Nền kinh tế tri thức một cơ hội mới cho nước ta sau hai thế kỷ

Chu Hảo Bộ KH, CN & MT Dưới tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, nền kinh tế tri thức đang hình thành ở các nước phát triển hiện nay sẽ trở thành xu thế quốc tế

Nền kinh tế tri thức một cơ hội mới cho nước ta sau hai thế kỷ ?

Chu Hảo

Bộ KH, CN & MT

Dưới tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, nền kinh

tế tri thức đang hình thành ở các nước phát triển hiện nay sẽ trở thành xu thế quốc tế trong một vài thập kỷ tới Hai thế kỷ trước đây, nước ta đã bỏ lỡ một cơ hội khi có điều kiện phấn đấu để trở thành nước công nghiệp vào cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19 Vào thời điểm lịch sử này, lại có một cơ hội lớn xuất hiện, liệu chúng ta có bỏ lỡ một lần nữa ? Sau đây là ý kiến của tác giả về vấn đề này, đã được trình bày tại Hội thảo "Kinh tế tri thức và vấn đề đặt ra với Việt Nam"

1 Hai thời điểm lịch sử - Hai cơ hội lớn

Vào cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, khi nhà Nguyễn đã dần dần xây dựng được một quốc gia hoàn chỉnh, cũng là lúc làn sóng kinh tế công nghiệp từ phương Tây tràn sang phương Đông Vào thời điểm lịch sử ấy, nước ta đã có một cơ hội làm một cuộc cách mạng phát triển, chuyển từ nền kinh tế nông nghiệp sang kinh tế công nghiệp Phạm Phú Thứ (1863) và Nguyễn Trường Tộ (1866), tuy đã hơi muộn, nhưng cũng đã làm những bản tấu trình đầy nhiệt huyết lên Vua Tự Đức xin được

mở mang công nghiệp Tiếc thay triều đình nhà Nguyễn với tầm nhìn hạn hẹp và

cổ hủ của mình đã bỏ qua một cơ hội lớn Triều đình nhà Thanh ở Trung Quốc cũng đã mắc một sai lầm tương tự Kết quả là cả hai nước Việt Nam và Trung Quốc đã tụt lại rất xa, so với nước láng giềng Nhật Bản, nơi có một minh quân sáng suốt và quyết đoán là Minh Trị Thiên Hoàng Chính Ông đã có công đầu trong việc đưa Nhật Bản vào con đường công nghiệp hoá, để đến những thập kỷ đầu của thế kỷ 19 họ đã trở thành một nước công nghiệp mạnh

Bây giờ, vào lúc giao thời giữa hai thiên niên kỷ, khi một nền kinh tế mới, được tạm gọi là Nền kinh tế tri thức đang hình thành, đây có thể là một cơ hội mới cho

nước ta sau hai thế kỷ để làm một cuộc cách mạng phát triển, đi tắt, đón đầu tiến thẳng sang Nền kinh tế tri thức Nhật Bản đang nắm chắc thời cơ và đang ở vị trí các nước ở tốp đầu; Trung Quốc đang rất chủ động đương đầu với thách thức Còn nước ta, liệu chúng ta có bỏ lỡ cơ hội một lần nữa ?

nhật bản

trung

quốc

việt nam

cuối thế kỷ 18 - đầu thế kỷ 19 kinh tế nông nghiệp ->

kinh tế công nghiệp

Minh trị Thiên Hoàng Nắm bắt, mở cửa

Bỏ qua, đóng cửa

Không chấp nhận, đố kỵ

cuối thế kỷ 20 - đầu thế kỷ 21 kinh tế công nghiệp -> kinh tế thông tin

Tận dụng cơ hội; đứng ở tốp đầu

Chủ động đương đầu thách thức

Liệu có bỏ lỡ cơ hội một lần nữa ???

2 Tên gọi của nền kinh tế mới

Nền kinh tế mới có nhiều tên gọi khác nhau những đều nhằm diễn đạt một nội dung cơ bản: Ngày nay sản xuất và truyền tải thông tin - tri thức trở nên quan trọng hơn nhiều so với sản xuất và phân phối hàng hoá công nghiệp Những người quan tâm nhiều đến khía cạnh kỹ thuật của vấn đề thì thích dùng khái niệm Nền kinh tế số hoá (Digital Economy) hoặc Nền kinh tế mạng Những ai muốn nhấn mạnh rằng ngày nay tài nguyên quan trọng nhất không phải là tài nguyên vật thể (đất đai, khoáng sản, ) mà là thông tin - tri thức thì coi đó là Nền kinh tế thông tin Một số khác muốn khẳng định rằng khoa học và công nghệ đang trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp quan trọng nhất như Mác đã từng tiên đoán từ giữa thế kỷ

19, thì thích dùng khái niệm Nền kinh tế tri thức (Knowledge Economy) hoặc Nền

kinh tế dựa trên tri thức (Knowledge - based Economy) Còn các nhà nghiên cứu của khối EU thì đề nghị dùng tên Nền kinh tế học hỏi (Learning Economy) để khuyến cáo rằng phải học hỏi liên tục suốt đời, mà chủ yếu là tự học hỏi, để đổi mới liên tục và trước hết là đổi mới chính mình đối với từng cá nhân, từng tổ chức

và từng quốc gia

nền kinh tế thông tin:

nền kinh tế số (mạng, internet):

nền kinh tế tri thức (dựa trên tri

thức):

nền kinh tế học hỏi (learning):

tài nguyên thông tin - tri thức là quan trọng

kỹ thuật số hoá mở ra khả năng mới khoa học và công nghệ là lực lượng sản xuất trực tiếp

học hỏi suốt đời để đổi mới không ngừng

3 Sản phẩm của nền kinh tế

Chúng ta thực sự đang sống trong giai đoạn chuyển tiếp từ thời đại "Atom" (vật thể) sang thời đại "Bit" (phi vật thể) Nền kinh tế tri thức của thời đại "Bit" chủ yếu do lao động trí óc dựng xây Trong cơ cấu GDP, giá trị gia tăng, lao động và

tư bản, hơn 70% sẽ do các lĩnh vực hoạt động của con người có hàm lượng trí tuệ cao quyết định Khác với nền kinh tế công nghiệp, ở đó hàng hoá vật thể được sản xuất hàng loạt là chủ yếu, của cải vật chất là sở hữu của một số ít người và nhu cầu của mỗi cá nhân là có giới hạn; trong Nền kinh tế tri thức, sản phẩm thông tin - tri thức đóng vai trò quan trọng nhất, chúng là sở hữu của rất nhiều người và nhu cầu của mỗi cá nhân sẽ là vô hạn ở đây có một nghịch lý quan trọng: Càng nhiều người dùng thì giá trị của cải vật chất càng thấp; trong khi đó giá trị của thông tin - tri thức sẽ càng cao khi càng có nhiều người sử dụng

Kinh tế Công nghiệp

1 Hàng hoá công nghiệp (vật thể)

2 Là sở hữu của ít người

3 Nhu cầu của mỗi cá nhân là giới

hạn

4 Càng nhiều người dùng giá trị

càng thấp

Kinh tế tri thức

1 Sản phẩm tri thức (hàm lượng trí tuệ cao); thông tin - tri thức

2 Là sở hữu của rất nhiều người

3 Nhu cầu của mỗi cá nhân là

vô hạn

4 Càng nhiều người dùng giá trị càng cao

4 Vì sao chúng ta phải đi thẳng vào Nền kinh tế tri thức ?

Đoàn tầu Nền kinh tế tri thức cứ sẽ băng băng về phía trước Ai không vội vàng nắm lấy cơ hội để leo lên tầu thì sẽ bị bỏ rơi Hai trăm năm trước ta đã bỏ lỡ đoàn tầu Nền kinh tế công nghiệp Bây giờ chúng ta không có quyền được lặp lại sai lầm của triều đại nhà Nguyễn Trong thời đại mới, khi tri thức hoá và toàn cầu hoá

đã trở thành một xu thế không cưỡng lại được, thì mỗi quốc gia phải tìm mọi cách

để mở rộng không gian kinh tế của mình Trong không gian kinh tế này thị trường quốc tế mới chỉ là một chiều (dimension) Còn những chiều khác nữa cũng không kém phần quan trọng, chẳng hạn lợi thế so sánh, dịch vụ "kinh tế ảo" v.v ở một chừng mực nào đó, Nền kinh tế tri thức tạo cơ hội tương đối bình đẳng cho mọi quốc gia: Sức cạnh tranh của nền kinh tế chủ yếu được tạo nên bởi trí thông minh

và sự sáng tạo, cái mà dân tộc nào cũng có thể phát huy được Đi thẳng vào Nền kinh tế tri thức không có nghĩa là bỏ qua các ngành sản xuất truyền thống như nông nghiệp và công nghiệp Ngược lại trong Nền kinh tế tri thức, những ngành

đó sẽ trở nên thông minh hơn và do đó có hiệu quả hơn Nền kinh tế tri thức có thể tạm thời làm mất việc làm ở một số ngành truyền thống, nhưng nó lại tạo ra nhiều việc làm hơn rất nhiều ở những ngành nghề mới Tuy nhiên không phải nước nào

cũng tận dụng được cơ hội mới này một cách có hiệu quả Chẳng hạn, từ năm

1973 đến 1997 Hệ thống đổi mới công nghệ quốc gia của Mỹ đã tạo ra được 43 triệu việc làm mới, trong khi đó ở Pháp chỉ tạo ra được 1 triệu

1 Để tạo cơ hội mở rộng không gian kinh tế

2 Để tạo sức cạnh tranh của nền kinh tế

3 Để hiện đại hoá các ngành sản xuất truyền thống

4 Để tạo ra ngành nghề mới và nhiều việc làm

5 Làm gì để nắm bắt cơ hội ?

Chúng tôi xin đề xuất bốn biện pháp, như đã được tóm tắt trong bảng, nhưng biện pháp số 1 là quan trọng nhất Không có thời đại nào lại cần nhiều nhân tài như thời đại Nền kinh tế tri thức này Trong số các nhân tài ấy, nhân tài lãnh đạo ở các cấp bậc khác nhau là then chốt Nền kinh tế tri thức này chỉ là cơ hội cho dân tộc nào chọn được các nhà lãnh đạo sáng suốt và quyết đoán, đặc biệt như Lãnh đạo của Đảng ta đã từng thể hiện trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại vì độc lập dân tộc và thống nhất đất nước vừa qua Ngoài ra chúng ta cũng còn cần rất nhiều các nhà khoa học - công nghệ và các nhà doanh nghiệp có ý chí tự cường dân tộc cao, có tính sáng tạo và dám mạo hiểm Franklin Roosevelt đã từng nói một câu nổi tiếng:

"Điều đáng sợ nhất không phải là thất bại Điều đáng sợ hơn là không dám làm gì" Chúng ta hãy cùng nhau thiết tha hy vọng rằng Hiền tài sẽ luôn luôn là Nguyên khí của Đất nước Lạc Hồng như lời dạy của Người xa

1 Tuyển chọn và trọng dụng nhân

tài:

2 Chấn hưng nền giáo dục quốc dân:

3 Xây dựng tiềm lực Khoa học &

Công nghệ quốc gia:

4 Xây dựng hệ thống đổi mới công

nghệ quốc gia (National Innovation

System):

* Nền kinh tế tri thức chỉ là cơ hội cho dân tộc nào có các nhà lãnh đạo sáng suốt và quyết đoán; có nhiều nhà KH&CN và nhiều nhà doanh nghiệp giầu tính sáng tạo, dám mạo hiểm và

có tinh thần dân tộc tự cường cao

* Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực

và bồi dỡng nhân tài với yêu cầu mới, nội dung mới và phương pháp mới để thích ứng với xu thế tri thức hoá và toàn cầu hoá

* Củng cố và lập nên các đơn vị nghiên cứu triển khai đủ khả năng nắm bắt và làm chủ các công nghệ nền (cơ sở) mới và cao, làm chỗ dựa cho sự phát triển các công nghệ sản phẩm ở khu vực doanh nghiệp

* Thiết lập hệ thống cung cấp các dịch vụ hỗ trợ các doanh nghiệp khả năng luôn luôn đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới mặt hàng