Chính sách khai thác năng lượng của ấn độ tại châu phi trong thập niên đầu thế kỷ xxi

Xuất phát từ những lí do trên nhóm tác giả đã lựa chọn đề tài: “Chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại Châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI” nhằm giải đáp, nghiên cứu sâu hơn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

CHÍNH SÁCH KHAI THÁC NĂNG LƢỢNG CỦA ẤN ĐỘ TẠI CHÂU

PHI TRONG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI

Chủ nhiệm đề tài: Nguyễn Thị Mai Trâm

Các thành viên tham gia:

Nguyễn Thu Trang

Nguyễn Xuân Hồng

Khoa/Bộ môn: Lớp QH911- Khoa Quan hệ Quốc tế

TP, Hồ Chí Minh, ngày 24 tháng 4 năm 2014

MỤC LỤC

DẪN LUẬN 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài: 3

3 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu: 13

4 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài: 14

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 16

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 18

7 Đóng góp mới của đề tài 20

8 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn 21

9 Kết cấu của đề tài 22

CHƯƠNG I 25

KHÁI QUÁT VẤN ĐỀ AN NINH NĂNG LƯỢNG 25

VÀ HIỆN TRẠNG AN NINH NĂNG LƯỢNG CỦA ẤN ĐỘ 25

1.1 Khái niệm an ninh năng lượng 25

1.1.1 Khái niệm năng lượng 25

1.1.2 Khái niệm an ninh 26

1.1.3 Vấn đề an ninh năng lượng 29

1.1.4 Tầm quan trọng của an ninh năng lượng đối với quyền lực quốc gia 35

1.1.4.1 Ảnh hưởng của vấn đề năng lượng đến kinh tế quốc gia 36

1.1.4.2 Ảnh hưởng của vấn đề năng lượng đến chính trị quốc gia 39

1.1.5 Ảnh hưởng của năng lượng đến quan hệ quốc tế 39

1.2 Hiện trạng năng lượng hiện nay của Ấn Độ 41

1.2.1 Những nhân tố tác động đến vấn đề an ninh năng lượng hiện nay của Ấn Độ 42

1.2.1.1 Dân cư đông 42

1.2.1.2 Tốc độ tăng trưởng nhanh 43

1.2.1.3 Gia tăng sự phụ thuộc nhập khẩu dầu từ bên ngoài 43

1.2.1.4 Sự thiếu hụt nguồn cung khí gas tự nhiên 44

1.2.2 Vị trí của Ấn Độ trong bản đồ an ninh năng lượng toàn cầu 46

1.2.3 Vấn đề an ninh năng lượng trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ 48

1.2.4 Những thách thức của Ấn Độ trong giải quyết vấn đề thiếu hụt năng lượng 50

1.2.4.1 Khu vực nguồn cung Trung Đông 50

1.2.4.2 Khu vực nguồn cung Trung Á 52

1.2.4.3 Khu vực nguồn cung Đông Nam Á 54

1.3 Hiện trạng năng lượng hiện nay tại châu Phi 55

1.3.1 Bối cảnh châu Phi 55

1.3.2 Châu Phi trong bản đồ năng lượng toàn cầu 57

1.3.3 Châu Phi trong chính sách năng lượng của Ấn Độ 58

CHƯƠNG II 62

2.1 Những tiền đề quan hệ Ấn Độ và châu Phi trong thập niên cuối thế kỷ XX 62 2.2 Quá trình triển khai chính sách 63

2.2.1 Giai đoạn 1: Từ năm 2000 đến trước Hội nghị Thượng đỉnh Ấn - Phi lần

1 (2008) 64

2.2.2 Giai đoạn 2: Từ Hội nghị Thượng đỉnh Ấn-Phi lần 1(2008) đến Hội nghị Thượng đỉnh Ấn – Phi lần 2 (2011) 70

2.2.3 Giai đoạn 3: Từ sau Hội nghị Thượng đỉnh Ấn – Phi lần 2 (2011) đến nay 81

CHƯƠNG III 86

3.1 Vấn đề cạnh tranh về vấn đề năng lượng của Ấn Độ với các cường quốc khác tại châu Phi 87

3.1.1 Cạnh tranh với Trung Quốc 87

3.1.2 Chính sách khai thác năng lượng ở châu Phi của các cường quốc khác 92 3.1.2.1 Chính sách khai thác năng lượng của EU ở châu Phi 92

3.1.2.2 Chính sách khai thác năng lượng của Mỹ tại châu Phi 93

3.1.2.3 Chính sách khai thác năng lượng của Nga ở châu Phi 95

3.1.2.4 Chính sách khai thác năng lượng của Brazil ở châu Phi 96

3.2 Kết luận, đánh giá và dự báo triển vọng trong tương lai 98

3.2.1 Kết luận 98

3.2.2 Đánh giá 99

3.2.3 Dự báo triển vọng trong tương lai 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

PHỤ LỤC 115

1

DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài:

Trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động về kinh tế và chính trị nhu cầu

về việc nghiên cứu những cách thức giải quyết những vấn đề về kinh tế chính trị

là một điều cần thiết Đặc biệt là trong vấn đề an ninh năng lượng nhằm đảm bảo nguồn cung cấp năng lượng để duy trì và vận hành nền kinh tế thế giới Ấn Độ là một trong những nước có nền kinh tế mới nổi, đứng thứ ba thế giới về xếp hạng kinh tế, một trong mười nền kinh tế lớn nhất thế giới năm 2013, dân số lớn thứ hai thế giới Hơn thế Ấn Độ là quốc gia tiêu thụ dầu mỏ lớn thứ tư và nhập khẩu dầu mỏ lớn thứ sáu Cùng với những số liệu dự báo về nhu cầu tiêu thụ năng lượng tăng tới 40% trong vòng 10 năm tới, nhu cầu nguồn cung cấp dầu mỏ có thể lên tới 12% thì Ấn Độ đã và đang đứng trước những thách thức vô cùng to lớn trong thế kỷ XXI này Trong hành trình tìm kiếm nguồn năng lượng bổ sung,

Ấn Độ đặc biệt quan tâm đến các quốc gia Đông Nam Á như một phần quan trọng trong chính sách “hướng Đông” Tuy nhiên, bên cạnh đó, chính sách về năng lượng của Ấn Độ cũng hướng tới các quốc gia châu Phi Đây là khu vực nhận được nhiều sự quan tâm trong lĩnh vực khai thác năng lượng của nhiều cường quốc trên thế giới

Mối quan hệ giữa Ấn Độ với các quốc gia châu Phi vốn có một truyền thống lịch sử lâu dài và tốt đẹp Tuy nhiên, từ năm 1991 khi Ấn Độ bắt đầu tiến hành cải cách kinh tế, quốc gia này đã không quan tâm đúng mức đến châu Phi Sau

đó, nhận ra vai trò quan trọng của châu Phi, Ấn Độ đã tìm cách quay lại lục địa này, trong khi nội tại đang gặp nhiều khó khăn Bước vào thế kỷ XXI, khi mà cả thế giới xuất hiện nhiều biến động lớn về các vấn đề an ninh khu vực (xung đột Trung Đông hay mùa xuân Arab, khủng hoảng tài chính Châu Âu, vấn đề an ninh năng lượng, xung đột leo thang Nga – Mỹ ) thì Ấn Độ cũng đang phải đối mặt với những thách thức lớn như việc đáp ứng nhu cầu năng lượng đang thiếu hụt

từ châu Phi Do đó, Ấn Độ cần quan tâm đến mối quan hệ với châu Phi Không chỉ vậy, hiện nay quan hệ Phi - Ấn vẫn còn nhiều hạn chế vì Ấn Độ vẫn đang phải vật lộn để đối phó với các vấn đề trong và xung quanh khu vực của mình Chính vì vậy đây là thời điểm Ấn Độ cần đưa ra những chính sách ngoại giao thích hợp đối với khu vực châu Phi, đặc biệt là trong lĩnh vực khai thác năng lượng với Châu Phi trong tương lai

Xuất phát từ những lí do trên nhóm tác giả đã lựa chọn đề tài: “Chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại Châu Phi trong thập niên đầu thế

kỷ XXI” nhằm giải đáp, nghiên cứu sâu hơn những vấn đề quan trọng trong

chính sách của Ấn Độ tại châu Phi, từ đó đánh giá được tính hiệu quả của chính sách này và đưa ra những định hướng mới trong chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi

Nhóm tác giả nhận thấy tầm quan trọng và tính cấp thiết của đề tài nghên cứu không chỉ làm rõ hơn về chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi đồng thời định hướng cho Ấn Độ con đường đi rõ ràng và đúng hướng hơn trong chính sách khai thác năng lượng đối với châu Phi Ngoài ra,

có thể coi đây là một ví dụ góp phần định hướng chiến lược cho nước ta trong việc hoạch định chính sách đối ngoại với Ấn Độ Bên cạnh đó, mối quan tâm dành cho Ấn Độ trong những nghiên cứu của nước ta còn chưa nhiều trong khi Việt Nam và Ấn Độ là đối tác chiến lược của nhau, hai nước có mối quan hệ truyền thống lâu đời Hơn thế, nếu đề tài được thực hiện sẽ mang lại ý nghĩa thật sự trong nghiên cứu khi không chỉ là nguồn tham khảo cho các vấn đề liên

3

quan mà còn có thể đóng góp nhiều hơn nữa trong nghiên cứu lĩnh vực này ở Việt Nam Đặc biệt hơn, Ấn Độ là cường quốc mới nổi và dần có vị trí chính trị, kinh tế cao trên trường quốc tế Vì những lẽ trên nghiên cứu đề tài này là điều cần thiết và cần được lưu tâm

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài:

Chính sách khai thác năng lượng và phát triển bền vững luôn là những đề tài nóng hổi và dành được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và học giả trên thế giới, nhất là trong bối cảnh nhân loại bước vào kỷ nguyên mới Thế kỷ XXI với nhiều những tiến bộ khoa học kỹ thuật, của sự phát triển công nghệ kéo theo những cơ hội và thách thức về nhu cầu năng lượng cũng tăng cao Trong khuôn

khổ của đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên về “Chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ ở Châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI” đến nay chưa có

một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về các chính sách cụ thể mà Ấn Độ và những bước thực hiện của nó tại châu Phi Có nhiều công trình liên quan đến các lĩnh vực năng lượng và tranh giành ảnh hưởng tại khu vực châu Phi được xuất bản và ban hành Đặc biệt là các công trình nghiên cứu về chính sách năng lượng của các cường quốc lớn được các nhà thực hiện chính sách quốc gia, các chuyên gia, các nhà khoa học từ các viện nghiên cứu quan hệ quốc tế về chính sách ngoại giao trên thế giới quan tâm và nghiên cứu Có thể chia các nội dung nghiên cứu thành những nhóm tài liệu sau:

Công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước:

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu riêng biệt về an ninh năng lượng châu Phi và chính sách năng lượng Ấn Độ vẫn chưa có nhiều, thậm chí chỉ dừng lại ở mức độ tham khảo và chỉ đề cập đến những vấn đề có liên quan như tăng cường ảnh hưởng hay sự hiện diện tại các khu vực năng lượng trọng điểm của Ấn

Độ hay các cường quốc trên thế giới Sự cạnh tranh và cuộc chiến năng lượng giữa các cường quốc cũng được quan tâm, tuy nhiên, vẫn chưa được đề cập trong bất kỳ nguồn tài liệu chính thức nào

Trong quá trình tìm hiểu và thu thập tài liệu, nhóm nghiên cứu có tìm được một số bài viết của các tác giả từ các nguồn sách báo, tạp chí và một số bài

4

đăng trên các tạp chí cộng sản, tạp chí năng lượng Qua các bài viết này, chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ và các cường quốc phát triển khác trên thế giới, nhu cầu đáp năng lượng nguồn năng lượng thiếu hụt trong tương lai, cùng với những cạnh tranh ảnh hưởng tại các khu vực chính trị và cuộc chạy đua năng lượng chính là những đề tài được quan tâm và tốn nhiều giấy mực nhất Tuy nhiên, các bài nghiên cứu trong nước nhìn chung vẫn chưa chỉ ra được trọng tâm chính sách khai thác năng lượng ở châu Phi mà chủ thể chính ở đây là chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ, mà chỉ đề cập đến các yếu tố bên ngoài có thể tác động lên chính chủ thể đó Một trong số đó, có thể tham khảo thêm từ các bài viết từ các nguồn tài liệu sách báo, và tạp chí như sau:

Về sách

Trong cuốn Việt Nam, Ấn Độ và Tây Nam Á - Những mối liên hệ trong

lịch sử và hiện tại là cuốn sách tập hợp các bài tham luận trong Hội thảo quốc

tế “Việt Nam, Ấn Độ và Tây Nam Á - Những mối liên hệ trong lịch sử và hiện tại” được tổ chức tại Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa

học Xã hội Việt Nam) ngày 18/12/2012, thảo luận và đánh giá những diễn biến mới trong mối quan hệ giữa Ấn Độ và Tây Nam Á cũng như giữa Việt Nam và

Ấn Độ trong bối cảnh mới Đồng thời đưa ra những đề xuất và biện pháp nhằm thúc đẩy và tăng cường mối quan hệ đối tác chiến lược giữa Việt Nam và Ấn Độ, quan hệ giữa Việt Nam với các nước Tây Nam Á và mối quan hệ truyền thống lâu đời giữa Ấn Độ và Tây Nam Á Những nội dung này có thể được coi là những cứ liệu và tư liệu lịch sử về mối quan hệ giữa Ấn Độ và Tây Nam Á Một

số bài viết đáng chú ý trong cuốn sách này, bao gồm Quan hệ của Ấn Độ với các quốc gia láng giềng Châu Á - Khía cạnh chính trị, an ninh (Bình Nguyên - Phạm Việt Dũng, Viện Nghiên cứu Ấn Độ và Tây Nam Á, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); Quan hệ Ấn Độ - Saudi Arabia (Ả Rập Xê Út) trong chính sách hướng Tây vùng vịnh (Nguyễn Văn Linh, Viện Nghiên cứu Ấn Độ và Tây Nam

Á, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam); Sự khác biệt giữa mô hình phát triển kinh tế Việt Nam của Trung Quốc và Ấn Độ (Trần Văn Tùng, Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam).v.v đã chỉ ra những mối liên hệ về kinh tế và chính trị, lịch sử ngoại giao và quan hệ

5

giữa các nước một cách hệ thống từ quá khứ đến hiện tại, những cơ hội và thách thức mà Ấn Độ đã gặp phải Trong cuốn sách này, nhóm nghiên cứu tập trung và mối quan hệ giữa Ấn Độ và các quốc gia Tây Nam Á, đồng thời xem xét mô hình phát triển kinh tế Ấn Độ với Trung Hoa, từ đó nhằm xác định rõ mối liên hệ quá khứ hiện tại về ngoại giao của các nước, đặc biệt là tại thời điểm hiện tại

Một cuốn sách khác đề cập đến sự cạnh tranh ảnh hưởng và nhu cầu nhập

khẩu năng lượng tăng cao đó là cuốn Ngoại giao Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

30 năm cải cách mở cửa (1978 – 2008) của tác giả Lê Văn Mỹ xuất bản năm

2009, nêu rõ những cơ hội và thách thức mà Ấn Độ sẽ phải gặp trong thế kỳ mới, đặc biệt là khi Trung Quốc đang dần chiếm ưu thế về lợi thế thương mại, gia tăng ảnh hưởng và sự hiện diện tại châu Phi (An Bình; 2013) Đồng thời, tác giả cũng

đã đề cập đến các nghiên cứu chính sách ngoại giao của Trung Quốc gần đây một cách khoa học và hệ thống Chính sách gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc tại châu Phi hứa hẹn sẽ là những trở ngại không nhỏ cho chính sách an ninh năng lượng của Ấn Độ Những gì mà Trung Quốc đã làm được, không chỉ trong chính sách mà còn là những bước đi mạnh mẽ của họ được thể hiện trong việc tiến gần thêm nguồn cung năng lượng, những nhận thức được nhu cầu năng lượng tăng cao đáp ứng cho tương lai của một quốc gia lớn

Một bài nghiên cứu khác được nhóm quan tâm và tìm hiểu, đó chính là bài

luận án Tiến sĩ đề tài Chính sách ngoại giao năng lượng của Trung Quốc trong những năm đầu thế kỷ XXI của Tiến sĩ Nguyễn Minh Mẫn Luận án của TS

Nguyễn Minh Mẫn đề cập đến vấn đề Chính sách ngoại giao năng lượng của

Trung Quốc đã và đang tác động đến tình hình chính trị, kinh tế thế giới Những chính sách này đã vô tình dẫn đến một cuộc “chạy đua” tìm kiếm năng lượng giữa các nước lớn, làm cho tình hình thế giới ngày càng phức tạp và mất ổn định Đối với các quốc gia láng giềng trong khu vực, trong đó có Việt Nam, chính sách ngoại giao năng lượng của Trung Quốc cũng ít nhiều tác động đến các hoạt động phát triển kinh tế và an ninh quốc phòng Nói cách khác, hoạt động ngoại giao năng lượng của Trung Quốc đang tác động đến tình hình thế giới và khu vực ở những mức độ khác nhau Do đó, nghiên cứu chính sách và hoạt động ngoại giao năng lượng của Trung Quốc trong thời gian gần đây cũng như tác động của nó

6

giúp chúng ta có cái nhìn tổng thể, rõ ràng hơn về chính sách đối ngoại của Trung Quốc, quốc gia láng giềng và luôn có tác động và ảnh hưởng đến các quốc

gia trong khu vực châu Á nói chung và Việt Nam nói riêng Từ bài viết này,

nhóm đưa ra những nhận định về sức cạnh tranh ảnh hưởng của Trung Quốc đối với Ấn Độ tại khu vực châu Á Thái Bình Dương dự báo sức ảnh hưởng của Trung Quốc tại một số khu vực khác trên thế giới trong đó có châu Phi

Về báo, tạp chí

Đăng trên Tạp chí nghiên cứu châu Phi & Trung Đông, bài viết “Quan hệ với châu Phi, cạnh tranh ảnh hưởng của Trung Quốc và Ấn Độ” của tác giả Nguyễn Văn Lịch đã chỉ ra những phân tích cho thấy, sức cạnh tranh nói chung của Ấn Độ là thấp hơn Trung Quốc và cuộc cạnh tranh tại châu Phi cũng vậy Ấn

Độ muốn tăng cường sự hiện diện tại châu Phi nhưng điều này không hề dễ dàng khi Trung Quốc có mặt tại đây từ rất lâu và nhận thức của Trung Quốc về tiềm năng của Châu Phi cũng đến sớm hơn so với Ấn Độ Do đó để vượt lên, Ấn Độ phải làm nhiều hơn và nhanh hơn mới hy vọng đạt được những gì họ mong muốn Tác giả Nguyễn Văn Lịch cũng chỉ ra khả năng của Trung Quốc cũng lớn hơn nhiều so với Ấn Độ trong nhiều lĩnh vực Đất nước này đã thu được nhiều thành quả trong hợp tác với châu Phi, trong khi Ấn Độ mới bắt đầu Vì vậy với những gì Trung Quốc đã và đang làm được tại thời điểm này, Ấn Độ khó có khả năng vượt qua được Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt tại châu Phi Bài viết của Nguyễn Văn Lịch đã chỉ ra một cách khá rõ nét sự chênh lệch trên nhiều khía cạnh của Trung Quốc và Ấn Độ trên con đường tìm kiếm nguồn năng lượng ở châu Phi Tuy nhiên, bài viết chỉ mang tính tham khảo với những con số dừng ở thời điểm hiện tại Trên thực tế, có rất nhiều nỗ lực của Ấn

Độ tại châu Phi vẫn chưa được tác giả khai thác hết Còn những bước đi nào mà

Ấn Độ đã thực hiện nhưng chưa được thế giới biết đến, đó vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải đáp và hy vọng bài nghiên cứu sẽ phần nào giải đáp câu hỏi nêu

trên

Trong bài viết “Ấn Độ gia tăng ảnh hưởng ở châu Phi” đăng trên Tạp chí Cộng sản của tác giả Dạ Lan Hương năm 2011, tác giả đã phân tích việc hoạch

7

định và thực thi chiến lược tiếp cận châu Phi của Ấn Độ để không bị lấn át từ các nước đã có ảnh hưởng rất sâu tại khu vực này như Mỹ, Trung Quốc, Pháp, EU, Nga Ấn Độ đã kế thừa những truyền thống hữu nghị và hợp tác tốt đẹp trong lịch sử với châu Phi, đồng thời tiếp tục gia tăng ảnh hưởng của mình thông qua Hội nghị cấp cao Ấn Độ - châu Phi lần thứ hai Tác giả chỉ ra những con số phát triển trong ngoại giao hai nước từ 2001 đến Hội nghị cấp cao Ấn-Phi lần 1 đến năm 2010 Thể hiện trong nhiều lĩnh vực kinh tế, công nghệ thông tin, phát triển

xã hội, y tế, giáo dục, quốc phòng Đây là kết quả cho những nỗ lực hợp tác, những kế hoạch đầu tư phát triển, trao đổi thương mại và gia tăng ảnh hưởng ở châu Phi của Ấn Độ cũng như sự đánh giá cao của các quốc gia châu Phi với vai trò của Ấn Độ hiện nay Bài viết “Ấn Độ gia tăng ảnh hưởng ở châu Phi” của tác giả Dạ Lan Hương đã góp phần cung cấp những nguồn thông tin giá trị về sự gia tăng ảnh hưởng của Ấn Độ tại châu Phi và đây là một trong những nguồn thông tin giá trị để nhóm nghiên cứu thực hiện đề tài này

Trong bài viết “Một số vấn đề về an ninh năng lượng khu vực đông Bắc Á” của Th.S Nguyễn Mai Hường, ủy viên Ban Đối ngoại Trung ương đăng trên Tạp chí Cộng sản năm 2011, tác giả nêu lên những khái niệm cơ bản về an ninh năng lượng và những thách thức đối với vấn đề an ninh năng lượng hiện nay tại các khu vực trên thế giới Mức độ lệ thuộc năng lượng, các tuyến đường vận chuyển năng lượng, những thách thức từ sử dụng năng lượng hạt nhân cũng như

hệ quả về ô nhiễm môi trường của nó Bài viết cũng phần nào nêu lên những xu hướng chung trong giải quyết vấn đề thiếu hụt năng lượng hiện nay và là tiền đề cho các nghiên cứu khoa học có liên quan đến lĩnh vực an ninh năng lượng và

xung đột quốc tế trong thời gian hiện nay

Ngoài ra, còn có một số báo và tạp chí khác liên quan đến lĩnh vực trên ở Việt Nam, bao gồm “Huyền thoại về Trung Quốc và Ấn Độ ở châu Phi” (Thời báo Sài Gòn); “Ấn Độ “dùng tiền mua ảnh hưởng” ở châu Phi” (Lê Chân, 2011),

“Đối Tác Xuyên Ấn Độ Dương”…trong các bài viết này, các tác giả đã chỉ ra những triển vọng về tiềm năng năng lượng châu Phi mang lại cho Ấn Độ, những thách thức mà Ấn Độ có thể gặp phải trong cuộc chiến năng lượng tại khu vực này Từ đó, phác thảo sơ bộ những diễn biến chính tại khu vực tài nguyên năng

8

lượng châu Phi trong thế kỷ mới Những cơ hội và nhận thức của Ấn Độ về khu vực năng lượng châu Phi Có thể xem đây là một trong những bước tiến trong chính sách năng lượng của Ấn Độ nhằm thay đổi nguồn cung năng lượng và đối mặt với thách thức trong thập niên mới - thế kỷ XXI Tuy nhiên, vì những bản báo cáo và nghiên cứu trên được cung cấp từ những nguồn không chính thức, nên trong phạm vi nghiên cứu đề tài, nhóm chỉ cũng cấp mang tính tham khảo hỗ trợ thêm, không mang tính phân tích và trích lọc từ các nguồn tài liệu trên

Nhìn chung, các bài nghiên cứu trong nước đều nhìn nhận Ấn Độ từ góc

độ kinh tế - chính trị, khi mà những nỗ lực đặt dấu ấn của Ấn Độ tại khu vực Châu Phi đã xuất hiện Cùng với những thách thức trong mối quan hệ với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, các tác giả đưa ra nhận định về một sự thay đổi trong chính sách của Ấn Độ về khai thác năng lượng tại châu Phi như vai trò là một nguồn cung cấp năng lượng dồi dào trong thế kỷ mới…Điều này chứng tỏ vấn đề an ninh năng lượng giữa Ấn Độ và châu Phi đã được chú ý Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trong nước về vấn đề này tương đối sơ sài và mới chỉ dừng lại ở các bài báo, bài nghiên cứu đơn lẻ và tản mạn Chính sách cụ thể của

Ấn Độ về khai thác năng lượng chưa được quan tâm nhiều, các tài liệu chỉ đề cập đến những động thái cụ thể của Ấn Độ tại các diễn đàn song phương

Vậy liệu có hay không một chính sách khai thác năng lượng “hướng Tây” đến châu Phi của Ấn Độ và các chính sách khai thác năng lượng mà Ấn Độ thực hiện tại châu Phi đầu thế kỷ thứ XXI có thực sự hiệu quả hay không chính là những câu hỏi mà nhóm nghiên cứu mong muốn tìm được câu trả lời

Công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài:

Nhóm công trình nghiên cứu về Ấn Độ:

Một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học và học giả trên thế giới đã cho thấy những dấu hiệu về việc thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng của

Ấn Độ trong thời điểm hiện tại và trong tương lai, Ấn Độ quan tâm đến vấn đề an ninh năng lượng của quốc gia mình, đồng thời cũng quan tâm đến việc tìm và phát triển các nguồn cung nhiên liệu mới tại Châu Phi Điều này đã được hé lộ thông qua một số công trình nghiên cứu cụ thể như sau:

9

Về Sách

Cuốn “Handbook of India‟s International Relations” của Ajay D được biên tập năm 2011 là một cẩm nang nghiên cứu chuyên sâu về Ấn Độ trong thời điểm quá khứ cũng như những năm cuối của TK XX, cho thấy sự phát triển vượt bậc của kinh tế Ấn Độ trong thời gian vừa qua, đặc biệt là trong và sau giai đoạn Chiến tranh Lạnh Những gì mà Ấn Độ đã đạt được, tốc độ phát triển kinh tế tăng trưởng nhanh chóng, khoa học kỹ thuật và công nghệ phát triển, dân số đông, nhu cầu sử dụng năng lượng để vận hành nền kinh tế cũng như khả năng đáp ứng nhu cầu sử dụng của dân chúng cũng dần tăng cao Chính vì vậy, cơn khát về năng lượng hiện vẫn là thách thức lớn cho cường quốc mới nổi Ấn Độ Chính sách

“ngoại giao năng lượng" vốn là một trong những chương trình nghị sự quan trọng trong chính sách đối ngoại và an ninh của Ấn Độ Mặc dù sau tất cả những nỗ lực đầy tham vọng, than sẽ tiếp tục là nguồn năng lượng chính ở Ấn Độ và khu vực vùng Vịnh sẽ tiếp tục là nguồn chính của dầu và khí đốt Tuy rằng trong quá khứ, chính sách năng lượng có nghĩa là đảm bảo nguồn cung cấp đáng tin cậy từ vùng Vịnh nhưng ở tương lai, bảo vệ nguồn cung cấp từ các nguồn khác nhau sẽ trở thành một phần quan trọng trong đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia Các tác giả đã trình bày khoa học, dễ hiểu và đầy đủ nội dung trong chính sách của Ấn

Độ với các quốc gia và khu vực liên quan, từ đó giúp người đọc có thêm thông tin và nguồn tri thức để có thể hiểu thêm về vấn đề an ninh năng lượng của quốc gia này Tuy nhiên, trong tài liệu này, châu Phi chưa xuất hiện như một chủ thể chính trong chính sách an ninh năng lượng của Ấn Độ

Nhóm công trình nghiên cứu về Chính sách của Ấn Độ tại Châu Phi:

Về bài giảng

Trong bài giảng “Foreign Policy of India with Special Reference to India‟s Africa Policy” của Giáo sư Ajay Kumar Dubey, Đại học Jawaharlal Nehru, New Delhi về chính sách đối ngoại của Ấn Độ tại châu Phi Ấn - Phi vốn

có quan hệ lịch sử lâu đời và hiện nay đang có nhiều tiềm năng và triển vọng Giáo sư khẳng định châu Phi là đặc biệt quan trọng đối với an ninh năng lượng của Ấn Độ Đặc biệt, Dubey đề cập đến một sáng kiến mới cho sự hợp tác do Ấn

10

Độ, Brazil và Cộng hòa Nam Phi - Sáng kiến thành lập một IBSA (diễn đàn Ấn

Độ, Brazil và Cộng hòa Nam Phi) Sáng kiến này sẽ trực tiếp góp phần vào việc thúc đẩy sự hợp tác Nam-Nam, và gián tiếp giúp Ấn Độ thực ưu tiên chính sách đối ngoại của mình Đây là tài liệu có tính định hướng rất cao đối với nhóm nghiên cứu, minh chứng sự quan tâm đặc biệt với châu Phi của Ấn Độ trong vấn

đề an ninh năng lượng

Về báo, tạp chí

Trong bài viết “The Indian and Chinese policies towards Africa - A veritable challenge to eu-led interrigionalism - Perspective on Federalism” của tác giả Emanuele Polio xuất bản số thứ 2, tháng 2-2010 Các mô hình chính sách

mà châu Âu và Trung Quốc, Ấn Độ đã và đang xây dựng ở châu Phi được tác giả

đề cập một cách tương đối rõ nét Nếu châu Âu lựa chọn Mô hình Lomé và Cotonou thì Ấn Độ và Trung Quốc lại đẩy mạnh những hình thức khác của chủ nghĩa liên khu vực, cụ thể mô hình “chủ nghĩa liên khu vực Nam – Nam” như trong mô hình của Ấn Độ Công trình nghiên cứu trên tập trung phân tích trường hợp châu Phi và khái quát về “nền chính trị toàn cầu của chủ nghĩa liên khu vực” mới nổi, cũng như nỗi lo lắng của các dự án thúc đẩy “một mô hình quản lí toàn cầu tốt hơn thông qua sự hợp tác liên khu vực” của châu Âu Đây là tài liệu rất thiết thực và cần thiết cho đề tài, cung cấp những thông tin liên quan đến địa chính trị và là tiền đề cho sự phân tích những chính sách của Ấn Độ tại châu Phi

Với bài viết “India and Africa: Towards a sustainable energy” của tác giả Shebonti Ray Dadwal đăng trên trang chính Viện nghiên cứu Nam Phi về các vấn

đề quốc tế, Số ra tháng 2 năm 2011 Tác giả đưa ra các đánh giá về mối quan hệ

Ấn – Phi cũng như nhu cầu và chiến lược năng lượng của Ấn Độ Bài viết nghiên cứu về sự phát triển quan hệ Ấn Độ - châu Phi trên năng lượng Đồng thời, tác giả đánh giá ưu và khuyết trong chiến lược năng lượng của Ấn Độ; phân tích sự khác biệt trong các chiến lược, chính sách của Ấn Độ với các chủ thể khác đang hiện diện ở châu Phi và liệu có cần thiết để xúc tiến một chính sách vượt ra khỏi những hạn chế của giao dịch năng lượng để hình thành một một mối quan hệ lâu dài, bền vững Ngoài ra bài viết cũng đưa ra lời khuyên cho chính sách và những

11

ràng buộc năng lượng của Ấn Độ ở châu Phi trong khuôn khổ phát triển Tài liệu này giúp nhóm nghiên cứu có cái nhìn tổng quát lẫn chuyên sâu về chính sách an ninh năng lượng của Ấn Độ ở châu Phi

Một bài viết khác là bản tóm tắt “India‟s Policy toward Africa” của tác giả IZUYAMA Marie Yoshioka viết năm 2008 là tài liệu rất quan trọng đối với nhóm thực hiện đề tài khi đề cập trực tiếp đến mục tiêu, lợi ích trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ ở châu Phi thông qua Diễn đàn Hội nghị thượng đỉnh Ấn

Độ - Châu Phi Mặc dù không có chiến lược toàn diện đã được tuyên bố chính thức, người ta có thể xác định ba lợi ích quan trọng khi quan sát thực tế của Ấn

Độ Đầu tiên là cơ hội để đảm nhận vai trò và trách nhiệm ở châu Phi là một quốc gia lớn thứ hai là an ninh ở Ấn Độ Dương và thứ ba là an ninh năng lượng

Trong “Ris-India-Africa Economic Parnership-Trends And Prosects” của tác giả S.K Mohanty Sachin Chaturvedi, số ra tháng 3 năm 2008, tác giả nên ra những xu hướng và triển vọng chính trong hợp tác kinh tế Ấn – Phi Đây là ví dụ

cơ bản cho mô hình hợp tác Nam - Nam Tuy vậy, mảng an ninh năng lượng vẫn chưa được quan tâm đúng mức trong tài liệu này

Từ các công trình nghiên cứu các tác giả đã cho thấy mối quan tâm của mình đến sự trỗi dậy của Ân Độ, một trong các quốc gia mới nổi (thuộc khối BRICs) như một cỗ máy mới nhiều “năng lượng” và “cải tiến”, tuy nhiên, để có thể hoạt động một cách liên tục và hiệu quả, Ấn Độ cần nhiều hơn những “nhiên liệu” cho cỗ máy hiện tại Trong đó, an ninh năng lượng lại đặc biệt được quan tâm hơn cả Đặc biệt, trong bối cảnh quốc tế cạnh tranh hiện nay, với sự trỗi dậy của một số quốc gia như Trung Quốc, hay sức ảnh hưởng lâu dài của Mỹ đến các nguồn cung nhiên liệu toàn cầu, khi mà cả thế giới đang trong cơn khát năng lượng, Ấn Độ đã đưa ra những chính sách như thế nào? Đồng thời các tác giả còn cho thấy sức hút mãnh liệt từ nguồn năng lượng khu vực Châu Phi đối với các quốc gia trên

Nhóm công trình nghiên cứu về Ấn Độ và các quốc gia liên quan:

12

Công trình nghiên cứu

Trong bài nghiên cứu “China And India In Africa-An Analysis Of Unfolding Relations” của nhóm tác giả Daniel Alvarenga, Jonathanna Jannson và Sanusha Naidu năm 2008, các tác giả đã đưa ra những cơ hội và thách thức cho châu Phi, Trung Quốc và Ấn Độ trong trao đổi thương mại và ngoại giao giữa các nước Qua việc phân tích các mối quan hệ, có thể kết luận rằng Châu Phi là đầu mối kinh tế và ngoại giao, và thực sự là sự lựa chọn chiến lược của hai cường quốc mới nổi Bài viết ủng hộ lập luận rằng Trung Quốc và Ấn Độ hiện diện trên lục địa châu Phi tạo nên một phản ứng về sự linh động chung trong bối cảnh chính trị quốc tế hiện nay, và không ủng hộ quan điểm của một cuộc tranh giành mới cho châu Phi Tuy nhiên, các chính sách an ninh năng lượng của Ấn

Độ cùng hiệu quả của nó chưa rõ nét Những thách thức và trở ngại mà Ấn Độ và quốc gia châu Phi đang mắc phải trong hiện tại Sức ép từ các nguồn cung cấp nhiên liệu, việc ra chính sách - kế hoạch và những ảnh hưởng của chúng đến các quốc gia liên quan như Trung Quốc, Mỹ, khu vực Trung Đông Sự cạnh tranh

vô cùng khốc liệt trong cơn khát nhiên liệu toàn cầu, mở ra những mối quan hệ hợp tác tích cực, nhưng cũng không kém phần cạnh tranh gay gắt Các tác giả còn đưa ra những lý do cho mối quan hệ hợp tác của Ấn Độ và châu Phi trong những năm gần đây có những bước chuyển biến như tích cực hơn (thông qua các Hội nghị thượng đỉnh lần 1,2) đi cùng với xu hướng giải quyết chung của toàn thế giới qua Hội nghị Munich Đồng thời liệt kê một số đối thủ cạnh tranh năng lượng của Ấn Độ tại khu vực châu Phi tiêu biểu như Trung Quốc, Mỹ, Nauy, các quốc gia Trung Đông…đang có những hành động thế nào để ghi lại “dấu ấn” mình tại Châu Phi Những con số về trao đổi thương mại, xuất nhập khẩu năng lượng gần đây giữa hai quốc gia là những minh chứng, chứng mình cho những

nỗ lực mà Ấn Độ đã và đang thực hiện trong thời điểm hiện tại và trong tương lai Hợp tác cùng phát triển, trao đổi năng lượng, cơ hội thách thức là những gì

mà Ấn Độ đang có được và cũng là bài toán cho quốc gia này

13

3 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu:

Câu hỏi nghiên cứu: Trong bối cảnh thế giới với nhiều biến động và thay đổi

sâu sắc, Châu Phi là một trong những khu vực có nhiều diễn biến kinh tế và chính trị được nhiều quốc gia quan tâm Thêm vào đó, châu Phi là nơi có trữ lượng năng lượng, khoáng sản vô cùng phong phú của thế giới Trong khi đó, các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ lại đang thiếu hụt năng lượng để duy trì, vận hành và phát triển nền kinh tế Đồng thời, những khu vực có thể khai thác năng lượng như Trung Đông, Đông Nam Á lại xảy ra những biến động chính trị phức tạp và gặp phải sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các cường quốc khác Đứng trước những khó khăn trên Ấn Độ sẽ làm gì để duy trì và phát triển nền kinh tế để bảo vệ quyền lực quốc gia Chính vì những lí do trên nhóm tác giả nhận thấy cần

đặt câu hỏi nghiên cứu của đề tài là: Ấn Độ có chính sách khai thác năng lượng ở

Châu Phi hay không? Nếu có thì chính sách đó biểu hiện ra sao, hiệu quả như thế nào? Câu hỏi nghiên cứu này được đặt ra nhằm mục đích giải đáp, làm rõ

những động thái của Ấn Độ nhằm duy trì chính sách an ninh năng lượng của mình Từ đó sẽ đưa ra những nhận định và dự báo cho Ấn Độ trong tương lai

Giả thiết nghiên cứu: Xét về vị trí địa lí khoảng cách từ Ấn Độ đến châu Phi

khá xa nhưng so với khả năng và tiềm lực của Ấn Độ một cường quốc lớn về phát triển công nghệ có đầy đủ khả năng khai thác năng lượng tại đây Hơn thế

Ấn Độ và châu Phi lại có mối quan hệ tốt đẹp truyền thống trong lịch sử trong Phong trào giải phóng dân tộc và Phong trào Không liên kết Mặt khác, Ấn Độ lại đang thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng Đây là một trong những nguyên nhân khiến cho Ấn Độ phải đa dạng hóa nguồn cung ứng năng lượng Dựa trên những tiền đề đó, Ấn Độ cần có một chính sách khai thác năng lượng ở châu Phi Tuy nhiên, trong quá trình quan sát, nghiên cứu nhận thấy các cơ quan truyền thông thường nhắc tới sự tranh giành ảnh hưởng của các cường quốc lớn như Trung Quốc, EU… tại châu Phi mà ít đề cập đến sự hiện diện cũng như tầm ảnh hưởng của Ấn Độ tại khu vực này Vì những lí do trên giả thiết nghiên cứu của

đề tài là: Ấn Độ có một chính sách khai thác năng lượng chưa hiệu quả tại Châu

Phi trong thập niên đầu thế kỉ XXI

14

4 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài:

Mục tiêu: Sự vận hành của thế giới và trong quan hệ quốc tế là môi trường chi

phối rất lớn đối với sự phát triển của mỗi quốc gia Hơn thế, ba lợi ích cốt lõi của một quốc gia là tồn tại, phát triển và ảnh hưởng Đây là những lợi ích cơ bản, sống còn mà các quốc gia không ngừng đấu tranh để duy trì quyền lực Trải qua quá trình lịch sử lâu dài của nhân loại đã cho thấy không một quốc gia nào có thể tồn tại và phát triển nếu không có quan hệ với thế giới bên ngoài Đặc biệt, trong thời kỳ toàn cầu hóa, vấn đề hội nhập và phát triển là cốt lõi với nhân tố kinh tế được xem là quan trọng nhất Ấn Độ cũng không nằm ngoài quy luật đó Đặc biệt, trong những năm gần đây, những nỗ lực ngoại giao của Ấn Độ đang dần được khẳng định và đánh dấu những bước tiến vững chắc trên trường thế giới, nổi bật trong các mối quan hệ này chính là những chính sách trong quan hệ ngoại giao của Ấn Độ với các quốc gia ở châu Phi

Quan hệ Ấn – Phi không chỉ có một lịch sử lâu dài, chiếm vị trí quan trọng, góp phần tích cực vào sự phát triển của mỗi nước, mà còn tạo lập được một vị thế

và tầm ảnh hưởng quan trọng trên trường quốc tế Đặc biệt, trong mối quan hệ

Ấn – Phi còn đề cập đến những chính sách liên quan đến việc khai thác năng lượng tại châu Phi mà Ấn Độ đang dần đưa ra và thực hiện trong những năm đầu của thế kỷ XXI

Vì vậy mục tiêu cốt lõi của đề tài chính là chứng minh làm rõ Ấn Độ có một chính sách khai thác năng lượng tại châu Phi trong thập niên đầu thế kỉ XXI Tiếp đến là so sánh sức cạnh tranh ảnh hưởng của các cường quốc đối với Ấn Độ tại châu Phi Từ đó đưa ra được cái nhìn tổng quan nhất về chính sách năng lượng của Ấn Độ tại khu vực này và đánh giá được tính hiệu quả của chính sách trong khả năng đáp ứng nguồn năng lượng đang thiếu hụt của Ấn Độ Qua đó, góp phần tạo dựng tiền đề định hướng cho Ấn Độ trong việc điều chỉnh chính sách khai thác năng lượng tại châu Phi để đạt được hiệu quả trong tương lai và đáp ứng được nguồn năng lượng cần thiết

Nhiệm vụ: Đề tài được thực hiện nhằm đáp ứng những nhiệm vụ chính yếu

như sau:

15

thế giới và tình hình khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi, bài nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ bối cảnh ra đời của chính sách khai thác năng lượng của Ấn

Độ đối với châu Phi từ đầu thế kỉ XXI

trong chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ ở châu Phi thông qua những

số liệu, dữ kiện cụ thể từ quá trình triển khai chính sách sau hai Hội nghị Thượng đỉnh Ấn - Phi lần 1 vào năm 2008 đến Hội nghị Thượng đỉnh Ấn –Phi lần 2 vào năm 2011 và mới đây là hội nghị bàn tròn năm 2013 Đề tài nghiên cứu sẽ làm rõ vị trí vai trò của châu Phi trên bản đồ năng lượng của thế giới, tiềm năng xuất khẩu năng lượng, khả năng cung ứng năng lượng của lục địa này đối với thế giới và các đối tác quan trọng của các quốc gia châu Phi Theo

đó, Ấn Độ đã và đang đẩy nhanh nỗ lực chinh phục thị trường châu Phi và dự định tiếp tục tăng cường sự hiện diện của mình thông qua việc thực hiện các

dự án lớn tại châu lục này qua những cam kết cùng phát triển

Thứ ba, đề tài được thực hiện nhằm phân tích, làm rõ bối cảnh, những

biểu hiện cùng với những định hướng trong tương lai của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi Đồng thời, đề tài tập trung so sánh sức ảnh hưởng, khả năng cạnh tranh của các cường quốc khác đối với Ấn Độ tại châu Phi, từ đó, đánh giá được tính hiệu quả của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ Ngoài ra, đề tài góp phần dự đoán trong tương lai Ấn Độ có thể khai thác được đầy đủ trữ lượng năng lượng đã định ra trong chính sách hay không Cuối cùng, dựa trên những tiền đề nêu trên, đề tài đưa ra những kết luận phù hợp, những dự báo triển vọng cho chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi trong tương lai

có giá trị làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong những vấn đề liên quan đến chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi, đặc biệt đối với sinh viên chuyên ngành lịch sử, quan hệ quốc tế

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

lý thuyết của chủ nghĩa tự do bởi lẽ trong quá trình toàn cầu hóa diễn ra như một xu hướng tất yếu của lịch sử mà hợp tác và hội nhập là nền tảng chủ yếu của xu thế phát triển này Đặc biệt, Ấn Độ được cả thế giới đánh giá là một cường quốc ôn hòa Vì thế, các bước đi của cường quốc này trong hợp tác với châu Phi trong vấn đề khai thác năng lượng được biểu hiện và làm rõ dựa trên chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa đề cao vai trò của hợp tác trong quan hệ quốc tế Thêm vào đó, việc nghiên cứu mô hình hợp tác giữa một nước lớn và một nhóm các nước nhỏ mà cụ thể là mô hình hợp tác dựa trên cơ sở năng lượng giữa Ấn Độ và các quốc gia châu Phi sẽ làm rõ quá trình duy trì quyền lực của một quốc gia Từ đó, đề tài làm rõ tầm quan trọng của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi trong chiến lược phát triển của Ấn Độ Với

ba lợi ích cơ bản của quốc gia là tồn tại, phát triển và ảnh hưởng luôn gắn liền với quá trình phát triển cũng như luôn hiện hữu trong những chính sách của một quốc gia Theo qui luật phát triển này, bất kì quốc gia nào cũng phải quan tâm đến lợi ích của quốc gia mình Chủ thể nghiên cứu của đề tài này là Ấn Độ trong sự phát triển của thế giới và những qui luật phát triển chung trong quan

hệ quốc tế Đề tài nghiên cứu còn đề cập đến sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc đối với Ấn Độ tại châu Phi nên nhóm tác giả sử dụng khung lí thuyết của chủ nghĩa hiện thực để làm rõ tính hiệu quả của chính sách khai

17

thác năng lượng của Ấn Độ trong vấn đề này Vì vậy, đề tài nghiên cứu có sự kết hợp khung lí thuyết của chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa tự do nhưng chủ nghĩa tự do vẫn đóng vai trò chủ đạo

Phương pháp nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu đã sử dụng bốn phương pháp

nghiên cứu chính sau:

mô hình nghiên cứu bằng những dữ liệu và kết quả thống kê để phân tích, kiểm định, đối chứng với nghiên cứu từ đó đưa ra những kết luận phù hợp Phương pháp này không ảnh hưởng lớn bởi quan điểm cá nhân nên mang tính khách quan cao Đề tài nghiên cứu đã đưa ra mô hình nghiên cứu giữa nước lớn và một nhóm các nước nhỏ trên nền tảng là vấn đề năng lượng Từ các số liệu về năng lượng được khai thác, xuất nhập khẩu qua từng thời kì được tổng hợp bằng bảng, so sánh thể hiện qua biểu đồ và đối chứng giữa nguồn cung với nhu cầu năng lượng Từ đó đưa ra những kết luận và nhận định khách quan nhất cho đề tài nghiên cứu đặc biệt là phần đánh giá tính hiệu quả của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi

đánh giá mang tính chủ quan của người nghiên cứu, phương pháp này thể hiện tầm nhìn của nhà nghiên cứu cũng như đề cao quan điểm cá nhân Biểu hiện rõ nhất trong mạch lập luận của đề tài nghiên cứu chứng minh Ấn Độ có một chính sách khai thác năng lượng ở châu Phi qua các dẫn chứng cụ thể từ đó đưa ra những kết luận, đánh giá về tính hiệu quả của chính sách này Từ những tiền đề trên đưa ra những dự báo cho Ấn Độ trong tương lai

để tìm sự liên quan giữa các tư liệu, mạch lập luận và sự liên kết giữa các phần trong nghiên cứu để góp phần làm cho đề tài mang tính khoa học thật sự Đây

là hai phương pháp nghiên cứu đặt thù trong chuyên ngành lịch sử Phương pháp lịch sử được áp dụng cụ thể trong việc phân tích các vấn đề dựa trên các giai đoạn lịch sử, tiến trình lịch sử, từ các sự kiện lịch sử có thật giữa Ấn Độ và các nước châu Phi để lí giải về mô hình quan hệ này Phương pháp này được

18

hỗ trợ hữu hiệu bằng các tư liệu lịch sử đáng chú ý như các văn kiện, tài liệu lịch sử thế giới có liên quan Phương pháp logic được biểu hiện rõ nhất trong quá trình chứng minh về việc có một chính sách khai thác năng lượng của Ấn

Độ tại Châu Phi hay không, chứng minh tính không hiệu quả của chính sách

mà cụ thể đó là các dẫn chứng, số liệu, sự kiện lịch sử và lập luận nghiên cứu Lập luận đối với một quốc gia đang thiếu hụt tài nguyên cần phải đa dạng nguồn cung ứng tài nguyên như Ấn Độ trong khi Châu Phi với một nhóm các quốc gia giàu tài nguyên hứa hẹn là nguồn cung cấp năng lượng cho Ấn Độ Thêm vào đó, Ấn Độ và châu Phi không những có mối quan hệ lịch sử lâu dài

mà còn phải duy trì ba lợi ích cơ bản là tồn tại, phát triển và ảnh hưởng của mình dẫn đến sự liên kết, phụ thuộc và hợp tác với nhau Từ lập luận và những dẫn chứng cụ thể trên sẽ đưa ra kết luận và kết quả nghiên cứu xác đáng, phù hợp với thực tiễn khách quan, mang tính khoa học thật sự

Thứ tư, phương pháp chuyên ngành quan hệ quốc tế Cụ thể là phương

pháp so sánh và truy nguyên để tìm ra nguồn gốc, bối cảnh ra đời, từ đó tìm ra được bản chất của vấn đề nghiên cứu Dựa trên những tiền đề đã nghiên cứu có thể đưa ra những dự đoán cho sự phát triển của vấn đề này trong tương lai Phương pháp được ứng dụng trong quá trình truy nguyên tài liệu tham khảo để tìm ra tài liệu chính thống, đáng tin cậy đồng thời so sánh các văn bản, tài liệu khác nhau bằng cả tiếng Anh và tiếng Việt để tìm ra những thông tin đúng đắn, hợp lí, chính xác cho đề tài nghiên cứu, đảm bảo tính khoa học của đề tài Đây

có thể coi là bước lọc tài liệu đề thu về những thông tin giá trị

Qua đó cho thấy đề tài kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng trong nghiên cứu cùng với phương pháp lịch sử, phương pháp logic và phương pháp chuyên ngành quan hệ quốc tế để có thể xây dựng đề tài mang tính chất khoa học thực sự, giải thích làm rõ các vấn đề có liên quan để từ đó đưa ra kết luận, dự đoán phù hợp và có giá trị khoa học nhất

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: Đề tài nghiên cứu xác định rõ về chủ thể nghiên cứu như sau:

19

Về chủ thể nghiên cứu đó chính là chính sách khai thác năng lượng của

Ấn Độ bởi lẽ đề tài nghiên cứu thực hiện các phương pháp nghiên cứu dựa trên góc nhìn của Ấn Độ trong chính sách khai thác năng lượng tại châu Phi Về khách thể nghiên cứu đó là chính sách của Ấn Độ tại châu Phi là trọng tâm, thêm vào đó khách thể nghiên cứu còn là tiềm năng khai thác năng lượng của châu Phi Bên cạnh đó là các khách thể nổi bậc như các cường quốc như: Trung Quốc, các cường quốc (Nga, Mỹ, Brazil), EU nhằm làm rõ các yếu tố cạnh tranh của các cường quốc này ở châu Phi trong vấn đề khai thác năng lượng, trong đó, Trung Quốc là cường quốc thể hiện sức cạnh tranh lớn nhất đối với Ấn Độ trong chính sách khai thác năng lượng tại châu Phi hiện nay, đây chính là những khách thể chịu tác động của đề tài nghiên cứu, những vấn

đề chính của đề tài nghiên cứu liên quan đến các đối tượng trên

Độ Đề tài nhằm tập trung nghiên cứu làm rõ bối cảnh ra đời những biểu hiện cũng như tính hiệu quả trong chính sách khai thác năng lượng của Ần Độ tại châu Phi, phạm vi nghiên cứu sẽ dễ dàng làm sáng rõ đề tài và vấn đề đã nêu

ra

không gian chính được đề cập trong nghiên cứu nhằm làm rõ vị trí của châu Phi trên bản đồ năng lượng thế giới Ngoài ra còn nhắc đến các không gian địa chính trị khác như khu vực Trung Đông, Trung Á, Đông Nam Á nhằm đa dạng hóa nguồn cung năng lượng đồng thời so sánh, đánh giá tính khả thi trong việc khai thác năng lượng ở những khu vực này

năm 2004 và kết thúc vào năm 2013 Từ những 2002 – 2003 nền kinh tế Ấn

Độ gặp rất nhiều khó khăn đặc biệt là trong vấn đề năng lượng Vì vậy, Ấn Độ tiếp tục thúc đẩy các mối quan hệ trên nhiều lĩnh vực với châu Phi để đặt những nền tảng nhất định trong mối quan hệ hai bên Tuy nhiêm, từ cuối năm

2003 đến 2004 Ấn Độ và châu Phi mới có những quan hệ hợp tác trong vấn đề năng lượng mà khởi điểm là các công ty tư nhân của Ấn Độ đã tiếp cận thị

20

trường năng lượng của châu Phi Từ mốc thời gian đó, nhóm tác giả nghiên cứu tiếp tục đi sâu và làm rõ sự tiến triển cũng như sự phát triển trong quan hệ hợp tác của hai bên về lĩnh vực năng lượng theo trình tự Hội nghị thượng đỉnh

Ấn - Phi lần 1 năm 2008, Hội nghị thượng đỉnh Ấn - Phi lần 2 năm 2011 và Hội nghị bàn tròn năm 2013 Vì vậy cuối năm 2013 cũng là năm kết thúc những sự kiện, những tài liệu mà nhóm tác giả có thể thu thập được trong đề tài nghiên cứu

năm tháng, với trình độ cũng như tầm nhìn của sinh viên Đề tài nghiên cứu tiếp cận nguồn tư liệu còn hạn chế, vì vậy, trọng tâm của đề tài là chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi trong thập niên đầu của thế kỉ XXI Đặc biệt, trong phần cạnh tranh ảnh hưởng của các cường quốc ở châu Phi, nhóm tác giả tập trung nghiên cứu đối thủ cạnh tranh lớn nhất của Ấn Độ

đó chính là Trung Quốc Đối với các cường quốc khác của Ấn Độ tại châu Phi,

do tư liệu còn hạn chế nên đề tài nghiên cứu chỉ đề cập sơ lược đến điểm chính yếu của các cường quốc này tác động đến châu Phi Đề tài nghiên cứu là sự nỗ lực nghiên cứu hết mình của nhóm tác giả với tình yêu nghiên cứu khoa học và khát vọng đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu vấn đề này tại Việt Nam Đề tài nghiên cứu nhằm cung cấp những nền móng cơ bản tư liệu nghiên cứu về “Chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi trong thập niên đầu của thế kỉ XXI” để đáp ứng nhu cầu về nguồn tư liệu tham khảo cho các sinh viên, học giả có quan tâm đến những vấn đề có liên quan đến đề tài Mặc dù đã cố gắng hoàn thiện đề tài nhưng nhóm tác giả vẫn không tránh khỏi những sơ sót và sẽ luôn cố gắng hoàn thiện đề tài nghiên cứu thêm hoàn chỉnh, mang tính khoa học cao hơn nữa

7 Đóng góp mới của đề tài

Nếu đề tài được nghiên cứu sẽ mang lại những đóng góp mới cho nghiên cứu khoa học như sau:

21

Chỉ khi xác định được đầy đủ khái niệm vể an ninh năng lượng mới có thể đưa

ra một chính sách khai thác năng lượng phù hợp với từng quốc gia Từ đó, xác định được nhu cầu năng lượng của một quốc gia để triển khai chính sách khai thác một cách hiệu quả đảm bảo an ninh năng lượng của quốc gia đó

hình nghiên cứu châu Phi nói chung, về chính sách khai thác năng lượng của

Ấn Độ tại châu Phi nói riêng Giải đáp cho câu hỏi: “Ấn Độ có một chính sách khai thác năng lượng ở Châu Phi trong thập niên đầu thế kỉ XXI hay không? Nếu có chính sách đó biểu hiện như thế nào và có hiệu quả không?” Hơn thế, qua đề tài nghiên cứu có thể thấy được vị trí của Ấn Độ trên bản đồ năng lượng thế giới cùng với tiềm năng khai thác và xuất khẩu năng lượng của châu Phi Thêm vào đó, đề tài sẽ làm rõ tầm quan trọng của châu Phi trong chiến lược phát triển của Ấn Độ

gia lớn đối với Ấn Độ trong quá trình tranh giành ảnh hưởng tại châu Phi Từ những sự so sánh trên , nhóm tác giả sẽ đánh giá tính hiệu quả của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi và đưa ra được kết luận, dự báo triển vọng phù hợp và mang tính khoa học

Thứ tư, đề tài nghiên cứu và cập nhật những thông tin số liệu mới nhất

tính đến hết năm 2013 qua đó đánh giá được tầm quan trọng của an ninh năng lượng đối với các nước lớn Cụ thể hơn, đề tài nghiên cứu sẽ đưa ra một cái nhìn rõ hơn về vai trò của năng lượng đối vối an ninh quốc gia và quyền lực của quốc gia mà chủ thể chính trong nghiên cứu là trường hợp của Ấn Độ Thêm vào đó, đề tài còn cho thấy rõ nét vai trò của các nước giàu tài nguyên trong chính sách phát triển của các nước lớn

8 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

Về ý nghĩa lý luận:

22

Thứ nhất, từ sự phân tích cơ sở, mục tiêu và quá trình triển khai chính

sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi, đề tài nghiên cứu sẽ làm rõ chính sách đối ngoại của Ấn Độ ở châu Phi trong lĩnh vực năng lượng trong giai đoạn đầu thế kỉ XXI Đây cũng là một trường hợp điển hình cho việc nghiên cứu mô hình quan hệ giữa một nước lớn và một nhóm các nước nhỏ, đặc biệt là các nước nhỏ có nhiều tài nguyên, năng lượng mà quan trọng hơn

cả là dầu mỏ Nghiên cứu mô hình này góp phần khẳng định vai trò của tài nguyên, năng lượng đặc biệt là dầu mỏ đối với quyền lực của quốc gia Đánh giá được tầm quan trọng của những nước giàu tài nguyên trong chính sách phát triển của những nước lớn Qua đó, đề tài sẽ đưa ra một công trình tổng hợp về

Ấn Độ làm rõ chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi trong thập niên đầu thế kỉ XXI góp phần xây dựng nên một lĩnh vực nghiên cứu mới

ở Việt Nam

có giá trị làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập nội dung trọng tâm là chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ nói riêng và chính sách đối ngoại của Ấn Độ nói chung, đặc biệt là đối với sinh viên chuyên ngành chính trị và những học giả có quan tâm cũng như nghiên cứu về tình hình quan hệ quốc tế trong thời kì đầu thế kỉ XXI Đặc biệt trong việc ra chính sách và kết quả thực hiện chính sách liên quan đến tầm nhìn trung và dài hạn của mỗi quốc gia, ảnh hưởng của vấn đề năng lượng đến kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia là rất lớn, góp phần định hướng chính sách theo cách tốt hơn Hơn thế, đề tài góp phần làm phong phú hơn tài liệu nghiên cứu về chính sách đối ngoại nói chung, hướng nghiên cứu về Ấn Độ đồng thời hỗ trợ Việt Nam hiểu hơn về Ấn Độ một đối tác chiến lược tiềm năng và có quan hệ vô cùng tốt đẹp đối với Việt Nam trong suốt chiều dài của lịch sử

9 Kết cấu của đề tài

Đề tài “Chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI” sẽ được triển khai với ba chương:

23

Chương I: Khái quát vấn đề an ninh năng lượng và hiện trạng năng lượng của Ấn Độ

Trong chương I, chúng tôi sẽ nêu khái niệm và giới thiệu góc nhìn khái quát về

an ninh năng lượng để giúp người đọc hiểu được cơ bản về vấn đề này Đồng thời, chương I cũng sẽ nêu lên hiện trạng thiếu hụt năng lượng, thách thức về năng lượng của Ấn Độ và hiện trạng năng lượng ở châu Phi với những tiềm năng, thách thức, cũng như các chiến lược khai thác về năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi Qua đó, chương I sẽ giải thích và làm rõ chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ ở châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI

Chương II: Quá trình hợp tác giữa Ấn Độ và châu Phi về khai thác năng lượng trong thập niên đầu thế kỷ XXI

Chương II phân tích vấn đề khai thác năng lượng trong chính sách đối ngoại của Ấn Độ ở châu Phi trong thập niên đầu thế kỷ XXI Đầu tiên, nhóm tác giả sẽ nêu sơ lược chính sách đối ngoại của Ấn Độ tại châu Phi về hợp tác

và phát triển kinh tế giai đoạn trước và trong Chiến tranh Lạnh, cũng như những thay đổi trong chính sách đó kể từ sau Chiến tranh Lạnh đến trước thế

kỷ XXI Sau đó, nhóm sẽ tập trung nêu rõ chính sách đối ngoại của Ấn Độ về vấn đề khai thác năng lượng đối với châu Phi; các giai đoạn trong quá trình triển khai chính sách này lấy mốc là 2 kỳ Hội nghị Thượng đỉnh Ấn - Phi năm

2008, 2011 và hội nghị bàn tròn năm 2013 Với từng thời kì, nhóm tác giả sẽ tập trung nghiên cứu quá trình triển khai các chính sách của Ấn Độ và đưa ra được những so sánh, đánh giá, nhận xét về quá trình triển khai trong từng thời

kì Nhóm tác giả cũng mong muốn tìm được mô hình Ấn Độ lựa chọn khi xâm nhập vào châu Phi Qua đó, đánh giá quá trình thực hiện và hiệu quả của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ ở châu Phi

Chương III: Cạnh tranh của Trung Quốc với Ấn Độ về vấn đề khai thác năng lượng và chính sách khai thác năng lượng của các cường quốc khác tại Châu Phi Kết luận, đánh giá và triển vọng trong tương lai

Trong chương này, đề tài sẽ đề cập đến việc cạnh tranh ảnh hưởng của Ấn

Độ tại châu Phi với các quốc gia khác trong quá trình Ấn Độ triển khai chính

24

sách đối ngoại về vấn đề khai thác năng lượng đối với châu Phi từ đầu thế kỉ XXI và việc cạnh tranh này đã ảnh hưởng như thế nào đến việc triển khai chính sách đối ngoại của Ấn Độ về khai thác năng lượng với châu Phi

Trong chương III, nhóm tác giả sẽ đánh giá tính hiệu quả của chính sách khai thác năng lượng của Ấn Độ tại châu Phi từ đầu thế kỉ XXI Nhóm sẽ nêu lên được những thành tựu, cơ hội mà chính sách đã đạt được cũng như là những mặt hạn chế, thách thức mà chính sách còn chưa khắc phục được Từ những đánh giá trên, nhóm tác giả sẽ dự đoán những triển vọng và khó khăn trong thời gian tới của chính sách đối ngoại của Ấn Độ về vấn đề khai thác năng lượng đối với châu Phi từ đầu thế kỉ XXI và trả lời câu hỏi liệu Ấn Độ có thành công ở châu Phi hay không?

thế giới nói chung và tình hình an ninh năng lượng ở châu Phi nói chung và Ấn

Độ nói riêng, bài nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ được mối quan hệ của châu Phi và

Ấn Độ dưới góc nhìn của chính sách đối ngoại Ấn Độ đối với châu Phi về khai thác năng lượng Ngoài ra, đề tài còn làm rõ bối cảnh ra đời, quá trình thực hiện, triển khai và tính chất của các chính sách mà Ấn Độ đề ra tại châu Phi

ngoại của Ấn Độ về khai thác năng lượng đối với châu Phi thông qua những số liệu, dữ kiện cụ thể từ quá trình triển khai chính sách sau hai Hội nghị Thượng đỉnh Ấn – Phi lần 1 vào năm 2008 đến Hội nghị Thượng đỉnh Ấn – Phi lần 2 vào năm 2011 Đề tài nghiên cứu sẽ trình bày nội dung chính sách với xu hướng khẳng định tầm quan trọng của sự giàu có về khoáng sản, dầu mỏ và các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác ở châu Phi Theo đó, Ấn Độ đã và đang đẩy nhanh nỗ lực chinh phục thị trường châu Phi và dự định tiếp tục tăng cường sự hiện diện của mình thông qua việc thực hiện các dự án lớn tại châu lục này qua những cam kết cùng phát triển Qua đó, đánh giá, dự báo tính hiệu quả trong chính sách, và tìm được những bước đi tiếp theo của Ấn Độ ở châu Phi trong thời điểm hiện tại và tương lai

25

CHƯƠNG I KHÁI QUÁT VẤN ĐỀ AN NINH NĂNG LƯỢNG

VÀ HIỆN TRẠNG AN NINH NĂNG LƯỢNG CỦA ẤN ĐỘ

1.1 Khái niệm an ninh năng lượng

1.1.1 Khái niệm năng lượng

Năng lượng thường được định nghĩa là những tài nguyên thiên nhiên có thể cung cấp nhiên liệu cho các vật thể hoạt động, vận động máy móc và thao tác sản xuất Từ điển Tiếng Việt định nghĩa năng lượng là “đại lượng vật lý cho khả năng sinh ra công của một vật” Đại từ điển “Bách khoa toàn tiếng Anh” định nghĩa năng lượng là “thuật ngữ bao gồm nhiệt năng, thủy năng và ánh sáng, con người có khả năng chuyển hóa thích hợp để cung cấp nhu cầu năng lượng cho chính mình” Từ điển Hán ngữ hiện đại định nghĩa năng lượng là “những vật chất

có thể sản sinh ra năng lượng, như nhiệt năng, thủy năng ”

Có nhiều cách phân loại năng lượng dựa theo các góc độ: bảo vệ môi trường, kỹ thuật, cách sử dụng, quá trình hình thành, nguồn gốc Nhìn chung, các cách phân loại này đều phản ánh các đặc trưng của các dạng năng lượng khác nhau.1

Căn cứ vào quá trình hình thành có thể chia năng lượng ra làm 3 loại: thứ

nhất, năng lượng có sẵn trong cấu tạo trái đất Thứ hai, năng lượng đến từ các thiên thể ngoài trái đất như bức xạ vũ trụ, năng lượng mặt trời hay các nguồn năng lượng do tác động của mặt trời như: thủy năng, gió, sóng, hải lưu, quang hợp, năng lượng sinh học, năng lượng hóa thạch (than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên) Thứ ba, năng lượng do tác động của trái đất và các thiên thể khác ngoài trái đất như hiện tượng thủy triều

Căn cứ vào trình độ và cách sử dụng thì năng lượng có 2 loại: năng lượng

truyền thống và năng lượng mới Thứ nhất, năng lượng truyền thống như than đá, khí thiên nhiên, dầu mỏ, thủy năng Với nguồn năng lượng này, kỹ thuật thành

1

Nguyễn Minh Mẫn (2010), Luận văn: Chính sách ngoại giao năng lượng của Trung Quốc trong những

năm đầu thế kỷ XXI, Hồ Chí Minh, Mã số 6 222 5005, tr 25

26

thục có thể sản xuất và sử dụng rộng rãi Thứ hai, năng lượng mới là nguồn năng lượng có phạm vi sử dụng ít và đang trong quá trình nghiên cứu, phát triển như năng lượng mặt trời, năng lượng địa nhiệt, năng lượng thủy triều, năng lượng sinh học Năng lượng mới còn được gọi là nguồn năng lượng phi truyền thống hoặc năng lượng thay thế Năng lượng hạt nhân chiếm 15% nguồn cung cấp năng lượng thế giới nhưng được xem là năng lượng mới vì kỹ thuật khai thác phức tạp

Căn cứ vào phương pháp khai thác sử dụng, năng lượng có 2 loại: thứ

nhất, có thể sử dụng trực tiếp sử dụng sau khi khai thác từ thiên nhiên như: than

đá, dầu mỏ, khí thiên nhiên, năng lượng gió, năng lượng nước; thứ hai, có thể trực tiếp hoặc gián tiếp gia công, chuyển hóa để sử dụng như: điện lực, khí nén, gas, năng lượng nitrogen,

Căn cứ vào khả năng tái sinh có thể phân thành 2 loại: thứ nhất, là năng

lượng có thể tái sinh như thủy năng, gió, thủy triều, mặt trời Thứ hai, năng lượng không thể tái sinh và trữ lượng ngày càng giảm như: dầu lửa, than đá, khí thiên nhiên

Căn cứ vào mức độ ảnh hưởng đến môi trường chia làm 2 loại: thứ nhất,

năng lượng sạch, tức là năng lượng không gây ô nhiễm hoặc ít tác động đến môi trường sống như: năng lượng mặt trời, năng lượng gió và năng lượng thủy triều; thứ hai, năng lượng không sạch, tức năng lượng gây ô nhiễm môi trường lớn, tiêu biểu là than đá và dầu lửa

Như vậy, năng lượng được hiểu một cách chung nhất là các nguồn

nguyên, nhiên liệu cung cấp, phục vụ cho đời sống, sản xuất và các nhu cầu thiết yếu của con người Trong các loại năng lượng nêu trên, dầu lửa, than đá và khí hóa lỏng là ba loại hình năng lượng mà con người đang sử dụng nhiều nhất và

có ảnh hưởng nhất định đến trình độ, qui mô, chất lượng của đời sống xã hội

1.1.2 Khái niệm an ninh

An ninh, hiểu theo một nghĩa đơn giản nhất, là khả năng giữ vững sự an toàn trước các mối đe dọa Tuy nhiên, an ninh không phải là một khái niệm tĩnh

mà là một khái niệm động và có nhiều cách hiểu cũng như cách tiếp cận Từ một

Đến thời cận đại, sau hòa ước Westphalia, khái niệm an ninh quốc gia được bổ sung là khái niệm quan trọng khi quốc gia là chủ thể chính trong quan hệ quốc tế Nhằm đảm bảo an ninh, quốc gia sử dụng các chính sách đối nội và đối ngoại Trong lĩnh vực đối ngoại, quốc gia thực hiện các biện pháp phòng vệ thậm chí là sử dụng vũ lực hoặc chiến tranh nhằm duy trì an ninh của chính mình An ninh quốc gia trong thời gian này được hiểu là đảm bảo chủ quyền lãnh thổ quốc gia

Trong hai cuộc chiến tranh thế giới lần I và lần II, an ninh quốc gia của các nước tham chiến được thể hiện qua quyền lợi ở các thị trường và lãnh thổ nằm ngoài quốc gia Do đó, trong bối cảnh chính trị toàn cầu, việc bảo vệ và tranh giành lợi ích của một quốc gia có thể ảnh hưởng đến quốc gia khác Vấn đề

an ninh thời kỳ này được giải quyết bằng chiến tranh để phân chia lại quyền lực

và đảm bảo an ninh của các quốc gia tham chiến

Thế kỷ XX, khái niệm “an ninh” trong chính trị quốc tế thường gắn liền với bối cảnh các cuộc xung đột vũ trang như hai cuộc chiến tranh thế giới và chiến tranh Lạnh Trong bối cảnh đó, an ninh được hiểu là khả năng một quốc gia

có thể ngăn chặn các cuộc vũ trang từ bên ngoài Chủ nghĩa hiện thực đồng hóa

an ninh với sự bảo vệ hay đảm bảo chủ quyền mỗi nước trước sự tấn công hay ảnh hưởng của nước khác Nhà nước đóng vai trò là người duy nhất sở hữu, bảo

vệ và duy trì an ninh, thông qua sức mạnh quân đội hay liên minh quân sự với các đồng minh

Trong chiến tranh Lạnh, khái niệm an ninh quốc gia đã được bổ sung và phát triển, trong giai đoạn này, an ninh được hiểu là “sự đảm bảo chủ quyền và

28

toàn vẹn lãnh thổ quốc gia chống lại những mối đe dọa quân sự từ bên ngoài”2

Khái niệm này cho rằng chủ quyền quốc gia là quan trọng hơn cả và để bảo vệ chủ quyền, quốc gia phải sử dụng sức mạnh quân sự để chống lại sự xâm nhập của các thế lực bên ngoài gây ảnh hưởng đến an ninh, ổn định của quốc gia đó

Những năm đầu thế kỷ XXI, tiến trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, liên tục, kéo dài kèm theo sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia và khu vực Sự phụ thuộc lẫn nhau làm cho vấn đề của một quốc gia có thể tác động, ảnh hưởng đến tình hình khu vực và thế giới Một mặt, khả năng xảy ra các cuộc xâm lược hay xung đột vũ trang từ bên ngoài vẫn còn nhưng ngày càng suy giảm và các vấn đề an ninh truyền thống như chủ quyền quốc gia, chạy đua vũ trang, ảnh hưởng của Mỹ, Trung Quốc trên phạm vi tòan cầu vẫn tồn tại Trong khi đó, thế giới xuất hiện nhiều mối đe dọa từ các lĩnh vực khác còn được gọi là các vấn

đề phi truyền thống như: khủng bố, an ninh kinh tế, an ninh môi trường và an ninh con người Trong các vấn đề phi truyền thống, an ninh kinh tế đang được các quốc gia quan tâm, đặc biệt là an ninh năng lượng Các quốc gia có nền kinh

tế phát triển như Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ ngày càng lệ thuộc vào các nguồn nhập khẩu năng lượng từ bên ngoài Các cuộc khủng hoảng năng lượng những thập niên cuối thế kỉ XX buộc các nước phải có chiến lược đảm bảo

an ninh năng lượng phục vụ cho việc phát triển kinh tế bền vững

Từ chỗ tập trung vào cấp độ quốc gia và hệ thống quốc tế, khái niệm

an ninh” chuyển động theo hướng tập trung vào cả cấp độ cá nhân mà khái niệm

“an ninh con người” là một trong những cách tiếp cận nổi bật nhất trong những thập kỷ gần đây Trong những năm 1990, khái niệm này được nhiều nước phát triển trên thế giới như Canada, Na Uy hay Nhật Bản sử dụng như một tiêu chí và kim chỉ nam cho các chính sách viện trợ phát triển Nó cũng được ghi nhận chính thức trong “Báo cáo phát triển con người” năm 1994 của Liên Hiệp Quốc

Khía cạnh cuối cùng của phần mở rộng của khái niệm an ninh liên quan đến cách thức mà con người định lượng và xử lý các vấn đề an ninh Nếu trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, đảm bảo an ninh trước các đe dọa tấn công đồng

2

T.S Đào Minh Hồng (2008), “ASEAN trong an ninh Đông Á”, Hội thảo khoa học An ninh Châu Á –

Thái Bình Dương những năm đầu thế kỷ XXI, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr.17

29

nghĩa với việc xây dựng các hệ thống tên lửa, nâng cao khả năng quốc phòng, cũng duy trì các liên minh, thì trong thời đại ngày nay ứng xử với vấn đề an ninh

trở nên đa diện hơn, bao gồm ít nhất ba mức độ:

1) triệt tiêu các mối đe dọa;

2) giảm thiểu mức độ tổn thương;

3) đánh giá các khả năng rủi ro.3

Cho dù khái niệm an ninh đã có nhiều biến đổi theo thời gian, nhưng có mục tiêu không đổi là đảm bảo an ninh vẫn là mục tiêu tối thượng của mỗi quốc gia Một hệ thống quốc tế vô chính phủ với mối đe dọa “phi truyền thống” xuất hiện ngày càng nhiều khiến an ninh trở thành vấn đề đa chiều, đa diện và khó

đảm bảo hơn bao giờ hết

1.1.3 Vấn đề an ninh năng lượng

An ninh năng lượng là một trong những lĩnh vực quan trọng của an ninh quốc gia Nó trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh quốc gia và khả năng duy trì sự phát triển và ổn định của xã hội An ninh năng lượng là thuật ngữ xuất hiện từ thập niên 50 của thế kỷ XX Trước đó, nguồn năng lượng chủ yếu cung cấp cho các ngành công nghiệp là than đá do trữ lượng than đá dồi dào và phân bố nhiều nơi, nền công nghiệp của các nước Âu – Mỹ thời gian này tiêu hao năng lượng không nhiều nên nhu cầu năng lượng vẫn còn được đảm bảo

Từ thập niên 50 của thế kỷ XX, khả năng cung ứng và nhu cầu năng lượng của thế giới có nhiều biến đổi theo đà phát triển của nền công nghiệp thế giới và cuộc sống nhân loại Kết cấu các nguồn năng lượng thế giới đã có những chuyển biến rõ rệt, than đá chiếm tỷ lệ 60% các nguồn năng lượng ở thập niên 50 đã giảm xuống 24% vào năm 2000, trong khoảng thời gian đó dầu mỏ và khí thiên nhiên tăng từ 37,4% lên 61% Dầu mỏ dần thay thế than đá để trở thành nguồn năng lượng chủ yếu của nhân loại Sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ do nguyên nhân chiến tranh 1973, nguy cơ thiếu hụt dầu mỏ trở thành vấn đề quan trọng đối

3 Trương Minh Huy Vũ (2012), Thuật ngữ An ninh trích trong “Sổ tay thuật ngữ quan hệ quốc tế” của

Đào Minh Hồng, Lê Hồng Hiệp (chủ biên), khoa Quan hệ Quốc tế, ĐH KHXH&NV Tp Hồ Chí Minh, tr

8

30

với các quốc gia phát triển Cuộc khủng hoảng diễn ra từ ngày 17/10/1973 khi các nước thuộc Tổ chức các quốc gia Ả Rập xuất khẩu dầu mỏ (gồm các nước Ả Rập trong OPEC cùng với Ai Cập và Syria) quyết định ngừng cung cấp dầu mỏ sang các nước ủng hộ Israel trong cuộc chiến tranh Yom Kippur chống lại Ai Cập và Syria (gồm Mỹ và các nước Tây Âu) Sự kiện này đã khiến giá dầu tăng cao đột ngột và gây khủng hoảng kinh tế 1973 – 1975 và có nguy cơ lan ra toàn cầu, do đó, năm 1974 IEA được thành lập và đã đề xuất khái niệm an ninh năng lượng với trọng tâm là ổn định nguồn cung ứng và giá cả dầu mỏ

Một định nghĩa khác về an ninh năng lượng như sau:

An ninh năng lượng là chỉ trạng thái khi người tiêu dùng và chính phủ của

họ có lý do tin rằng về phương diện năng lượng có đầy đủ các kênh dự trữ, sản xuất, tiêu thụ, và để có thể thỏa mãn nhu cầu năng lượng trong tương lai theo dự kiến của họ, mà giá cả năng lượng sẽ không làm họ rơi vào thế yếu, từ đó, làm nguy hại đến đời sống của họ Khi phúc lợi của quốc dân và năng lực của chính phủ trong việc theo đuổi các mục tiêu bình thường khác bị đe dọa do bị cắt nguồn cung ứng năng lượng, hoặc do giác cả bị thay đổi đột ngột sẽ bị mất an ninh4

Học giả Huyn Jae Doh định nghĩa an ninh năng lượng như sau:

An ninh năng lượng là sự bảo đảm nguồn cung năng lượng chắc chắn,

đáp ứng nhu cầu về xã hội, kinh tế và quân sự, đồng thời bảo đảm bền vững về môi trường 5

An ninh năng lượng chịu tác động bởi nhiều yếu tố, đa chiều và đan xen, chủ yếu gồm hai nhóm:

(1) Nhóm liên quan đến chủ thể môi trường an ninh năng lượng, như chính sách năng lượng của các quốc gia; tình hình chính trị, kinh tế, xã hội tại mỗi quốc gia và khu vực; sự biến động và phân bố của nhu cầu năng lượng tại các quốc gia; sự tiến bộ của khoa học - kỹ thuật trong khai thác và sử dụng năng lượng

4 Vương Dật Châu (chủ biên), An ninh quốc tế trong thời kỳ toàn cầu hóa, NXB Chính trị quốc gia, Hà

Nội, tr 421

5

Huyn Jae Doh, Perspective and Measures for Energy Security in the 21 st Century, Korea Energy

Economics Institute, December, 2003

31

(2) Nhóm liên quan đến đối tượng của an ninh năng lượng, như trữ lượng

và sự phân bố nguồn năng lượng; biến động của giá năng lượng, đặc biệt là giá dầu mỏ; an ninh các tuyến đường vận chuyển dầu mỏ và khí đốt An ninh năng lượng được xem là yếu tố chiến lược bảo đảm sự phát triển kinh tế và ổn định của một quốc gia, trở thành nhân tố quan trọng, tác động ngày càng mạnh đến quan hệ quốc tế

An ninh năng lượng tuy là một lĩnh vực mới, nhưng nội hàm an ninh năng lượng cũng thay đổi theo đà phát triển của kinh tế xã hội, những thay đổi giữa con người và thiên nhiên mà có những điều chỉnh nhất định Thời gian đầu, an ninh năng lượng chỉ được hiểu đơn giản là có nguồn cung cấp năng lượng ổn định, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển kinh tế một quốc gia Ý nghĩa này cho thấy tính ổn định của nguồn cung cấp trở thành mục tiêu cơ bản của an ninh năng lượng quốc gia

Thập niên 80 của thế kỷ XX, sự nóng lên của trái đất và sự thay đổi khí hậu toàn cầu làm con người nhận thức được vấn đề quan trọng của môi trường đối với nhân loại, các quốc gia phát triển dần thay đổi cách nhìn về an ninh năng lượng, các quốc gia đều tăng cường khái niệm sử dụng năng lượng an toàn Cho nên sử dụng an toàn năng lượng trở thành vấn đề quan trọng tác động đến môi trường sinh thái của con người Có thể nói, đến thời kỳ này, nội hàm an ninh năng lượng đã thay đổi, an ninh năng lượng được xem là vấn đề tồn tại song song với duy trì sự phát triển ổn định và bền vững An ninh năng lượng đối với một số quốc gia, khu vực hiện nay gắn liền với duy trì phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội

và đảm bảo trạng thái môi trường

Một số cường quốc lớn đã đưa ra một số khái niệm về an ninh năng lượng như sau:

Tại Hoa Kỳ, tháng 5/2000, phó Tổng thống Mỹ Dick Cheney thông qua

chính sách năng lượng quốc gia với báo cáo mang tên “Chính sách năng lượng

quốc gia Hoa Kỳ” trong đó chỉ rõ:

Chính sách này đáp ứng được tính tổng hợp của một thời kỳ đầu; chính sách này phải thúc đẩy sự khai phá kỹ thuật mới bảo vệ môi trường; cổ vũ sử dụng năng lượng sạch và năng lượng sạch và nâng cao hiệu suất sử dụng năng

32

lượng; chính sách này tìm kiếm sự nâng cao mức sống cho người dân Hoa Kỳ, muốn nhận thức phải nắm vững năng lượng của Hoa Kỳ, chính sách kinh tế và môi trường thành một thể thống nhất, mới có thể thực hiện được mục tiêu này

Trong ba nguyên tắc trên, chính sách năng lượng của Mỹ có 5 mục tiêu: công tác tiết kiệm năng lượng phải hiện đại hóa, thực thi cơ sở năng lượng phải được hiện đại hóa; nguồn cung cấp năng lượng phải được mở rộng, công tác cải thiện và bảo vệ môi trường phải được đẩy mạnh, an ninh năng lượng phải được tăng cường

Ở Liên Bang Nga, ngày 23/5/2003, chính phủ Liên bang Nga phê chuẩn

“Chiến lược năng lượng của Liên bang Nga đến năm 2020” Trong văn kiện

này, an ninh năng lượng quốc gia được định nghĩa là “nhà nước đảm bảo nhu

cầu năng lượng thiết yếu của sự phát triển kinh tế, xã hội và mọi công dân trong trạng thái không bị uy hiếp Các sự uy hiếp này đến từ nhân tố bên ngoài (địa chính trị, mở rộng kinh tế, mô hình thị trường) cũng như từ bản thân các đơn vị kinh doanh năng lượng và tình hình vận chuyển.”

Chiến lược này nhấn mạnh chính sách an ninh năng lượng của Nga là: năng lược nhiên liệu tổng hợp có thể dựa vào chất lượng và giá cả thích hợp của nguồn cung cấp trong nước, sự tiêu hao năng lượng có thể lợi dụng để tiết kiệm năng lượng, phòng ngừa kết cấu năng lượng nhiên liệu không cân bằng, các đơn

vị kinh doanh năng lượng có năng lực đối phó với sự uy hiếp của tự nhiên, kỹ thuật và kinh tế trong và ngoài nước, có năng lực làm giảm thiểu đến mức nhỏ nhất các tổn thất do các yếu tố bất ổn gây nên

Như vậy, thông qua thực tế tình hình sử dụng năng lượng trên thế giới và chính sách an ninh năng lượng của các nước lớn như Mỹ, Nga hiện nay, thuật ngữ an ninh năng lượng không đơn thuần là các nguồn cung cấp năng lượng (chủ yếu là dầu lửa) được đảm bảo như các thập kỷ trước đây mà còn được hiểu một cách toàn diện, bao quát hơn là phải đảm bảo công tác bảo vệ môi trường, giá cả hợp lý và có khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp phát sinh từ các nhân

tố kinh tế, chính trị bên trong và bên ngoài một quốc gia Trong đó, giá cả hợp lý

là mức giá dựa trên quy luật thị trường cơ bản, có tính đến nhu cầu, khả năng

an ninh dầu lửa là một bộ phận quan trọng của an ninh năng lượng quốc gia Ngoài thuật ngữ an ninh năng lượng, trong giới nghiên cứu quan hệ quốc tế còn

có những khái niệm khác có liên quan như “Chiến lược kinh tế đối ngoại lĩnh vực năng lượng”, “chính sách năng lượng”, “chính sách năng lượng đối ngoại” và

“ngoại giao năng lượng” các khái niệm trên đều mang nội hàm nhất định.6

1 “Chính sách năng lượng” trên cơ sở tình hình năng lượng, nhu cầu tiêu thụ

và khả năng cung ứng các nguồn năng lượng, mỗi quốc gia đề ra chiến lược, nội dung và biện pháp nhằm đảm bảo an ninh năng lượng Thuật ngữ này bao gồm hai bộ phận là chính sách đối nội và chính sách đối ngoại trên cơ sở tình hình môi trường, trình độ kỹ thuật, kinh tế của một quốc gia

2 “Chính sách năng lượng đối ngoại” là chính sách thực hiện và đảm bảo an

ninh năng lượng, bao gồm các nội dung: phương hướng, nhiệm vụ, mục đích của chính sách an ninh năng lượng thông qua việc vận chuyển, tiêu thụ và phân phối các nguồn năng lượng có được từ bên ngoài Mục tiêu của chính sách năng lượng đối ngoại là đảm bảo các nguồn cung cấp năng lượng ổn định và thường xuyên với giá cả hợp lý

3 “Chiến lược kinh tế đối ngoại lĩnh vực năng lượng” là chỉ những nội dung

chủ yếu cần thực hiện cũng như phương hướng, nhiệm vụ, mục đích ưu tiên trong chính sách năng lượng đối ngoại nhằm đảm bảo lợi ích kinh tế của một quốc gia trong tình hình tiêu thụ năng lượng toàn cầu Thông qua các công ty, tập đoàn đầu tư trên lĩnh vực năng lượng, các quốc gia tiến hành hơp tác, đầu

tư, khai thác các nguồn năng lượng ổn định cho sự phát triển kinh tế quốc gia trong từng thời kỳ cụ thể

6

Nguyễn Minh Mẫn (2010), Luận văn: Chính sách ngoại giao năng lượng của Trung Quốc trong những

năm đầu thế kỷ XXI, Hồ Chí Minh, Mã số 6 222 5005, tr 33-34

34

4 “Ngoại giao năng lượng” trên cơ sở tình hình năng lượng, mục tiêu, nội dung,

biện pháp của chính sách an ninh năng lượng Các công ty, tập đoàn năng lượng nhà nước thông qua các hoạt động ngoại giao để thực hiện, triển khai nhiệm vụ mục đích của chính sách năng lượng, an ninh năng lượng trong thực

tế Trong bối cảnh toàn cầu hóa nền kinh tế, quan hệ giữa các quốc gia được tiến hành sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực, trong đó trọng tâm là kinh tế, các cuộc thăm viếng cấp cao của các nguyên thủ các quốc gia trên thế giới gần đây đều đặt vấn đề hợp tác, đầu tư trên lĩnh vực năng lượng trên cơ sử nền tảng của các quan hệ chính trị - ngoại giao gữa hai nước Mặc dù là loại hình ngoại giao mới, nhưng “ngoại giao năng lượng” đã và đang vượt xa các loại hình ngoại giao truyền thống về cả quy mô và mức độ

Về phân loại an ninh năng lượng, chúng tôi đồng tình với quan điểm của

Huyn Jae Doh trong Perspective and Measures for Energy Security in the 21 st

(2) Nhóm liên quan đến đối tượng của an ninh năng lượng, như trữ lượng

và sự phân bố nguồn năng lượng; biến động của giá năng lượng, đặc biệt là giá dầu mỏ; an ninh các tuyến đường vận chuyển dầu mỏ và khí đốt An ninh năng lượng được xem là yếu tố chiến lược bảo đảm sự phát triển kinh tế và ổn định của một quốc gia, trở thành nhân tố quan trọng, tác động ngày càng mạnh đến quan hệ quốc tế

An ninh năng lượng hiện trở thành vấn đề toàn cầu do việc thực hiện nó mang tính chất xuyên quốc gia, đòi hỏi sự tham gia hợp tác của tất cả các nước trên thế giới Không một quốc gia nào dù giàu mạnh đến mấy có khả năng tự đảm bảo an ninh năng lượng, mà đều cần có sự hợp tác với các quốc gia khác,

(non-sự bảo đảm nguồn cung năng lượng chắc chắn, đáp ứng nhu cầu về xã hội, kinh

tế, quân sự, bảo đảm bền vững về môi trường ở hiện tại và có thể thỏa mãn nhu cầu năng lượng trong tương lai theo dự kiến của một quốc gia mà giá cả năng lượng sẽ không làm quốc gia đó rơi vào thế yếu hay nguy cơ làm nguy hại đến đời sống quốc gia, góp phần đảm bảo sự phát triển kinh tế và ổn định của một quốc gia

1.1.4 Tầm quan trọng của an ninh năng lượng đối với quyền lực quốc gia

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phụ thuộc ngày càng gia tăng giữa các quốc gia với nhau, các vấn đề an ninh phi truyền thống, đặc biệt là an ninh năng lượng đang một trở nên bức thiết An ninh năng lượng nắm giữ vai trò rất quan trọng đối với an ninh mỗi cá nhân cũng như sự phát triển bền vững của các quốc gia Trước chiến tranh thế giới thứ II, một quốc gia sẽ không thể phát triển tốt nếu như gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn năng lượng Ngày nay, thiếu hụt năng lượng có thể dẫn đến sự sụp đổ của các nền kinh tế vì tầm quan trọng của năng lượng được coi như nước đối với cơ thể Không có năng lượng, phương tiện giao thông không thể hoạt động, máy móc không thể vận hành, cuộc sống con người sẽ phải chịu đựng sự khắc nghiệt của thiên nhiên như mùa hè nóng bức và mùa đông khắc nghiệt

Năng lượng góp phần giải quyết và cải thiện chất lượng cuộc sống con người từ những nhu cầu cơ bản như ăn, ở đến hoạt động lao động, giải trí đều cần đến năng lượng Những thiết bị máy móc không tiết kiệm sức lực con người trong lao động mà còn nâng cao chất lượng sống với những tiện nghi như điều hòa nhiệt độ, ti vi, tủ lạnh, Với cấp độ cá nhân, an ninh năng lượng có thể làm ảnh hưởng đến an ninh con người Xét ở cấp độ nhà nước, an ninh năng lượng là

36

nhân tố quan trọng cho sự phát triển kinh tế bền vững của mỗi quốc gia Ví dụ như những thảm họa mất điện ở Mỹ hay Ấn Độ gần đây càng cho thấy mối quan

hệ giữa năng lượng với cá nhân, quốc gia và cả thế giới

1.1.4.1 Ảnh hưởng của vấn đề năng lượng đến kinh tế quốc gia

Kinh tế thế giới ngày càng phát triển, nhu cầu đối với dầu mỏ và khí đốt ngày càng lớn trong khi nguồn năng lượng tái sinh, hạt nhân chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong cơ cấu sản xuất cũng như tiêu dùng Năng lượng và an ninh năng lượng từ lâu đã trở thành nhân tố tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế, xã hội hầu hết các quốc gia trên thế giới Sự phân bố và mất cân bằng trong kết cấu năng lượng thế giới đã dẫn đến sự mất cân bằng trong khai thác, sử dụng năng lượng các quốc gia Hiện tại, dầu mỏ, than đá và khí đốt vẫn là nguồn năng lượng chủ yếu, tác động đến mọi sinh hoạt, đời sống nhân loại Tuy nhiên, các nguồn tài nguyên này có nguy cơ cạn kiệt trong 50 năm tới Vì vậy, vấn đề nan giải trong một vài thập niên tới là khả năng phát hiện và đưa vào sử dụng các nguồn năng lượng mới của thế giới Sức ép về thiếu hụt năng lượng sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai Bên cạnh đó, vấn đề năng lượng và an ninh năng lượng đang trở thành vấn đề chính trị xã hội và quan hệ quốc tế Các cuộc xung đột thế kỉ XX đều gắn chặt với vấn đề năng lượng và an ninh năng lượng Tình trạng này càng

rõ nét và căng thẳng hơn trong quan hệ quốc tế thập niên đầu thế kỉ XXI

Cơ quan Năng lượng thế giới EIA đưa ra “Triển vọng năng lượng năm 2013”7

dự báo tiêu thụ năng lượng thế giới sẽ tăng 56% từ năm 2010 đến 2040 Tổng năng lượng tiêu thụ trên thế giới tăng từ 524 nghìn triệu triệu Btu trong năm 2010 lên 630 nghìn triệu triệu Btu vào năm 2020 và 820 nghìn triệu triệu Btu vào năm 2040 Phần lớn sự tăng trưởng trong tiêu thụ năng lượng xảy ra ở các nước không thuộc OECD, nơi nhu cầu tăng trưởng kinh tế dài hạn đang được thúc đẩy bởi mạnh mẽ Sử dụng năng lượng trong các nước ngoài OECD tăng

90%, các nước thuộc OECD mức tăng là 17% (Xem Phụ lục 1)

7 DOE/EIA – 0484(2013), International Energy Outlook 2013, U.S Energy Information Administration

37

Bên cạnh đó, năng lượng tái tạo và năng lượng hạt nhân là nguồn năng lượng phát triển nhanh nhất trên thế giới tăng 2,5% mỗi năm Tuy nhiên, theo dự kiến nhiên liệu hóa thạch tiếp tục cung cấp gần 80% nhu cầu sử dụng năng lượng trên thế giới đến năm 2040 Theo dự báo Triển vọng năng lượng của EIA, tiêu thụ khí đốt tự nhiên toàn cầu tăng 1,7% mỗi năm Nhu cầu về than tăng nhanh hơn so với dầu mỏ và các nhiên liệu lỏng khác đến năm 2030

Nhìn chung, mặc dù trong bối cảnh kinh tế suy thoái toàn cầu, nhu cầu về

năng lượng của thế giới dự báo sẽ tiếp tục tăng nhanh Năng lượng hóa thạch và dầu mỏ vẫn là ưu tiên hàng đầu trong lựa chọn của các quốc gia Tuy nhiên, năng lượng tái tạo, năng lượng hạt nhân sẽ là nguồn năng lượng tiềm năng và được chú trọng phát triển

Mặc dù nhu cầu về than đá trên thế giới tăng nhanh nhất nhưng dầu lửa vẫn là tài nguyên quan trọng nhất của con người hiện nay Giá dầu ngày càng biến động và vấn đề năng lượng sẽ trở nên trầm trọng hơn trong tương lai Bởi vì nguồn cung năng lượng hiện tại chỉ có thể đáp ứng tối đa cho nhu cầu năng lượng thế giới đến năm 2030

Nền kinh tế toàn cầu ngày càng phụ thuộc vào năng lượng với dầu mỏ giữ vai trò quan trọng hàng đầu Vấn đề cung – cầu là một trong những nhân tố ảnh hưởng đến giá dầu thế giới Vì thế, bất ổn về giá dầu có thể ảnh hưởng đến mỗi quốc gia

Từ biểu đồ (xem Phụ lục 3), có thể nhận thấy giá dầu có nhiều biến động

khó lường từ những năm 1990 đến 2013 Do đó, việc dự đoán giá dầu trong tương lai là việc làm tương đối khó khăn Qua quá trình tìm hiểu, nhóm tác giả đưa ra một số tác động của giá dầu đến nền kinh tế thế giới qua hai kịch bản: giá dầu tăng và giá dầu giảm8

Khi giá dầu tăng:

Giá dầu tăng thường làm giảm tốc độ phát triển của nền kinh tế và có khả năng dẫn đến suy thoái Có nhiều cuộc suy thoái kinh tế thế giới bắt nguồn từ việc tăng của giá dầu Không chỉ vậy, vấn đề này còn khiến sức mua giảm do giá

8

Nguyễn Minh Thanh (2010), Luận văn: Châu Phi trong chính sách năng lượng của Trung Quốc, MS:

60.22.50, Tp Hồ Chí Minh, tr 18 – 20