Hướng bổ sung vi chất trong phòng chống thiếu vitamin a và thiếu máu dinh dưỡng giai đoạn 2001 – 2005

HƯỚNG BỔ SUNG VI CHẤT TRONG PHÒNG CHỐNG THIẾU VITAMIN A VÀ THIẾU MÁU DINH DƯỠNG GIAI ĐOẠN 2001 – 2005 Nguyễn Công Khẩn, Hà Huy Khôi Viện dinh dưỡng Gần một phần tư thế kỷ qua, nền y h

HƯỚNG BỔ SUNG VI CHẤT TRONG PHÒNG CHỐNG THIẾU VITAMIN

A VÀ THIẾU MÁU DINH DƯỠNG GIAI ĐOẠN 2001 – 2005

Nguyễn Công Khẩn, Hà Huy Khôi

Viện dinh dưỡng

Gần một phần tư thế kỷ qua, nền y học thế giới đã có nhiều nỗ lực trong hoạt động loại trừ tình trạng thiếu Vitamin A - một trong những vấn đề dinh dưỡng quan trọng của các nước đang phát triển Tuy nhiên, bước vào năm 2000, trên thế giới vẫn còn 37 nước chưa giải quyết được vấn đề thiếu Vitamin A lâm sàng có ý nghĩa sức khoẻ cộng đồng và 35 nước khác tồn tại tình trạng thiếu Vitamin A tiền lâm sàng trong đó có nước ta Nếu như ở thập kỷ 80, người ta quan tâm đến các nghiên cứu để xác định vấn đề, tìm hiểu vai trò của thiếu Vitamin A đối với sức khoẻ cộng đồng thì thập kỷ 90 là thập kỷ của những can thiệp đa dạng và mở rộng Người ta đã có thêm hiểu biết về sự cần thiết và lợi ích của phòng chống thiếu Vitamin A đi đôi với phòng chống thiếu máu dinh dưỡng do thiếu sắt

Giai đoạn 2001-2005 có thể là giai đoạn mà mỗi nước, mỗi nơi còn tồn tại vấn đề thiếu Vitamin A và thiếu sắt cần chọn lựa các giải pháp cho riêng mình để duy trì những thành tựu về vấn đề dinh dưỡng đã đạt được trong những năm cuối thế kỷ

20

Về nguyên tắc, có 4 giải pháp chung giải quyết vấn đề thiếu vi chất dinh dưỡng là:

Bổ sung vi chất; dựa vào thực phẩm; tăng cường vi chất vào thực phẩm và cải thiện sức khoẻ cộng đồng (vệ sinh môi trường, chống nhiễm khuẩn, ký sinh trùng đường ruột ) Trong bài này chúng tôi chỉ đề cập tới giải pháp bổ sung vi chất dinh dưỡng

Tại hội nghị ở Newdehli (ấn Độ) năm 1985 do Tổ chức y tế thế giới tổ chức và hội nghị lần thứ 19 do Hội tư vấn Vitamin A quốc tế (IVACG) tổ chức tại Durban (Nam Phi) năm 1999 vừa qua, các nhà khoa học đều nhất trí rằng bổ sung Vitamin

A là biện pháp có hiệu quả cao Tuy nhiên, chưa có câu trả lời là bổ sung Vitamin

A cần tiếp tục đến bao giờ và đây có phải là một biện pháp "ngắn hạn" hay không

Có rất ít nghiên cứu hoặc tổng quan về các giải pháp áp dụng cho các tình trạng thiếu vi chất khác nhau song dường như các nhà khoa học cũng như các nhà lập chính sách đều nghĩ rằng có thể cách giải quyết sẽ không giống nhau ở nơi có vấn

đề thiếu Vitamin A lâm sàng và nơi có vấn đề thiếu Vitamin A tiền lâm sàng

1 Bổ sung Vitamin A liều cao định kỳ cho trẻ em

Kết quả điều tra vừa qua (cuối năm 1998) của Viện dinh dưỡng tại 4 tỉnh đồng bằng Bắc Bộ : Bắc Ninh, Hà Tây, Vĩnh Phú, Hải Dương cho thấy tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi có mức Retinol (Vitamin A) huyết thanh thấp (dưới 0,7m mol/L) là 10,8% và không có trường hợp nào ở mức rất thấp (dưới 0,35m mol/L) Đáng chú ý là tỷ lệ Retinol huyết thanh thấp ở trẻ dưới 12 tháng tuổi lên tới 20,3%, ở trẻ từ 12 đến 24 tháng là 10,5%, tỷ lệ này ở các tháng tuổi sau có xu hướng giảm dần Độ tuổi đe doạ thiếu Vitamin A cũng chính là độ tuổi có nguy cơ suy dinh dưỡng (SDD) cao

và thiếu máu cao Mới đây, IVACG đưa ra kết luận là việc bổ sung Vitamin A đã làm giảm 30% tỷ lệ thiếu máu Tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em của một số nước giảm đi

có thể nghĩ đến là do có sự đóng góp của việc bổ sung Vitamin A Về mặt chương trình can thiệp, người ta cho rằng nên tiếp tục duy trì bổ sung Vitamin A liều cao cho tới khi các giải pháp khác có những tiến bộ đáng kể Tuy nhiên, việc xem xét đối tượng cần bổ sung và phác đồ áp dụng tuỳ thuộc vào các đánh giá và nhận định cụ thể ở từng nơi

Đối với nước ta, tỷ lệ SDD và thiếu máu ở trẻ em còn ở mức cao nên việc bổ sung Vitamin A liều cao định kỳ vẫn là cần thiết Tuy nhiên, cần dựa vào điều kiện thực

tế để lựa chọn biện pháp bổ sung thích hợp Có thể trong giai đoạn 2001-2005 tới, việc bổ sung Vitamin A liều cao ở nước ta sẽ chú ý tới các điểm sau đây:

- Việc bổ sung Vitamin A liều cao đại trà áp dụng cho những nơi có tỷ lệ SDD ở mức cao (trên 20%) Những nơi có tỷ lệ SDD dưới 20% không áp dụng bổ sung

Vitamin A liều cao đại trà nhưng chú trọng tới bổ sung Vitamin A nhóm đích (targeted supplementation)- là nhóm có trẻ bị bệnh nhiễm khuẩn và SDD

- Nhóm tuổi bổ sung Vitamin A liều cao đại trà là trẻ từ 6 đến 24 tháng tuổi Trẻ

em trên 24 tháng tuổi cần được bổ sung đầy đủ qua hệ thống y tế một cách thường xuyên khi mắc các bệnh nhiễm khuẩn và SDD

- Hoạt động bổ sung Vitamin A cho trẻ dưới 24 tháng là một hoạt động quan trọng của công tác phòng chống SDD trẻ em Do vậy khi nguồn cung cấp viên nang Vitamin A từ bên ngoài giảm đi thì nguồn hỗ trợ của Nhà nước trong Chương trình quốc gia phòng chống SDD cần được đảm bảo duy trì

2 Bổ sung Vitamin A cho phụ nữ

Những năm gần đây đã có nhiều nghiên cứu khoa học quan tâm tới vấn đề bổ sung Vitamin A hoặc đa vi chất cho phụ nữ có thai và sau đẻ Kết quả của việc bổ sung tiền Vitamin A (Bêta-caroten) ở Nepal cho thấy tỷ lệ tử vong ở mẹ và các tai biến sản khoa đã giảm một cách có ý nghĩa ở Việt Nam, các nghiên cứu bổ sung đa vi chất cho phụ nữ có thai tại một số xã nông thôn đã cho thấy nhiều kết quả khả quan Trong khi tình trạng Vitamin A trong sữa mẹ thấp (dưới 1,05 m mol/L) còn chiếm gần 60% thì việc đảm bảo cho các bà mẹ sau khi sinh được uống 1liều Vitamin A là rất cần thiết (phối hợp với bổ sung viên sắt cho bà mẹ sau khi sinh) Như vậy, việc tổ chức tốt hoạt động bổ sung Vitamin A cho bà mẹ sau khi sinh sẽ

là một nội dung quan trọng trong thời gian 5 năm tới (2001- 2005)

Trong khi đó, vấn đề bổ sung Vitamin A liều thấp hoặc bổ sung đa vi chất cho bà

mẹ mang thai cần tiếp tục có thêm nhiều nghiên cứu, không chỉ các nghiên cứu đánh giá về hiệu quả mà cần có các nghiên cứu về phác đồ bổ sung thích hợp, khả năng thực thi cũng như giá thành của vi chất bổ sung

3 Bổ sung đa vi chất

Bổ sung đa vi chất là bổ sung cùng một lúc nhiều vi chất dinh dưỡng trong một chế phẩm (sắt/Vitamin A/kẽm/Vitamin E, B, ) Kết quả bước đầu của việc nghiên

cứu hiệu quả bổ sung sắt/kẽm cho trẻ em ở Việt Nam (Số liệu của Viện dinh dưỡng năm 1999) là rất đáng kỳ vọng Hiệu quả của việc bổ sung này không chỉ cải thiện tình trạng vi chất dinh dưỡng mà còn tác động tới quá trình phát triển của trẻ nhỏ Những bằng chứng khoa học gần đây cho thấy, đối với trẻ nhỏ việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng mang lại lợi ích toàn diện vì điều chỉnh được tình trạng thiếu nhiều vi chất dinh dưỡng và sự tương tác sinh học giữa chúng Tuy nhiên, các nhà khoa học cần tiếp tục nghiên cứu để có các chế phẩm thích hợp hơn và giá thành không quá đắt Hơn nữa, việc bổ sung sắt cho trẻ nhỏ tuy là rất cần song vẫn còn nhiều bàn cãi và việc bổ sung kẽm mở rộng cũng cần thêm các kết luận khoa học và các tổng kết đầy đủ trước khi giới khoa học đưa ra những khuyến nghị chính thức Điều này không có nghĩa là chúng ta không tiếp tục các nghiên cứu về vấn đề này, nhất là nghiên cứu để gắn nó với Chương trình Vitamin A và thiếu máu hiện nay

Vấn đề bổ sung đa vi chất ở phụ nữ cũng đang được giới khoa học quan tâm Gần đây, trong khi nhiều nước có sự gia tăng các bệnh: Lao, HIV/AIDS thì việc bổ sung đa vi chất cho phụ nữ tuổi sinh đẻ không chỉ giải quyết vấn đề thiếu vi chất

nh mục đích ban đầu của nó mà còn góp phần làm giảm gánh nặng do bệnh lao và HIV/AIDS gây ra

Như trên đã nói, đối với nước ta cần có thêm nhiều nghiên cứu về vấn đề này, đặc biệt chú trọng tới nhóm phụ nữ là công nhân lao động chân tay ở các khu vực nhà máy, xí nghiệp bên cạnh nhóm phụ nữ nông thôn nghèo Có thể trong giai đoạn từ nay đến năm 2010, vấn đề bổ sung đa vi chất sẽ trở thành một chiến lược trong công tác chăm sóc sức khoẻ phụ nữ ở nước ta

4 Bổ sung sắt/axit Folic

Mặc dù hoạt động bổ sung sắt không nổi bật và hấp dẫn như hoạt động bổ sung Vitamin A nhưng bổ sung sắt vẫn được nhiều nước kiên trì áp dụng Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng lượng sắt khẩu phần có liên quan chặt chẽ tới năng lượng ăn vào Trong điều kiện năng lượng khẩu phần và thực phẩm có tăng cường sắt chưa

được nâng cao đáng kể thì việc bổ sung sắt cho đối tượng có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt cần được duy trì Những năm qua đã có nhiều nghiên cứu tập trung vào việc lựa chọn các phác đồ bổ sung sắt thích hợp và các giải pháp thực hiện bổ sung trên cộng đồng Quan niệm về đối tượng cần được bổ sung sắt cũng có những thay đổi Phương pháp tiếp cận bổ sung dự phòng sắt được đề xuất dựa trên cơ sở cải thiện tình trạng sắt của người phụ nữ trước khi mang thai và trong suốt vòng đời sinh lý Biện pháp bổ sung sắt hàng tuần cho phụ nữ độ tuổi sinh đẻ cũng được nhiều nhà khoa học quan tâm Các nghiên cứu đều thống nhất cho rằng đây là giải pháp làm tăng khả năng chấp nhận và giảm giá thành chi phí ở Việt Nam, với sự giúp đỡ của Quỹ nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), Viện dinh dưỡng đã tiến hành biện pháp bổ sung sắt hàng tuần cho phụ nữ từ 15-35 tuổi, khi có thai được

bổ sung liều hàng ngày ngay từ khi phát hiện có thai đến sau đẻ 1 tháng Kết quả

đã làm giảm 38% tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ 15-35 tuổi không có thai và 50% tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ có thai Ngoài ra, một nghiên cứu bổ sung sắt/Folat hàng tuần thông qua tiếp thị truyền thông đang được theo dõi và đánh giá (do Tổ chức y tế thế giới và Viện nghiên cứu phát triển Pháp hỗ trợ) Một điểm mới nữa là sự nhận thức được vai trò của Folat Vai trò của thiếu Folat có ảnh hưởng đối với dị dạng ống thần kinh của bào thai và chống oxy hoá đã được đề cập từ lâu Tuy nhiên, trong 5 năm qua các nghiên cứu trên cộng đồng đã làm sáng tỏ đây là vấn đề quan trọng Việc đưa vào cơ thể lượng Folat cao hơn so với lượng trong chế phẩm trước đây đã được đề xuất và có nhiều thử nghiệm cộng đồng

Chúng tôi cho rằng thời gian tới ở nước ta cần mở rộng hơn nữa hoạt động bổ sung sắt Hơn nữa việc giáo dục nhận thức về vấn đề này cho mọi phụ nữ độ tuổi sinh đẻ cũng không kém phần quan trọng Trong tháng 12/1999 và tháng 1/2000, Viện dinh dưỡng đã điều tra tình trạng thiếu máu ở công nhân ngành may tỉnh Hưng Yên và Hải Dương Đáng ngạc nhiên là tỷ lệ thiếu máu ở đây chỉ chiếm 8-10% Qua điều tra cho thấy nhiều đối tượng đã tự uống viên sắt mặc dù Chương trình thiếu máu không có đủ viên sắt phân phối cho đối tượng này Điều này cho

thấy việc bổ sung viên sắt mang lại kết quả tốt và nếu cộng đồng ý thức được thì giải quyết vấn đề thiếu máu không phải là quá khó khăn đối với nước ta Tuy nhiên, phần đông phụ nữ sống ở nông thôn - nơi dịch vụ y tế và khả năng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ còn hạn chế Vì thế bổ sung viên sắt cho phụ nữ độ tuổi sinh đẻ là hoạt động cần được đẩy mạnh theo hướng sau đây:

-Tất cả phụ nữ không có thai từ 15 đến 35 tuổi cần được bổ sung viên sắt hàng tuần, mỗi tuần uống 1 viên (60mg sắt nguyên tố; 0,25 mg Folat), uống trong 16 tuần/ một năm

-Phụ nữ có thai cần tiếp tục áp dụng phác đồ bổ sung sắt hàng ngày, mỗi ngày uống 1 viên uống ngay từ khi phát hiện có thai đến 1 tháng sau khi sinh

-Khuyến khích các trạm y tế, các cửa hàng thuốc quốc doanh, tư nhân có sẵn sản phẩm viên sắt

-Nghiên cứu khả năng sản xuất hàng loạt chế phẩm sắt/Folat với giá cả phù hợp cùng với việc nghiên cứu các sản phẩm đa vi chất có thể dùng cho phụ nữ có thai Việc bổ sung sắt riêng lẻ cho trẻ em có thể chưa là giải pháp trong thời gian tới mặc dù đã có các nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam chứng minh hiệu quả của giải pháp này Có thể đối với trẻ em, việc bổ sung đa vi chất kết hợp cần được xem xét như đã trình bày ở trên

Tóm lại, việc bổ sung vi chất dinh dưỡng còn là giải pháp quan trọng trong thời

gian tới cho tới khi bữa ăn được cải thiện đối với đại đa số các gia đình và giải pháp tăng cường vi chất vào thực phẩm được thực hiện rộng rãi và có kết quả Thực hiện tốt nội dung này song song với việc đẩy mạnh các biện pháp khác một cách toàn diện là yêu cầu quan trọng trong việc giải quyết tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng ở nước ta trong thời gian tới

Biên tập: Nguyễn Thị Hơng Giang