Theo chúng tôi hiểu, cả 3 loại hình này đều là những công trình văn hóa lớn có mục đích phát hiện, sưu tầm và gìn giữ những di sản văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.. Trước vấn
Trang 1Có gì giống và khác nhau giữa các loại hình
bảo tàng văn hóa dân tộc
LTS: Nhiều bạn đọc hỏi: Nước ta đã có Bảo tàng văn hóa các dân tộc (Thái Nguyên), gần đây Bảo tàng dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) đã khai trương và Chính phủ lại quyết định khởi công xây dựng Làng văn hóa du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô - Hà Tây) Theo chúng tôi hiểu, cả 3 loại hình này đều là những công trình văn hóa lớn có mục đích phát hiện, sưu tầm và gìn giữ những
di sản văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Có người cho rằng cả 3 loại hình này thực chất là một, có người cho rằng chúng khác nhau, nhưng khác nhau thế nào thì chưa ai đưa ra được những căn cứ cụ thể Vậy đề nghị Quý Tòa soạn có thể giải thích rõ hơn về nguồn gốc, chức năng, nhiệm vụ của từng loại hình văn hóa trên?
Trước vấn đề được nhiều bạn đọc quan tâm này, biên tập viên Nguyễn Thị Hương Giang đã tham khảo các tài liệu, các công trình nghiên cứu mới nhất về văn hóa dân tộc của các nhà dân tộc học (đặc biệt là cuốn Các công trình nghiên cứu của Bảo tàng dân tộc học Việt Nam - Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia) cũng như ý kiến của các nhà khoa học chuyên về lĩnh vực Bảo tàng (đặc biệt là ý kiến của ông Nguyễn Văn Huy - Giám đốc Bảo tàng dân tộc học Việt Nam) xin được cung cấp để bạn đọc có thể phân biệt và hiểu rõ bản chất của từng loại hình này như sau:
Trong công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước, ngày càng xuất hiện nhiều công trình văn hóa có ý nghĩa, thiết thực nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa, giải trí ngày càng cao của nhân dân ta Gần đây, đã có các công trình văn hóa lớn được khởi công và hoàn thành như Đầm Sen, Công viên nước, Làng văn hóa
du lịch (VH-DL) các dân tộc Việt Nam, Bảo tàng dân tộc học (DTH) Việt Nam, trong đó đặc biệt phải kể đến sự ra đời của các công trình văn hóa dân tộc- nơi gìn
Trang 2giữ, tuyên truyền và giới thiệu các di sản văn hoá dân tộc của nước ta Nhưng để hiểu thế nào cho đúng với ý nghĩa, nhiệm vụ và mục tiêu của từng thể loại là một điều không đơn giản
Trước hết, có thể thấy ngay về mặt hình thức bên ngoài của Bảo tàng DTH, Bảo tàng văn hóa các dân tộc và Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam có nhiều nét rất giống nhau, vì đều là một "khuôn viên văn hóa" và có những yếu tố căn bản sau:
- Cả 3 thể loại trên đều là những địa chỉ của loại hình bảo tàng, là nơi gìn giữ, tuyên truyền và giới thiệu di sản văn hóa của các dân tộc trong một khu vực hay một quốc gia
- Cả 3 loại hình trên đều là những "khuôn viên văn hóa" dùng để giới thiệu, tuyên truyền về văn hóa chứ không phải là một "khuôn viên" kinh tế, chính trị hoặc quân
sự, quốc phòng,
- Cả 3 đều có mục tiêu bảo tồn, bảo tàng, trưng bày nhằm vào góc độ của văn hóa tộc người - văn hóa của từng dân tộc và văn hóa của các dân tộc trong một khu vực hay một quốc gia Có thể hiểu rằng đó là văn hóa dân gian, văn hóa của cộng đồng tộc người chứ không phải là văn hóa chính thống, văn hóa quốc gia hay văn hóa cung đình ở thời đại trước hoặc văn hóa văn minh ở thời đại ngày nay
Đó là 3 yếu tố chính đã dẫn nhiều người đi đến nhận thức đơn thuần là chúng giống nhau Nhưng khi bạn tìm hiểu ra rằng nó là con đẻ của ai, là sản phẩm của quá trình nào trong đời sống phát triển, nó xuất hiện do sự hối thúc nào, nó phục
vụ đối tượng nào? và đặc biệt là nội dung trưng bày của nó thì bạn có thể thấy rõ ràng là chúng khác nhau, thậm chí khác nhau đến mức không thể nhầm lẫn được
Thứ nhất: Về nguồn gốc, mục đích xuất hiện
- Bảo tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam thuộc Bộ văn hóa thông tin, gồm hệ thống các bảo tàng lịch sử: Lịch sử quốc gia, lịch sử cách mạng, lịch sử quốc phòng, lịch sử địa phương, lịch sử nghệ thuật, lịch sử sân khấu, lịch sử hội đoàn, lịch sử danh nhân mà trong đó bao gồm lịch sử văn hóa các dân tộc Sự hình
Trang 3thành và phát triển của các Bảo tàng nói trên thuộc chức năng của Bộ văn hóa thông tin Mặt khác, nước ta là một quốc gia đa dân tộc (54 dân tộc), đa văn hóa, lại được sự cổ vũ bởi đường lối chính sách của Đảng, được sự đảm bảo của Hiến pháp về quyền bình đẳng giữa các dân tộc, trong đó có quyền bình đẳng về văn hóa tộc người Các dân tộc ở nước ta lại có truyền thống đoàn kết, tương trợ từ lâu trong lịch sử dựng nước và giữ nước Nước ta là một quốc gia đa dân tộc nhưng các màu sắc dân tộc cứ xen cư trong từng khu vực mà không thành những lãnh thổ tộc người riêng, không có những cuộc chiến tranh sắc tộc hay chiến tranh tôn giáo Tất cả những yếu tố lịch sử này đã làm nên sự hối thúc để ra đời một Bảo tàng văn hóa các dân tộc, đó chính là Bảo tàng văn hóa các dân tộc tại thành phố Thái Nguyên (trước đây là Bảo tàng khu tự trị Việt Bắc, đến đầu thập kỷ 90 đổi tên thành Bảo tàng văn hóa các dân tộc)
- Bảo tàng DTH Việt Nam thuộc Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia (chính thức khai trương năm 1997 tại Hà Nội), là một bảo tàng của chuyên ngành, nằm trong hệ thống các bảo tàng của Hàn lâm viện (mặc dù nước ta chưa có tổ chức khoa học này nhưng Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, cũng như Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia đang đóng vai trò là hạt nhân, là tiền thân của một Hàn lâm viện trong tương lai) Bảo tàng này cũng tương
tự như Bảo tàng biển của Viện hải dương học, Bảo tàng động vật của Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia, Bảo tàng cổ sinh vật của Trường đại học khoa học xã hội nhân văn Các bảo tàng loại này ra đời không chỉ nhằm một mục đích phổ thông là phục vụ đông đảo công chúng để nâng cao dân trí, mà còn nhằm một mục đích nữa là tạo nên những cơ sở khoa học tin cậy tại chỗ cho công tác nghiên cứu và đào tạo cán bộ chuyên ngành Những hiện vật được sưu tầm đưa về Bảo tàng để trưng bày, giới thiệu không chỉ trở thành những giáo cụ trực quan sâu rộng, đa chiều và sinh động, có sức thuyết phục cao mà còn là những căn cứ khoa học, những chứng tích đích thực của lịch sử, của đời sống các dân tộc để nghiên cứu, tranh luận, hướng dẫn, so sánh, học tập, Chính vì vậy, việc sưu tầm hiện
Trang 4vật và việc trưng bày, giới thiệu ở đây mang tính khoa học và sư phạm cao Bên cạnh tính cụ thể phải có tính khái quát, hệ thống và quy luật cao Xa rời những đặc điểm này thì Bảo tàng DTH sẽ không còn là một Bảo tàng chuyên ngành thuộc hệ thống Hàn lâm viện nữa Chất lượng của hiện vật sưu tầm được, trong đó có sự hiểu biết đầy đủ về hiện vật, thể hiện một phần ở lý lịch hiện vật, cách chọn lựa hiện vật để trưng bày cũng thể hiện trình độ nhận thức của chúng ta về văn hóa tộc người, văn hóa địa phương; chất lượng của hệ thống pano, bài viết, lời thuyết minh, giới thiệu, là những yếu tố làm nên chất lượng của một Bảo tàng trong hệ thống Hàn lâm viện, làm nên sự khác nhau với Bảo tàng văn hóa các dân tộc, Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam cả về lượng và chất Khác nhau về "lượng" ở chỗ mỗi hiện vật đều nằm trong một hệ thống; khác nhau về "chất" ở chỗ hiện vật mang tính tiêu biểu với sự phong phú của các thông tin về hiện vật Là một Bảo tàng chuyên ngành nên Bảo tàng DTH đã tiếp thu, sử dụng những kết quả nghiên cứu trong chuyên ngành DTH ở Viện DTH và bộ môn DTH thuộc các trường đại học
- Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam là một công trình văn hóa tầm quốc gia, được Thủ tướng Chính phủ trực tiếp phê duyệt, khởi công xây dựng tại Đồng Mô -
Hà Tây, ngày 3/10/1999 Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam là một trung tâm văn hóa mang tính quốc gia, tập trung tái hiện, gìn giữ, phát huy và khai thác các di sản văn hóa của 54 dân tộc anh em, giới thiệu với nhân dân trong nước và khách quốc tế, đáp ứng các nhu cầu vui chơi, giải trí lành mạnh, hoạt động thể thao, dưỡng sinh, văn nghệ Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam có hình thức như một bảo tàng ngoài trời Nó ra đời do sự hối thúc thương mại của ngành du lịch trong những năm mở cửa gần đây Mục đích chính của Làng là phục vụ vui chơi, giải trí trong một không gian văn hóa có màu sắc dân tộc để tạo ra những cảm giác hưng phấn, những cảm thụ văn hóa độc đáo của khách tham quan đối với người xưa hay một xứ sở khác
Trang 5Thứ hai: Về nội dung trưng bày
Cái cốt yếu nhất của một bảo tàng thể hiện ở hiện vật và hệ thống các hiện vật cũng như các bộ sưu tập Vậy thì sự khác nhau của các tổ chức văn hóa này cũng chính là ở hiện vật đưa ra trưng bày và hiện vật được bảo quản trong kho dự trữ
- ở Bảo tàng văn hóa các dân tộc, bên cạnh các hiện vật gốc, thường thấy những hiện vật làm lại Chất lượng hiện vật và sự nhận biết về các hiện tượng văn hóa tộc người có chừng mực, không đòi hỏi đến nguồn cội của các vấn đề (thể hiện trong
hệ thống hiện vật và các sưu tập được trình bày) Trong trưng bày, thường được sử dụng những hình thức tượng trưng khá hấp dẫn Kho bảo quản của cơ quan này là nguồn hiện vật phong phú để sẵn sàng phục vụ cho trưng bày
- ở Bảo tàng DTH, hiện vật gốc đóng vai trò chủ đạo trong trưng bày và trong kho bảo quản Hiện vật làm lại chỉ sử dụng trong trường hợp bắt buộc Hiện vật làm lại cũng phải căn cứ vào một hiện vật gốc cụ thể Hiện vật ở đây phải luôn là những hiện vật hoàn hảo, có lý lịch rõ ràng và đầy đủ (kể cả hiện vật ở kho bảo quản cũng như trong trưng bày) Chất lượng của hiện vật càng đòi hỏi sự khắt khe bao nhiêu thì càng chứng tỏ sự khác xa bấy nhiêu so với các cơ sở văn hóa dân tộc khác
- ở Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam, trái lại chủ yếu là những hiện vật làm lại
để bảo đảm độ bền vững của chúng, ở đây không nhất thiết phải là hiện vật gốc Nếu như ở hai loại bảo tàng nói trên, số hiện vật trong kho bảo quản chiếm số lượng rất lớn so với số hiện vật được đưa ra trưng bày; nhiều bộ sưu tập được dự trữ để sẵn sàng phục vụ cho các trưng bày chuyên đề hay trưng bày lưu động thì ngược lại, ở Làng VH-DL các dân tộc Việt Nam không cần có kho tàng bảo quản hiện vật và không có những hoạt động trưng bày như trên
Nguyễn Thị Hương Giang
Tạp chí HĐKH