điều kỳ diệu đã được lập trình cho Đôrêmon

Kỷ niệm mười ba năm ngày ra mắt Đôrêmon, NXB Kim Đồng cho tái bản lại lần thứ ba bộ sách tranh truyện nổi tiếng này Một thế hệ độc giả nhỏ tuổi nữa lại đến, lại có Đôrêmon bầu bạn Hãy để các em lên đường vào cuộc sống, đến những chân trời khoa học ngày mai bắt đầu từ hôm nay trên những trang sách có chú mèo máy biết khóc cười yêu ghét hờn giận, biết đi ngược thời gian đi lùi không gian, biết việc nên làm việc không nên làm Đôrêmon, một chú mèo máy rất người Đó là điều tâm niệm và gửi gắm của tác giả và của những người làm sách chúng tôi

Xin trân trọng giới thiệu và giới thiệu lại, bộ sách này cùng các bạn.”

Qua những dòng trên, ta có thể góp nhặt được những thông tin, đặc điểm chính về quá trình xuất bản và tiếp nhận trong 13 năm bộ truyện tranh

Doraemon xuất hiện tại Việt Nam

Thứ nhất, Doraemon từ khi xuất hiện ở Việt Nam đã trở thành một hội chứng Nhà xuất bản dùng hai chữ này hẳn phải có lý do, bởi Doraemon như

một làn sóng, một cơn bão lớn đến với Việt Nam khi bầu không khi lúc đó cái tên Đôrêmon trở nên quen thuộc và được nhắc đến vô cùng phổ biến Minh chứng cho điều này có thể dẫn ra một vài số liệu mà báo chí đã thu thập được

“Đến giữa tháng 2-1993, chỉ sau gần 2 tháng phát hành, bộ truyện tranh thiếu nhi Nhật Bản “Chú mèo Đôrêmon”, do Nhà xuất bản Kim Đồng

phát hành, đã đạt con số kỷ lục trong công tác xuất bản: 105 triệu bản cho 7 tập truyện (mỗi tập xuất bản 105.000 cuốn)”

(Việt Hà, Để “Đô-rê-môn” giúp ích các em nhiều hơn – chuyên mục Sổ

tay Chủ Nhật, báo Sài Gòn giải phóng, Chủ nhật 21-2-1993)

“Chú mèo Đôrêmon là biểu tượng được thiếu nhi mê nhất trong năm

1993 Với số lượng 140.000 bản/tuần, truyện tranh Đôrêmon (NXB Kim Đồng)

đã có mặt ở nhiều gia đình trên cả nước Tính đến nay, đã có 800 triệu trang sách này được phát hành Cùng với sách, phim video Đôrêmon (Hãng phim Trẻ) cũng đã được thực hiện 14 băng với 46.000 bản bán ra.”

(10 sự kiện văn hóa nghệ thuật’ 93 – chuyên mục Văn hóa Nghệ thuật, báo Tuổi trẻ Chủ Nhật số 51-93 (531) năm thứ 11 – 26/12/1993)

“[…] Chỉ đến cuối tháng 2 năm 1993, 7 tập, mỗi tập 15 vạn bản, mỗi tập 3 ngàn đồng, đã phát hành hết mà đơn đặt hàng, điện thoại đặt hàng, vẫn tới tấp bay về, reo lên… tại nhà xuất bản Đến nay, 16 tập đã được phát hành

Doraemon đã mang đến những con số khổng lồ cho thị trường sách của Việt

Nam lúc bấy giờ Những bài báo dẫn ra ở trên được đăng trên các tờ báo lớn

vào đầu năm 1993, tức là khoảng 2-3 tháng sau sự xuất hiện của Doraemon Cho đến tận bây giờ, Doraemon đã đạt kỷ lục về số lượng bản in tại Việt Nam

sau hơn 20 năm có mặt

“Nhà xuất bản Kim Đồng là cơ quan đứng ra mua bản quyền dịch thuật

và xuất bản bộ truyện tranh Đôrêmôn Bộ truyện này được bắt đầu phát hành ngày 11/12/1992 kéo dài đến tháng 3/1995 với số lượng 100 tập, in ra 25 triệu

bản Sau đó, bộ truyện tranh Đôrêmôn vẫn gây hứng thú nơi bạn đọc trong nước nên được tiếp tục cho tái bản Trong lần tái bản thứ 1 vào năm 1996 đạt con số 6 triệu bản Ở lần tái bản thứ 2 từ năm 1997 đến tháng 9-2005 in ra 9 triệu bản Tổng cộng của cả 3 lần xuất bản, phát hành là 40 triệu bản in, hiện nay vẫn tiếp tục được in và phát hành Tính đến tháng 9/2005, Đôrêmôn là bộ truyện tranh nước ngoài có số lượng phát hành nhiều nhất tại Việt Nam.”

(Theo T.Tín, Bộ Truyện tranh Doraemon lập kỷ lục tại Việt Nam, đăng trên

trang ngày thứ Sáu, 23/03/2012)

Như vậy, khi mới đến Việt Nam, Doraemon là một hội chứng, thì trong hành trình 20 năm tại đất nước này, Doraemon vẫn tiếp tục là món ăn tinh thần

yêu thích của rất nhiều độc giả Việt Nam Dĩ nhiên, con số chưa đủ để có thể

đánh giá bộ truyện tranh này như một hội chứng, vì sức “gây nghiện” của bộ

truyện này còn biểu hiện ở một những “triệu chứng” đặc biệt khác mà bài báo

Nhà xuất bản Kim Đồng và “Cơn sốt” Đôrêmon của tác giả Đỗ Trung Lai đăng

trên chuyên mục Văn hóa – Văn nghệ, báo Quân đội Nhân dân Thứ Bảy,

Hội chứng là như vậy Có thể từ dùng này khiến người ta có cảm giác

tiêu cực, nhất là người lớn, nhưng ngẫm lại, chắc sẽ không có từ nào diễn tả chính xác hơn bầu không khí của thị trường sách nước ta vào khoảng thời gian

Doraemon xuất hiện bằng từ đó, bởi lẽ Doraemon thực sự đã tạo nên được một

sức lây lan, một sự thích thú lành mạnh, một “cơn nghiện lành” cho trẻ em và cho cả người lớn

Thứ hai, Đôrêmon đã đánh dấu một bước ngoặt cho ngành xuất bản

cũng như trong lĩnh vực văn hóa phẩm dành cho trẻ em Để hiểu tính chất bước

ngoặt của bộ truyện tranh này, chúng ta cần nắm được tình hình xuất bản nước

nhà trước khi Doraemon được phát hành toàn quốc Nói về tình hình sách trong

nước lúc bấy giờ, cũng độc giả Nguyễn Việt Phương, cựu học sinh trường THPT Chu Văn An, Hà Nội cho biết:

“Đô rê mon không phải là truyện tranh đầu tiên được in (lậu) ở Việt Nam mà trước đó khoảng nửa năm đã có một NXB nào đó (hình như là Tuổi trẻ) đã in lẻ truyện Bảy viên ngọc rồng - Dragon Balls (phần đánh nhau với Xên bọ hung) với một cái tiêu đề khá buồn cười là Đại sư phụ Nhưng Đô rê mon mới đánh dấu bước ngoặt, không chỉ của thị trường truyện tranh Việt

Nam, mà còn là của thế giới quan cả một thế hệ trẻ con Việt Nam Nói to tát

thế là bởi khi đó Việt Nam mới bước ra khỏi khó khăn của nền kinh tế bao cấp, trẻ con ngoài chương trình Bông hoa nhỏ (phát lúc bảy giờ tối, với hình ảnh 2 em thiếu nhi tung tăng ngắt hoa gì đó, tôi rất nhớ vì xem xong chương trình này là phải đi học bài) và mấy quyển truyện tranh Tàu như Thuỷ hử, Tây Du Ký (cốt truyện cũng được nhưng vẽ hoa mỹ kiểu Tàu rất khó nhìn), nên Đô rê mon mới cuốn hút được tất cả trẻ con Việt Nam có điều kiện mua

và đọc truyện tranh khi đó, tôi đảm bảo!”

“Ngày NXB in xong 3 tập đầu, thì đúng vào lúc vụ lịch 1993 tràn ngập thị trường Rồi phim, băng, truyện tranh “Người giàu cũng khóc”, “Thủy Hử - Lâm Xung”… “thống trị” tâm trí người đọc Phát đi 50 giấy mời kèm tiệc chiêu đãi với những điều kiện phát hành ưu tiên nhất ở thành phố Hồ Chí Minh, mà chỉ có 9 người đến dự, trong đó có một chú bé đi thay bố, một anh thợ in tiện đường ghé vào và 7 người “đàn em” được “tặng lại” giấy mời bởi các “đầu nậu” đàn anh!”

(Đỗ Trung Lai, Nhà xuất bản Kim Đồng và “Cơn sốt” Đôrêmon – chuyên mục Văn hóa – Văn nghệ, báo Quân đội Nhân dân Thứ Bảy, 1/5/1993)

“Chất lượng của sách thiếu nhi cũng không mấy khả quan Sau những nạn dịch truyện tranh kiếm hiệp, bạo lực… sách dành cho thiếu nhi hết sức èo uột Mãi đến cuối năm 1992, Nhà xuất bản Kim Đồng mới có “hiện tượng Đôrêmon” Song, đó lại là một tác phẩm của nước ngoài.”

(Việt Hà, Xuất bản năm 1993 vẫn còn là câu hỏi… - chuyên mục Văn

hóa Văn nghệ, báo Sài Gòn giải phóng, Chủ nhật 28-2-1993)

Những nhận định được trích dẫn nêu trên đều phản ánh tình trạng xuất

bản của nước ta trong những năm trước 1993 Để có thể làm thay đổi “thế giới

quan của cả một thế hệ trẻ con Việt Nam”, Doraemon nhất thiết phải là một

nhân tố mới lạ, một cơn gió khác biệt thổi vào bộ máy xuất bản đang đói khát một văn hóa phẩm đích thực cho trẻ em và cho thị trường sách trong nước Và giữa tình trạng xuất bản bị đánh giá là èo uột, chưa nổi bật, chưa có nhiều giá

trị, thì Doraemon đã làm được điều đó, đã minh chứng cho cái tâm của người

làm nghề xuất bản khi luôn cố gắng tìm kiếm những giá trị tri thức mới cho văn hóa đọc của người đọc Việt Nam, của trẻ em Việt Nam Tất cả tâm huyết đó đã được trần tình hết sức chân thành qua bài báo của tác giả Đỗ Trung Lai:

“Ngày xưa, anh Nguyễn Thắng Vu – giám đốc – và anh chị em ở NXB Kim Đồng chỉ phải trả lời một câu hỏi: “Cho các em đọc gì?” Còn từ ngày

“mở cửa”, “thị trường tự chọn”… thì bên cạnh câu hỏi ấy, các anh chị, đặc biệt là giám đốc, phải trả lời ngay câu hỏi thứ hai: “Mình sống bằng gì?”, rồi sau đó là câu hỏi thứ ba “Vốn đâu để tháng sau, tuần sau in sách tốt để các em đọc tiếp?”

Thiếu gì NXB hiện nay chỉ cố trả lời một câu hỏi – câu thứ hai! Và nếu như vậy, thì chỉ cần in “chưởng”, in kinh dị, in Truy tìm kho báu, in Ân oán giang hồ, in Vụ án viết lại, in Phong thần – thổ địa, in… bạt mạng, và bán với giá cao để móc tiền từ túi các bậc cha mẹ vốn đang đau đầu về sở thích con cái

và những đóng góp triền miên trong việc học hành còn đang thiếu ngân sách của chúng ta hôm nay

Đôrêmon giúp trả lời 3 câu hỏi ấy

Với Đôrêmon, lâu lắm rồi, trong giới xuất bản lại có các từ: “hiện tượng”, “cơn sốt”, “sự bùng nổ” và “tây” hơn: “bét-xen-lơ” – sách ăn khách nhất Cái hay ở đây, là kèm theo đó, không phải là sự e ngại mà lại sự hoan hỉ, của cả trẻ em và người lớn, của cả người in và người bán, của cả người bán lẫn người mua, của cả giới hàng xén lẫn sư phạm.[…]”

Bấy nhiêu cũng đủ khắc họa một bầu khí u buồn của ngành xuất bản nói

chung và xuất bản phẩm cho trẻ em nói riêng trước khi Doraemon đến Nhưng

để có thể gọi Doraemon là một bước ngoặt, còn cần phải nhìn nhận tình hình của xuất bản từ ngày sau khi Doraemon ra mắt bạn đọc Doraemon làm khởi

sắc tình hình xuất bản trong nước, và không những thế, còn thúc đẩy xuất bản nội địa với những tác phẩm thuần Việt phát triển trong tư thế cạnh tranh lành mạnh và đa dạng, phong phú

Trong Kế hoạch xuất bản năm 1995 của NXB Kim Đồng in trên trang

176 – 177 trong tập sách Đôrêmon 77-78: Chào tạm biệt đã cho thấy một

hướng đi rộng mở:

“[…] Về tranh truyện với thể loại comics do Đôrêmon mở đầu, tiếp đến

là “Nhóc Marưkô”, nay sẽ thêm Dragon Ball, Sailormoon là những bộ truyện nổi tiếng của Nhật Bản đang được nhiều nước in lại

Bên cạnh Comics là những bộ truyện tranh được xếp vào loại cổ điển như Tarzan, Tin Tin, Astérix và cả Walt Disney, trước đây chưa có điều kiện in màu, nay NXB sẽ cho in theo bản gốc của các NXB có uy tín trên thế giới.[…]”

Như vậy, Doraemon đã được đánh giá là một sự mở đường cho thể loại

truyện tranh tiếp cận với bạn đọc Việt Nam Hơn hết, con đường đó cũng chính

là con đường mà văn hóa Nhật Bản, thông qua nghệ thuật manga (truyện tranh), đến và giao thoa với văn hóa Việt Nam Đây là một điều hết sức quan trọng có liên quan tới sự giao lưu tiếp biến văn hóa – một phương diện của tiếp nhận văn học, mà tôi sẽ bàn kỹ ở phần sau

Thứ ba, Đôrêmon tạo cảm hứng sáng tạo về nhiều mặt đối với sáng tác,

xuất bản văn học trong nước Không chỉ là một hiện tượng đến từ nước ngoài,

bộ truyện tranh tuyệt vời này còn là một nguồn năng lượng khơi nguồn sáng tạo cho xuất bản phẩm nước nhà Điều này đã được lưu ý ngay từ những ngày

đầu Doraemon đến Việt Nam khi tác giả Nguyễn Sĩ Đại, trên báo Nhân Dân số

40 (243)/3-10-1993, với bài Đôrêmon, hãy đợi đấy – đã nhắc đến bộ truyện

tranh này như một đòn bẩy để tạo sự chú ý vào một tập sách khác của Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật:

“Võ sĩ Đôrêmon vừa ra đời, lập tức “đánh quỵ” các võ sĩ tôm tép khác, độc chiếm võ đài sách dành cho các bạn nhỏ

Nhưng các bạn còn chưa biết một võ sĩ đang mai danh ẩn tích, âm thầm luyện khí công, đó là bộ sách “10 vạn câu hỏi Vì sao?” của Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật

[…]

Đôrêmon không đem lại cho bạn “phép thần thông quảng đại” của chú

ta, nhưng “10 vạn câu hỏi Vì sao?” được tập hợp từ nhiều bộ sách tốt của thế giới sẽ luyện cho bạn một “nội công thâm hậu”

Đôrêmon, hãy đợi đấy, chưa biết mèo nào cắn mỉu nào!”

Những dòng trên cho chúng ta cảm tưởng sức ảnh hưởng của Doraemon

trong giai đoạn lúc ấy là cả một sự cạnh tranh lớn của những nhà xuất bản với nhau, mà bài báo trên đây chính là một cách thức “cạnh tranh lành mạnh”, và chúng vô tình đẩy ngành xuất bản đi lên theo định hướng cải tạo chất lượng sách, ngày càng có nhiều đầu sách hay, bổ ích đến với bạn đọc Tất cả những

điều đó đều được khơi nguồn, xúc tác từ sự xuất hiện của Doraemon Việt Hà trong mục Sổ tay Chủ Nhật, bào Sài Gòn giải phóng, Chủ Nhật 21-2-1993 với bài đăng Để Đôrêmon giúp ích các em nhiều hơn cũng đã đề cập đến vấn đề này như một sự nhìn nhận lại để hiện tượng Doraemon không trở nên quá đà,

làm mất đi sức cạnh tranh của xuất bản phẩm nội địa

“[…] cũng phải tính đến việc sử dụng lợi nhuận từ Đôrêmon, để quay lại đầu tư cho tác phẩm hay, trước hết của tác giả trong nước, viết cho thiếu nhi.”

Từ lời nhắc nhở chân tình năm 1993, đến năm 2006, nhà xuất bản Kim

Đồng đã có thể tự hào khẳng định những gì Doraemon đã mang đến cho người

Việt Nam, cho trẻ em Việt Nam, cho thị trường sách Việt Nam và cho cả tư

duy khoa học Việt Nam trong suốt quãng thời 13 năm Doraemon đặt chân đến

đây Mười ba năm ấy, đã có những thanh niên trưởng thành từ những trang

truyện Doraemon, thực hiện ước mơ tạo ra một chú mèo Doraemon thực sự

cho thế hệ trẻ em tiếp nối mình Mười ba năm ấy, những cô cậu bé bây giờ đã

là sinh viên vẫn giữ cho mình bộ truyện Doraemon năm 1992 giấy đã ố vàng

nhưng vẫn còn phẳng phiu, tươi mới, và cứ nhìn vào những bìa sách đủ màu cùng hình ảnh Mèo Ú Đôrêmon, một động lực vô hình từ những năm tháng tuổi thơ lại ùa về mạnh mẽ, tiếp thêm sức mạnh cho để chính những con người này rồi sẽ là những người làm nên tương lai, tạo ra kỳ tích Ít ra, đó là điều quan trọng nhất mà một đơn vị tưởng như chỉ đơn thuần giới thiệu và phân phối sách như Nhà xuất bản Kim Đồng, có thể tự hào thực sự vì những gì mình làm đã vượt thoát khỏi mục đích thương mại, mà lên đến một cứu cánh tinh thần lớn lao, đẹp đẽ hơn trong tâm hồn, trong đời sống tinh thần của bạn đọc

Một thông tin thú vị có thể xem như một việc làm tạo điều kiện thuận

lợi để nới rộng phạm vi tiếp nhận Doraemon, đó là việc liên tục giảm giá để

Doraemon thuận lợi hơn với kinh tế của mỗi gia đình Xuất bản ngoài vai trò là

một công việc văn hóa, còn là một hình thức thương mại thu lợi nhuận Định

giá sách cho mỗi tập Doraemon vô hình trung trở thành một công việc đau đầu

giữa cái tâm và túi tiền người làm sách Đã có nhận định trên báo chí cho rằng

Doraemon, với giá 3000 đồng vào lúc mới đến Việt Nam, vẫn là một món xa xỉ

đối với một vài gia đình:

“[…] Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu đáng mừng, Đôrêmon cũng đang để lại không ít băn khoăn trong độc giả, khán giả Nhiều ý kiến cho rằng,

trong tình hình sách thiếu nhi của ta đang èo uột, sự xuất hiện của Đôrêmon là… một dịp may của NXB Kim Đồng Vì thế không đặt nặng vấn đề lợi nhuận, kinh doanh với các em Trong thực tế, với giá 3.000 đồng/cuốn sách (với dự định xuất bản hàng trăm tập), băng video 28.000/cuốn/60 phút (hàng chục tập)… theo ý kiến của nhiều phụ huynh, hiện đang là một món ăn tinh thần quá cao cấp đối với các em Và không phải trẻ em nào cũng có Đôrêmon để đọc, để xem […]”

(Việt Hà, Để “Đô-rê-môn” giúp ích các em nhiều hơn – chuyên mục Sổ

tay Chủ Nhật, báo Sài Gòn Giải Phóng, Chủ nhật 21-2-1993)

Chính vì thế mà nhà xuất bản đã không ngừng có những đợt giảm giá trên toàn quốc Có lẽ phải sống vào thời đó, có được niềm vui khi biết thấy quyển truyện yêu thích của mình mình được giảm giá, mới hiểu được ý nghĩa

của việc này như thế nào Về việc này, tôi – một người thuộc thế hệ Doraemon

thứ hai, thứ ba (của những lần tái bản từ năm 1996 đến năm 2006) – phải hỏi

cảm nhận của những bạn đọc thuộc thế hệ Doraemon đầu tiên:

“Bộ truyện này còn một kỷ lục nữa mà tôi chưa thấy quyển truyện hay một sản phẩm tiêu dùng nào làm được, đấy là liên tục giảm giá! Một quyển Đô

rê mon lúc đầu có giá 3000, sau đó giảm còn 2800, 2700 rồi chỉ còn 2500 (tức

là 3 quyển Đô rê mon hồi đó mới mua được một quyển Conan bây giờ) Ngay

cả những quyển truyện dài, những tác phẩm cực hay và ý nghĩa, cũng chỉ có giá 6000 (tôi không nhớ chính xác), đắt nhất là mấy quyển truyện màu giá 10.000.”

(Độc giả Nguyễn Việt Phương, sinh năm 1981, cựu học sinh trường

THPT Chu Văn An, Hà Nội)

Hơn hai mươi năm tại Việt Nam, Doraemon đã để lại những kỳ tích, hay

có thể nói, những phép màu – tạo nên những thay đổi bước ngoặt, đáng kể đối với tình hình xuất bản và thị trường sách trong nước Lịch sử của xuất bản và

tái bản bộ truyện Doraemon, cũng vì thế mà phản ánh được phần nào thái độ

đón nhận của độc giả, cũng như môi trường, bầu khí tiếp nhận của người đọc lúc bấy giờ Nhìn lại, có lẽ chúng ta cần đánh giá cao tinh thần, tâm huyết cũng như sự mạo hiểm của nhà xuất bản Kim Đồng lúc bấy giờ đã chủ động giới

thiệu một thể loại vô cùng mới mẻ với bạn đọc, để từ đó, Doraemon đã mở

đường cho biết bao nhiêu điều, cho ngành xuất bản, cho văn hóa đọc, cho văn học thiếu nhi, cho những ước mơ, niềm tin, kỳ vọng chân thành nhỏ bé đã xây dựng nên tuổi thơ của cả một thế hệ trẻ em Việt Nam

CHƯƠNG 3

QUÁ TRÌNH TIẾP NHẬN DORAEMON DƯỚI GÓC NHÌN VĂN BẢN

Tớ thích Đôrêmon Chờ suốt một tuần tròn Hỏi vì sao tớ thích Bởi tớ là trẻ con !

Tớ cũng thích Đôrêmon

Tớ chờ chờ mỏi mòn Hỏi vì sao tớ cũng thích?

Bởi tớ đã từng là trẻ con!

Còn tớ, tớ không thích Đôrêmon

Tớ chẳng cần biết “bổ” hay “ngon”!

Đừng hỏi vì sao tớ không thích Bởi tớ chưa bao giờ là… trẻ con!

(Trẻ con với Đôrêmon – Định Hải)

Nhà thơ Định Hải, tác giả của bài thơ đã được phổ nhạc dành cho trẻ em

rất nổi tiếng Trái đất này là của chúng mình, đã viết bài thơ trên dành tặng cho

bộ truyện Doraemon Và qua một bài thơ giản dị như vậy, nhà thơ đã nói giùm

chúng ta sự yêu thích mạnh mẽ của độc giả đối với bộ truyện này cùng như lý

do cốt lõi vì sao chúng ta lại thích đọc Doraemon đến vậy

Bởi vì chúng ta, ai cũng đã trải qua một thời thơ trẻ, cũng đã từng bị điểm 0, đã từng khóc nhè, anh hùng rơm, thích ra vẻ nhưng lại luôn làm tới cùng mọi thứ, đã từng xấu hổ vì đánh lộn hay đái dầm, cũng đã từng lười

biếng, chán học và ham chơi Doraemon nếu như đối với các bạn nhỏ là một

quyển nhật ký đang viết nên nên những ngày thơ ấu, thì đối với người lớn, đây lại là một thước phim của quá khứ bây giờ từ từ chầm chậm lướt nhẹ qua tâm trí chúng ta, ký ức gọi về qua những điều vô cùng giản dị Tác giả Fujiko F